Мақта тойы Мақтааралға қайта оралды

Ақ мақта – Оңтүстіктің мақтанышы. Оны ел ауызында әспеттеп «ақ алтын» деп те атайды. Ақ алтын десе дегендей бар, бабын тапсаң, бағасы келіссе ауыздан ақ май ағызатын-ақ дақыл. Мақта – елімізде негізінен Оңтүстік Қазақстан облысында ғана өседі. Оның ішінде ел ауызында Мырзашөл атанған Мақтаарал ауданы диқандарының дені мақтаға маманданған. Сонау жылдары бұл ауданның байлығы мақтамен есептелетін. 

Егемен Қазақстан
13.11.2017 60481

Күзгі жиын-терімде барсаң, мақта артқан ұбақ-шұбақ тіркеме тіркеген трактор, жүзі жарқын, миығына қуаныштың күлкісі ілін­ген, қағанағы қарқ, сағанағы сарқ диқан­дарды көрер едің, мақ­та ал­қабы жоқ жұрт та көңілді көрінетін.

Сол жылдары Мақтаарал ауылдарында аппақ кіреукелі шатыры бар жаңа үйлер көбейіп қалатын. Сол жылдары жаз бойы атыз жағалап, ерні тілім-тілім бо­лып жүретін бозбалалардың дені күзде бетіне май жаққандай жылтырап шығып, үйіне келін әкеліп, ауылды қуантып жататын. Байлықты жаңа салынған үй саны мен түскен келінге жасаған тоймен есептейтін еді бұл жақтың кісілері.

Кейін мақта базары біразға дейін тарқады. Ақ алтынның бағасын белгілейтін Ливерпуль биржасының қабағы қатайып, түсін бермей кіржиді де тұрды. Жаз бойы су жеткізе алмай ала­сұрып, күзде мақтасының бағасы жерге ұрылған соң көп диқан кетпенін лақтырып қалаға көшіп кетті. Әкімдер жағы «мақтадан пайда жоқ, көкөніске өтіңдер» деп үгіттей бастаған.

Биыл мақта тойы Мақтааралға қайта оралды. Ақ алтын бағасы тоннасына 165 мың теңгеден қабылдана бастады. Атап айтсақ, биыл облыста 134,6 мың гектар жерге мақта шиті себілген. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 25 мың гектарға артық. 2016 жылы шаруалар әр гектардан орта есеппен 26,2 центнерден өнім алып, барлығы 286,4 мың тонна ақ ұлпа жинаған. Егістік көлемінің артуына байланысты өңірде 300 мың тоннадан астам мақта жиналады деп жоспарланып отыр.

Еліміздегі ақ алтынның отаны саналатын Мақтаарал ауданында өткен жылы 83 мың гектарға мақта шиті себілсе, биыл мақта алқабы 95 мың гектарға жеткен. Аудан шаруалары өткен жылы 218 мың тонна өнім жинаса, биыл да мол өнім алуды көздеп отыр.

Облыс бойынша мақта дақы­лы 9 ауданда егіледі. Қазір бәсеке заманы, ғылымның заманы. Күзде жердің сорын шайып, көктемде шитті мақтаны жерге сіңіргенмен шаруа бітпейді. Жақсы тұқым керек. Облыс басшысы Мақтааралға барғанда осы мәселені тағы көтерді.

«Оңтүстік Қазақстан облысы­ның бренді саналатын мақта да­қылы бәсекеге қабілетті болуы қажет. Сондықтан ақ ұлпаның жаңа сорттарын шығарып, оны өн­діріске ендіруіміз керек. Бұл тұста «Қазақ мақта шаруашылығы» ғылыми-зерттеу институтының қосар еңбегі орасан», – деді облыс әкімі Ж.Түймебаев Мақтаарал ауданындағы ғылыми-зерттеу инс­титутында болған жүздесуде.

«Ауыл шаруашылығы дақыл­дарының басқа түрлері өзге өңір­лердің барлығында өсіріледі. Мәселен, республикалық көрсет­кіште Оңтүстіктің көкөніс өндіру­ден алар үлесі – 25 пайызды, жүзімнен – 70, жемістен 37 пайызды құрайды. Ал мақта дақылы 100 пайыз тек қана осы өңірде өсіріледі. Сондықтан, елiмiздегi үлкен табыс әкелетiн жүз жыл­дық тарихы бар мақта дақылы­ның сапалы сорттарын дамы­тып, инновациялық технология­лар­ды өндіріске ендіру арқылы ақ алтынды өндірудің тиімділігін арттыруымыз керек. Осы саладағы мәселелердi бiрлесiп жүйеге түсiрсек қана мол өнiмге қол жет­кiземiз», деді облыс әкімі.

Атакент кентіндегі ғылыми-зерттеу институтында бүгінде дүниежүзілік мақтаның 10-нан астам түрі зерттеледі. Ондағы ғалымдар ақ ұлпаның 12 орта талшықты, сыртқы ортаның қолайсыз факторларына төзімді, өнімділігі жоғары сорттарын шығарды. Сондай-ақ өндіріске отандық бес мақта сортын енгізді. Институт ғалымдары әзірлеген мақта қозасын баптаудың қарқын­ды технологиясы 58,3 мың гектар мақталық егіске, топырақты 55-60 см терең қопсыту технологиясы 57 мың гектар жерге ендірілген.

Айта кетейік, мақтадан тал­шық, тұқым, талшықтан мата немесе жіп, сабын мен мақта майы сынды 1200-ден аса әр­түрлі заттар алынады. Жаңа технология тәтті жемісін жегізеді. Бұл ретте Мақтаарал мақта тазалау зауыты мақта талшығын дайындауда жақсы табыстарға жетіп келеді. Бұл межеге жету үшін кәсіпорынға АҚШ-тың «Люмус Корпорейшн» компаниясынан алынған қондырғы көмектесіп отыр. Өңірдегі мақта зауыттарымен салыстырғанда бұл өндірістің еңбек өнімділігі 30 пайызға жоғары. Атап айтқанда, талшықтың шығуы 30 пайызға мол әрі сапасы жоғары. Электр қуатының шығыны 25-30 пайызға үнемделеді және мақтаны өңдеу мерзімі 30 пайызға қысқарған. Жобада пайдаланылған иннова­циялық технологиялардың ТМД елдерінде теңдесі жоқ. 

– Зауытымыздағы инвести­ция­лық жоба 2013 жылы өңірлік үйлестіру кеңесінде мақұлда­нып, индустрияландыру карта­сы енгізілген болатын. Сөйтіп атал­мыш жобаны 2014 жылы іске қос­тық. Зауыттың жалпы құны 1 мил­лиард теңгені құрайды. Мұнда 120 адам мерзімді жұмыс орнымен қамтылған, – дейді зауыттың бас инженері Асылбек Жамалов. 

2014 жылы үдемелі индуст­риялық-инновациялық даму мемлекеттік бағдарламасы аясында іске қосылған кәсіпорын биылдың өзінде 60 мың тонна мақта талшығын әзірлеуді жос­парлап отыр. Мұнда тәулігіне 40 тонна мақта талшығы өндіріледі. Дайын өнім Шымкенттегі мақта тоқыма зауытына жөнелтіледі. Зауыт қажеттілігінен артылған талшықтар Чехия мен Үндістанға экспортқа шығарылады.

Ақ алтын осылайша Оңтүс­тіктің берекесін кіргізіп жатыр. Мақтааралға барсаң жол жиегінде тіркемеден ұшқан үйме-жүйме мақтаны көресің. Өңірдің көңілі тоқтығын байқайсың. Ақ мақта алтын күздің байлығын осында қол­тықтап әкелгендей көрінеді көзге. 

Бақтияр ТАЙЖАН,

«Егемен Қазақстан»

Оңтүстік Қазақстан облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.08.2018

Батыс Қазақстанда жылыту маусымына дайындық қызу

20.08.2018

Талдықорғанда Тыныштықбек Әбдікәкімұлының кітабы талқыланды

20.08.2018

Головкин-Альварес андеркартында жекпе-жекке шығатын үш жұп белгілі болды

20.08.2018

Тұлға еді ол...

20.08.2018

Құрбан айт – ұлық мереке

20.08.2018

Елорда орманын зиянкестерден қалай қорғаймыз?

20.08.2018

Азиада-2018: Қазақстан 4 медаль еншіледі

20.08.2018

Уикипедияның үйретері не?

20.08.2018

Бас жүлде Айгүл Елемесоваға бұйырды

20.08.2018

Кеншілер қаласы көркейе түседі

20.08.2018

Ақтөбеге Қарағанды облысынан мектеп оқушылары мен жетек­шілерден құрылған топ келді

20.08.2018

Астанада математика мен тілді терең меңгеруге арналған мектеп ашылды

20.08.2018

Түркологтар төрқалада бас қосты

20.08.2018

Болат Баймұхамбетов баптаған батырлар

20.08.2018

Көп балалы аналар құқығы назардан тыс қалмауы тиіс

20.08.2018

Тамыз кеңесі: білім саласында қандай бетбұрыс бар?

20.08.2018

Түркістанның жаңа дәуірі басталды

20.08.2018

Бұқар жыраудың 350 жылдық тойы Арқа төсінде тойланды

19.08.2018

Маңғыстауда мемлекеттік органдардағы кадр қызметінің сапасы қандай?

19.08.2018

Азиада-2018: Дмитрий Алексанин Қазақстан қоржынына алғашқы алтынды салды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Уикипедияның үйретері не?

Бүгінде адамдар қолдарына кітапты жиі ала бермейді. Оған себеп – интернет. Халық қажет деген мәліметтерді компью­терді ақтарып, уикипедиядан іздейді. Мұның өзі өскелең уақыттың талабы. Бі­­рақ сол ақпараттық технологияңыз уақыт­­тың талабымен үндескенімен, нақты ақпарат алып, тарихи шындыққа көз жет­кізгісі келген талғампаз адамдардың талабына сай келе бере ме? Міне, мәселенің осы жағына келгенде үлкен күмән туындай­тын тәрізді.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу