Дүрия жамылған Көлсай

Бұлың-бұлың жол, кібіртік жүрістен титықтап болдым дегенде, алдыңнан осы көрініс шығып тұрсашы! 

Егемен Қазақстан
21.09.2017 68538
2

Бұлт таудың етегіне дейін түсіп кетіпті. Жаңа жауып басылған жаңбырмен бірге жер бауырлап алыстап барады. Таулы жерге жиі түсетін тұманның кәдімгі бұлт екенін де кейін біліп жүрміз ғой. Тұманның сыртынан қарап кім көрген. Шынында, қызық көрініс. Таудың басы ашық, ал әлгі бұлт жүн түткендей созыла түсіп ортан белде жатыр. Баяу ғана сөгіліп барады.

...Шлагбаумға тұмсық тірей тоқтағанда күзетшіден «Көлсай әлі алыс па?» деп сұрадық. Сөйтсек, «Көлсай міне тұр» екен. Қара басып дәл иегіміздің астында жатқан көлді көрмеппіз.

Тиіп тұрғанына қарамастан, Көлсай – көп жылғы аңсарымыз болыпты. Жұрттан естисің, ақ­па­раттан оқисың. Көлсаймен та­нысу – Шер­ханның «Қызыл жебесінен» басталды ғой деймін. Саймасай болыс осы Көлсайдан қайтқан сапарында оққа ұшатын. «Дүниенің дүрия жамылған жән­наты» деп тамсанатын жазушы сонда.

Енді міне, көлдің төбесінен қарап тұрмыз...

Көл десе, алдымен, шағаласы шарқ ұрып, тіршілігі қайнап жататын көрініс елестейтін. Ал мұнда бәрі өзгеше. Көл де, су да, тіршілік те тым-тырыс. Тіпті алыстан көз сал­­ғанда көлдің көзесіндегі су емес, қара-көк мұз сияқты. Немесе аспанның бір бөлшегі үзіліп түсіп, сай кемеріне толып қалғандай... Жа­ғаны соққан толқын жоқ. Орта тұсы қарайып көрінеді де, жағаға жақындаған сайын көл түсі көгілжім тартады. Судың көгеріп көрінуі – аспанмен шағылысуынан десетін, ал мұндағы түс одан басқа. Көк-жасыл. Көгілдір аспан мен жап-жасыл дүниенің жарасымды қосындысы. 
Біз түнделетіп, таң қараңғысы сейіле жеткенбіз. Әжептәуір жарық түскенмен, күн таудан әлі аса ал­май жатқан. Соның өзінде көк­пеңбек. Тамсаныса қарап қойып отырмыз. Күн шыққанмен, су беті бәз-баяғы қалпынан айнымайды. Арқан бойы көтерілген соң ғана күн мен көл шағылыса бастайды. Күн­нің тіміскі сәулелері қырат-қырат, қолат-қолатты түк қоймай ара­лап жүргенмен, көлге келгенде жуасып сала береді. Көл беті тынық болғасын шығар, сәулесі шашылып қалмай, құйылып түседі. Тереңдігі 75 метрден асатын көл күннің өзін жұтып қойғандай. Өзге дүние бір бөлек қалып, тек көл ғана назарыңды аудара береді. О баста әлгі тыныштық таңғы тыныштық деп ойлағанбыз. Күнмен бірге тір­шілік жанданып сала беретін шығар дегенбіз. Сөйтсек, бұл тыныш­тық Көлсайдың мәңгі ты­ныштығы екен. Ешқашан шамыр­қанбайды, тасымайды, туламайды, толқын атпайды. Табиғаттың өзі таулардан қорған соғып берген, өзге жерде дауыл болып жатса, бұл жақта асса самал еседі. Тау алып уысына қысқан бір шөкім лағыл жер қозғалса қозғалмайтындай...

Жер қозғалса демекші, Көл­сайдың өзі де жер сілкінісінен пайда болған дейді. Таулардың өзі әлгі бір жер бетін топан қаптаған Нұх пайғамбардың кезінде түзіліпті дейді ғой. Сірә, Жер-ана осындай кереметтерді дүниеге әкелерде тол­­ғағы қатты келіп, дөңбекшіп кететін болар. Көлсай дүниеге келерде орасан жер сілкінісі болып, тау құлапты дейді. Төмен қарай еркін құлдап келе жатқан өзеннің жолын бір емес, үш жерден бөгеп қалыпты. Біз қарап отырған Көлсай соның үшіншісі – Төменгі Көлсай атайды жұрт. Ең тереңі де осы. Теңіз деңгейінен 1818 метр биіктікте жатыр. Суы тұщы, еш­қашан жылымайды. Уыстай көсіп алып ұрттасаң көлдің емес, бұлақтың суын ішкендей шекең зыңылдап, тісің сырқырайды. Және қанша ішсең де іше бергің келеді. 

Көлсайдың қақпасында отыр­ған ауылды Саты атайды. Бұрын онша мән бермейтінбіз, көлге қарап, қарадай елжіреп тұрғанда бір ой келді: Саты – Көлсайға шы­ғарар са­ты екен. Енді бір аттасаң кереметке құлап түсесің деген сөз (ашқан «жаңалығымыз» үшін кешірім сұрай­мыз). Сол Сатыда не көп, ат көп. Таң азанмен бірін мініп, екін­шісін жетегіне алып, бірнеше жігіт Көлсайды бетке алады. Жаз тоқ­сандағы кәсібі – Төменгі Көлсай мен Ортаңғы Көлсайдың арасына адам тасиды. Бір жақ жолы 5,5 километрді құрайтын жол – атқа да, адамға да оңай тимейді. Алғашында бағасы (8 мың теңге) қымбаттау көрінген, өзіміз жолды көрген соң түсіндік, аттың теріне татиды-ақ екен. Қаптал жол өрлеген сайын қиындай береді. Тік қиялардан, бұғып үлгермесең алқымыңнан алып, аттан аударып түсірер қалың жынысты ағаштың арасындағы тап-тар жалғыз аяқ соқпақтардан өтіп болғанша аз шар­шамайсың. Қиыршық тасты, батпақты (біз барған күні жаңбыр жауып, сел жүрген) жолда тағасыз ат жүре алмайды. Егер, кісісі табылса, қос атын да (кейбіреуінде үш аттан) мінгізіп жіберіп, өзі соңынан жаяу аяңдайтын атшы жігіттер екі араға бір күнде бір реттен артық қаты­­намайды. Түсінікті жағдай, «жануарға обал ғой».

Көлсай жайлы жарытып еш­теңе айтпайды. Бір қызығы, Қызыл кітапқа енген қар барысы жайлы айтқанда танаулары делиіп кетеді. Мақтанса мақтанғандай-ақ, Көлсайда қар барысы бар! 2014 жылғы соңғы дерек бойынша Көлсайдың айналасында 7 барыс бар деген. Ал жалпы ай­мақта 20-ға жуық болу керек деген болжам айтылады. Өз басымыз көзбен көрдім деген адамды кезіктірмедік. Бәрінің білетіні, әлгі бәріміз хабардар таспаға тү­сіп қалған барыстар төңірегінде ғана. Бірақ мақтаныштары жарасымды. «Көлсайдың кереметтігі былай да белгілі ғой, бұл жерде «еще» қар барысы бар». Ал аю бар екенін «өзіміз ғой» дегендей қылып, елеусіз айтады. Қасқыр, түлкі, қарсақ жайын сұрасаң, «тәйірі, қасқыр, түлкісіз жер бола ма?!» дегендей тыжырына қа­райды. «Сұрағыңа болайын» деген сияқты. Түркістан сілеусіні жайлы онша айтпайды, оны тек сол жерді қарайтын инспекторлардан сұрап білдік. Бірақ олар да көрдік, қойдық деп ештеңе айтқан жоқ. Бір қызығы, Көлсайда өсетін өсімдік пен кездесетін жануарлардың бәрі Қызыл кітапқа енгендей. Қайсысын сұрасаң да, қайсысын індетсең де алдыңнан Қызыл кітап шығады да тұрады. Қысқасы, құмырысқасына дейін қызыл кітапта тұрған Көлсайға бара қалсаңыз, қиядан құлап кетпеу үшін ғана емес, жәндігін басып кетпеу үшін де абайлап басуға тура келеді.

Негізі шомылуға болмайды. Бірақ тыйымды қаперіне алып жүр­ген ешкім жоқ сияқты. Жағалау­дан ұзамай бір сүңгіп алып, жағаға қаш­қандай болып, дірдектей шығып келе жатқан демалушыларды көптеп көруге болады. Біздіңше, шомылуға тыйым салудың қажеті жоқ сияқты. Осы уаққа дейін жа­манатты оқиға тіркелмепті. Олай болатыны, мұздай суға ұзақ шо­мылуға онсыз да ешкім шыдамайды, тым терең жағына өздері де бара қоймайды.
Ал патша балықты аулауға болады. Бір қармаққа арнайы бекі­тілген баға бар, соны төлеп, рұқсат қағазын алыңыз да күні бойы аула­й беріңіз. Бұл жағынан ешкім қолыңыздан қақпайды. Бірақ балық ұстай алатыныңызға ешкім кепілдік бермейді. Жолыңыз болса бірді-екілі қармағыңыз майлануы мүмкін, басқа уақыттың бәрінде суға құр телмірумен күніңіз өтеді. Себебі, патша балық тоқ.

– Өзі патша болса, біреудің жемтігіне көзін сатар не жөні бар, – деп күлді біздің бір әріптес. Рас, қармағыңыздың айналасында, аяғы­ңыздың астында шоршып, келеке қылғандай жүзіп жүреді де қояды. Сіздің шегірткеңіз күн ұзаққа суда тұрып, әбден ақжемі шығады. Патша балықтың қармақ қаппайтыны – көлдің тереңінде осы тұрысында 50 жылға жететін азық бар дейді. Азығыңыз – кәдімгі ақ құрт (инспектор дәл солай айтты). Қарағайдан түсетін көрінеді. Негізінен, ұсақ-түйек шабақтары болмаса, дөйлері беріге көтеріле қоймайды екен. Қысқа қарай көл бетін 40 сантиметрге жуық мұз жап­қанда, ауа жұту үшін ғана көте­рілетін көрінеді. Міне, балық аулау маусымы осы кез.

...Үш көлді бір өзі толтырып жатқан Көлсай өзенінің оң жаға­лауы­мен жоғары өрлеп келе жатырмыз. Әр километр сайын тыныс­тап отыруға арналған орындықтар қойылыпты. Қандай биіктікте тұрғаның, қанша километр жүр­генің, енді қанша жүретінің, келесі аялдау орны қанша метрден кейін екені жазылған тақталар қойылған. Осы төңіректе бір қызық көзқарасқа тап болдық. Инфрақұрылым керек емес дейді. Адам көп келсе, табиғи көркі бұзылады. Аңның бәрі ауып кетеді, өсімдіктер аяққа тапталып, жойыл­ып кетеді-міс. Бұл Көлсай десе «Қазақстанның жеті кереметінің бірі ғой ол», деп астамси қалатын жер­гілікті елдің шығарып алып жүргені болар деп жорамалдадық. Бәрін арнайы жоспармен, ұқыпты түрде, заң шеңберінде жасаса, неге болмасқа? Ең бастысы, көлдің айналасына үй салынып кетпесе болды. Көлсайға жете берер жердің көбі иен жатыр. Сол жерлердің бәрінде тіршілік қайнап жатса, несі айып? Біздің ойымызша, бұл мәселе алдағы уақытта қалай да алдан шығады. Олай болатыны, соңғы төрт жылдағы көрсеткіш бойынша келушілердің саны екі есеге артқан. Және соның көпшілігі шетелдіктер. Бір күннің ішінде ағылшын, француз, үнді, поляк, орыс, қытай, жапон елдерінің өкілдерін көрдік. 

Сөйткен Көлсайға келушілердің саны былтыр 22 мыңнан асып жы­ғылыпты. Биылғы жоспардың нақ­ты есебі демалыс маусымы аяқ­талған соң белгілі болады. Бірақ бізді күтіп алған қорықшылардың айтуынша, көз мөлшермен айт­қанның өзінде биылғы демалушылар былтырғыдан әлдеқайда көп дейді.

Ортаңғы көлде көп ешкім бола қоймайтын шығар дегенбіз. Қате­лесіппіз. Елу-алпыс қаралы адам жай­лап жатыр. Шатыр тігілген, қазан асылған. Қазанның айналасында көбіне жігіттер ғана жүргендей. Әдетте мұндай ор­та дуылдап жататын. Ондай жоқ. Кейін қанықсақ, бұл лагерь болып шықты. Есірткіге тәуел­ді болғандарды осында әкеліп, ем­дейді екен. Жылына жаз­ғы маусымда үш мәрте «жаңа құ­рам­мен» келеді. Осы келісінде қырық адам өз еркімен өмірге оралуға тырысып жатыр. Ең алдымен мынадай табиғат аясында адамның сөніп қалған үміті, өшіп қалған сезімі қайта тұтанады. Таң ертемен ұйқыдан оянғанда қаладағыдай екі иығыңнан басып тұратын ауырлықтың жоқ екенін сезесің. Және кеш жатқаныңа қарамай сергек оянасың. Емдеу-сауықтыруға көл осы қасиеті үшін де таңдалғаны анық. Алғаш келгенде бес жарым шақырымға атқа өңгергендей қылып алып шығады екен. Бір ай бойы өз асын өзіне дайындатып, емдеудің түрлі сатыларынан өткізген соң, қайтар жолда жаяу түсіреді. Көргендердің айтуынша, талайы соңғы күшін сарқып әрең жетеді. Келе етпеттей құлайды дейді. Содан б­іраз уақытқа дейін қимылсыз жа­тады. Солардың көбі-ақ кәдімгі өмірге оралып, адам болып кететін көрінеді. Келер жылы тағы келіп тұратындар да жоқ емес.
Расында, Көлсайды көрсең өмір сүргің келеді. 
* * *
«Көлсайдың жолы жасалса» дегенді ес кіргелі естіп келе жатқан шығармыз. Енді бүгін қарасақ... Тіршілік жүріп жатыр. Көлсайға барар жол алдағы жылы толықтай аяқталады. Онымен қоса салынатын инфрақұрылымдар да кезең-кезеңімен іске аса жатар. Әйтеуір, көл қараусыз, қорық іздеусіз емес. 
...Әлгі «Қызыл жебеде» шалға тиген бақытсыз Нүкетай әке-шеше­сімен, ел-жұртымен қоштасып үлгере алмай, суыт аттанып, көңіл­сіз ұзатылатын. Жазушы сонда жас сұлуды қатал әке-шешемен емес Көлсаймен қоштастыратын:
«– Қош, көріктім Көлсай, – дейді Нүкетай. – Енді сендей көл көре алмаспын».
Бар наласын бір ауыз сөзге сыйдырып, тұншыға жылап кетіп бара жатқан ару келеді көз алдыңа.
Көлсаймен қоштасарда көңілді беймәлім бір мұң билейтіні несі екен...

Алмас НҮСІП,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

09.12.2018

Алпамыс Шәрімов: Қайырымдылық жасау үшін бай болу қажет емес

09.12.2018

Павлодар облысында 1 мыңнан астам кәсіпорын 1,6 трлн. теңгенің өнімін шығарған

09.12.2018

Қостанай облыстық қазақ драма театры Шәмші туралы спектакль қойды

09.12.2018

Павлодарда «ҚазАвтожол» АҚ-ның облыстық филиалына қатысты қылмыстық іс тергелуде

09.12.2018

Маңғыстау полициясының басшысы халық алдында есеп берді

09.12.2018

Ұлытау ауданында спорт нысандары салынады

09.12.2018

Үздік шаруашылыққа жаңа трактор тарту етілді

09.12.2018

Aktobe Invest-2018 форумында 300 млрд теңгеге меморандумдарға қол қойылды

08.12.2018

Семейдегі колледж ұжымы бойжеткенге пәтер алып берді

08.12.2018

Тарбағатай ауданының әкімі семейлік жастармен кездесті

08.12.2018

ШҚО Алтай ауданында Татуласу орталығы ашылды

08.12.2018

Күй жетті Алтай-Қобда – арғы беттен...

08.12.2018

Астанада Өспен ауылының азаматтары бас қосты

08.12.2018

Өспен ауылының ардагерлері «Егемен Қазақстан» газетіне қонаққа келді

08.12.2018

Ақтөбе облысының жастары сарапшылармен бірге Президенттің мақаласын талқылады

08.12.2018

Қазақстан-Перу саяси консультациялары өтті

08.12.2018

Астанада бірыңғай 112 байланыс орталығы құрылмақ

08.12.2018

Шорт-тректен әлем кубогінде жерлестеріміз жартылай финалға өтті

08.12.2018

Юлия Галышева фристайлдан әлем кубогінің күміс жүлдегері атанды

08.12.2018

8 желтоқсанға арналған ауа райы болжамы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Ejelden metal ılegen el

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jýyrda jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy búginde 30-dan astam ult pen ulystan turatyn, jalpy sany 200 mıllıonǵa jýyqtaıtyn, ońtústik-batysta Jerorta teńizi jaǵalaýynan bastap, soltústik-shyǵysta Soltústik Muzdy muhıtqa deıingi Eýrazıa qurlyǵynyń apaıtós alyp dalasynda 6 táýelsiz memleket, onyń ishinde Reseı Federasıasynda 20-dan astam túrki tildes halyqtardyń túrli sýbektilerimen, keı jerde avtonomıalyq, keı jerde esh sýbektisi bolmasa da iri oblys quramynda ómir súrip jatqan túrki halyqtarynyń ortaq kóne tarıhyn qamtıtynymen erekshe deýge bolady. Iаǵnı osynaý baıtaq keńistikte bul halyqtar bir kezderi bir memleket quramynda ómir súrip, álemdik órkenıetke ózderiniń laıyqty úlesin qosty.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу