​Мемлекеттік тілді білмейтін баспасөз хатшысы неге керек?

Ұлы Тұран өлкесінің бүтін жері 5,5 млн шаршы километр десек, соның 3 миллионына ие болып отырған Қазақ елі қазір кемел шағында. Былтыр ғана ширек ғасырлық мерекені атап өттік. Бұл мерейімізді өсірді, абыройымызды арт­тырды. Тәуелсіздік берген, аңсап жет­кен азаттықтың бақ пен бақытын түсіндік.
Егемен Қазақстан
30.03.2017 1126
2

Осы мәреге жеткен тұста да лауазымдысы, белдісі, бекемдісі, басқасы бар кейбір мекемелерде мемлекеттік тілдің тағдыры аудармашылардың құзырында қалғанын жұрт білсе керек. Қазақ тілді басылымнан едік деп, мәлімет сұрасаң ондағылар аудармашыға сілтейді. Кейде өзге тілде мақала жіберіп, «Бір ретін келтірсеңдер жөн болар еді, аудармашымыз болмай тұр, не сырқаттанып қалды», деген уәждерін алға тартады. Басқалардың ондай тілектеріне түсіністікпен қарауға болады. Өз қандасың шүлдірлеп тұрса, ша­расыз күй кешесің. 

Кеңес дәуірінде, 1989 жылдың 21 қыр­күйекте «Тіл туралы» тұңғыш заң қ­а­былданып,онда қазақ тілі мемлекеттік мәр­тебе алды. Ол жұртымыздың елдік жо­лындағы күресінің бір жеңісі деп біл­дік. Одан бері де 30 жылға таяу уа­қыт өткені, тіл ме­ре­кесі тойланып келе жатқаны белгілі. Тәңір жарылқап, тәуелсіздіктің таңы атқанда ті­ліміздің мәртебесі Ата Заңнан ойып тұ­­рып орын алды. Сөйтіп, «Алаш арыс­та­ры бізге мемлекеттік идеясын ту етіп кө­теруді табыстап кетті», деп Ел­басы Нұрсұлтан Назарбаев айтқандай, тәу­ел­сіздіктің басты идеясының бірі – тіл тә­у­ел­сіздігіне қол жеткізіп едік. 1997 жылы Пре­зиденттің бекітуімен «Тіл туралы» еге­мен ел заңы қабылданды. 1998 жылы Үкі­мет мемлекеттік тілге басымдық бе­ру жай­ын жан-жақты қарастыра ке­ліп, ар­на­йы қаулы қабылдап онда: «мем­ле­кеттік органдарда іс қағаздарын кезең-кезеңмен қазақ тіліне көшуіне байланыс­ты іс-шаралар жоспарын жасап, жүзеге асырсын» деп тапсырды. Сонымен бірге, әрқайсысы он жыл ішінде атқарылатын жұмысты ай­қындаған екі мемлекеттік бағдарлама жасақталды.

Осы арада ұлт асылы Сәкен Сейфул­лин ойға оралып отыр. Қазақ АКСР Халық комиссарлары кеңесінің төрағасы кезінде «Қазақты қазақ дейік, тарихи қатені түзейік», деп қорланған ұлты­ның атын қайтарып, іс-қағаздарын қазақ ті­лінде  жүргізу жөнінде декрет қа­был­дат­ты. Осының басында жүріп ба­тыл­дық танытқан алаш арысы «Біздің қазақ ком­мунистерінің кейбіреуі қазақ тілі тура­лы қатты кірісуге: «Біреу ұлтшыл деп ай­тады...» деп бой тартады. Бірақ бұл – қу­лық, бұл коммунистік қылық емес, ол – жарамсақтық, жағымпаздық... «Жақсы коммунист екен» деп айтсын дегендерді» қатты сынға алады. Тағы бір алаш арысы М.Дулатовтың: «Қазақ тілі мемлекеттік тіл болды» деп, артынан сол мемлекеттік тілдің мәртебесін орындамай жүргендерге реніш танытатыны осы тұс еді.

Әрине, аудармашы керек. Бірақ, заң талабына сай мемлекеттік тіл өз дәрежесінде атқарылуы тиіс емес пе? Оны аудармашыға жүктеп қоюдан арылатын кез баяғыда келген. Елбасы Н.Назарбаевтың «Ұлы Дала ұлағаттары» атты кітабында, «Тіл дамуы үшін тілдік орта қажет. Бұл – ең бірінші шарт. Со­сын тілге деген қажеттілік керек. үші­н­ші шарт, ана тіліңді ардақтайтын ұлт­тық намыс керек» деп  тайға таңба бас­қандай айтқаны мәлім. Осыны мүл­тіксіз орындауға келгенде енжарлық та­нытып жүрміз. Егер әлгі мәртебелі мекемелер Президент айтқан қажеттілікті қалыптастырып, намыстарын оятса, тіл жайлы әңгіме тыйылып, өркениетті елдердегідей өріс ала берері сөзсіз.

Осы күні үлкенді-кішілі мекемеге телефон соғып шаруаңды айтсаң, ау­дар­машыға, болмаса баспасөз хатшы­сы­на хабарласу керектігін жеткізеді. Ақиқатына келсе, баспасөз хатшысының міндеті үлкен. Оны өзіміз үлгі ететін мемлекеттерден көріп отырмыз. Әйтсе де, сол баспасөз хатшылары барлық жер­де талапқа сай жұмыс істеп отыр ма деген бір сұрақ көкейден кетпейді. Олар көбінде бастығының «жазбаларын» әзірлеумен айналысады. Оны төрт ая­ғынан тең тұрғызса сөз басқа. Сол бас­па­сөз хатшыларының кейбірінің маман­дық­тары жұмысына да сәйкес келе бер­мейтіні және бар. Еліміз егемендік ал­ған жылдардағы баспасөз хатшылары шетінен мықты еді. Екі тілге жетік бо­латын. Қазір олай деп айта алмасақ ке­рек. Біразының мемлекеттік тілден хаба­ры шамалы...

Кейбір компания мен банктердегі мем­лекеттік тілдің жағдайы шала-жансар десек қателесе қоймаспыз. Ендеше, есеп-қисабы әдемі, қаржы жағынан ба­қуат­ты іргелі мекемелердегі аудармашы мен баспасөз хатшысының мәртебесін көтеріп, ұлт тілінің ұйтқысы дәрежесіне жет­­к­ізсек ұтылмас едік. Бұл азат ел тілінің өре­сі биіктей беретініне септігін тигізері сөз­­сіз. Ол үшін көптің қатарындағы ға­на емес, күн сайын жұрт алдында жү­р­е­тін, ой-өлшемі биік, рухы мықты, өз жұ­мы­с­ы­ның ғана иесі емес, киелі ана тілінің де тілекшісі болатын намысты, көзі алысты шалатын жастарды алда айтқан екі мамандыққа табан тіретсек, кеткен есе қайтып, ана тілінің еңсесі биіктей беретініне иманымыз кәміл.

Сүлеймен МӘМЕТ,

«Егемен Қазақстан»




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу