Мешітке айналған шіркеу

Екі мың жылдан астам тарихы бар көне Тараз қаласын ертеден бері көптеген ғалымдар зерттеп, лайықты бағасын берген болатын. Талас және Шу аңғарлары бойындағы ортағасырлық Тараз шаһары кезінде еліміздің өндірістік және мәдени орталықтарының бірі болғаны белгілі. Тараз жайындағы алғашқы мәліметтер VІ ғасырға жататын Византия жазба деректерінде кездеседі. 

Егемен Қазақстан
10.08.2018 2116

Десе де, ежелгі Тараз турасында ортағасырлық саяхатшы, географ, тарихшылардың барлығы да өз деректерін жазып қалдырғанымен, ешқайсысы көне шаһардың нақты орнын көрсетпеген. Ал тарихи деректерден білетініміздей, Х ғасырда өмір сүрген атақты араб географы әл-Макдиси «Тараз – үлкен қала, бау-бақшалы, жиі қоныстанған рабады бар. Қаланы үлкен өзен екіге бөліп тұр. Жан-жағына ор қазылған төрт қақпасы бар және орталық мешіт базардың ортасында орналасқан» деп жазады. Бұдан кейін тарихи деректер негізінде Тараз қаласының нақты орнын анықтау мақсатында көптеген ғалымдар мұнда зерттеу жұмыстарын жүргізген. Мұнда араб әл-Макдисидің мешіт деп отырғаны қандай мешіт деген сұрақ туады.

Бүгінгі Тараз қаласындағы Қарахан кесенесі орналасқан маңда ерте ислам дәуіріндегі ме­ші­т бар. Ежелгі араб географының мешіт жайлы жазуында да өзіндік мән бар секілді. Талай ғасырдан бері тарих қойнауында қалып келген ерте ислам дәуірінің мешіті 2006 жылы археологиялық ғылыми-зерттеу жұмыстары ба­рысында анықталыпты. Қаз­ба барысында VІІІ-ІХ ғасыр­лар­дағы несториандық хрис­тиан шіркеуінен сол ІХ-ХІІ ғасырларда қайта жасақталған мешіт құрылысының орны табылған. Жамбыл облыстық тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру дирекциясының директоры Сейітжан Ілиястың айтуынша, қирандыны тазалау кезінде бағаналардың тұғыр тастары, шығыс жағында сәкі және батысында мінәжат ететін михрабтың орны анықталған. «Кешенді зерттеулер нәтижесінде табыл­ған нысанның VІІ-ХІІ ғасыр­мен мерзімделетін Қазақстан жеріндегі ерте ислам дәуірі кезінде салынған құрылыс орыны екендігі және христиандық ғибадатханадан қайта жасақтал­ған мұсылмандық мешіт екені дәлелденді», дейді ол.

Ерте ислам дәуіріндегі мешітті аралап көргенімізде, сол ғасырларға жататын Керуен сарайын көрдік. Бұл жерге қазба жұмыстары кезінде табылған монеталар мен қыш-құмыралар қойылыпты. Сонымен қатар жалпы саны сегіз бөлме болуы мүмкін ғимараттың үш рет қайта жасақталғаны да белгілі болған. Екі ғимараттың да ең төменгі еден деңгейінен бастап табылған қытай және түргеш теңгелері және мұнан кейінгі деңгейлерде кезең-кезеңімен сақталған артефактілер екі ғимараттың да қайта жасақталу кезеңдерінің бір мезгілде жүріп отырғанын көрсетеді.

 Тараз қаласы кезінде ірі сауда орталығы болған шаһар. Бұл жерден күн сайын мыңдаған керуен ұлы Жібек жолы арқылы өзге мемлекеттерге аттанып отырған. Алайда ерте ислам дәуіріндегі мешітке қарама-қарсы салынған бұл «Керуен сарайы» Тараздағы «Төрткүл» кешені сияқты керуен аттандыратын орын емес, сол кездегі көпшіліктің намаз уақытын күтетін орны болғанға ұқсайды. Сонымен қатар бұл жерде Қазақ хандығының 550 жылдығына орай салынған «Көне Тараз» кешенінен басталып, керуен сарайға қарай жалғасатын көне жол бар. Бұл жол Х-ХІІ ғасырларға жатады. Жолға төселген қызыл тастар күні бүгінге дейін сақталған. Бірақ, көне заманнан бері келе жатқан тас жолдың ортаңғы бөлігі бүгінде Адамбаев көшесі деп аталып, ол жерлерге жеке үй­лер салынып кеткен екен. Ал сол үйлердің астында күні бүгінге дейін талай тарихи жәдігердің жасырынып жатуы мүмкін.

Тарихшылар бүгінде ерте ислам дәуіріндегі бұл мешіттің кезінде шіркеу болғанын айтып жүр. Ал сол шіркеудің қалай мешітке айналғанын мына бір тарихи оқиғамен байланыстырады. Қарлұқтардың тұңғыш қағаны 841 жылы Самарқандағы саманилік жергілікті билеуші Нух-ибн-Асадқа қарсы соғыс аш­қаны тарихтан белгілі. Сама­ни­ліктер түріктерге қарсы «қа­сиетті соғыс» жариялап, Испид­жаб қаласын басып алып, көш­пенділерден бау-бақша, жүзім алқабын, жайылымын қорғайтын дуал да тұрғызған. Сөйтіп сол уақытта Испиджаб аймағы, яғни Саураннан Тараз қаласына дейінгі аумақ саманиліктердің болмашы ғана билігіне көшкен. «Испиджаб билеушісі қаған Білге-Күл-Қадырхан жыл сайын алым-салықпен қоса саманиліктерге түрлі сый-сияпат және дирхемнің төрттен бірін жіберіп тұруға мін­дет­ті болды. Оларға Ферғанамен қоса, Сырдариядағы түрік қала­ларынан 326 мың 490 дир­хем түсіп тұрды. Ал 893 жылы саманилік әмір Исмаил ибн Ах­мет өз империясының солтүстік-шығыс шекарасын қауіпсіз етуге ұмтылып бақты. Бірақ Қарлұқ қағаны Оғұлшақ Қадырхан ұзақ уақытқа созылған қоршауға төтеп берді. Ақыры наурыз-сәуір айларында қала құлады.

Тарихшы Нершахи қаланың алынуы жайлы «Исмаил олардың астанасы Таразды басып алып, патшаның әйелін және он мың адамды тұтқынға алды. Ол қолға түскендердің көбін өлтіріп, көптеген ат-көлігін алды. Алғандарының бәрін санап шығу мүмкін емес. Олжаны бөліске салу кезінде әрбір мұсылман салт аттыға мың дирхемнен келеді» деген хабарын одан әрі толықтырады. «Тараздың әмірі жауға берілді және сансыз көп диқандарымен бірге исламды қабылдады. Мұндағы үлкен шіркеу мешітке айналды» деп жазады. Қарлұқтар ислам дінін қабылдау арқылы Тараздың сая­си тәуелсіздігін сақтап қалды», дейді Жамбыл облыстық тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру дирекциясы тарих және археология бөлімінің басшысы, тарихшы-археолог Сауран Қалиев. Енді бұдан кейін сол Нершахидің жаз­басындағы мешітке айналған шір­кеу осы деген ой түюге болады.

Жалпы, Тараз қаласының тарихы туралы жазбалар мен деректер өте көп. Барлық ғалымдар Тараздың өте көне шаһар екенін растайды. Мәселен осы уақытқа дейін белгілі болған мұндағы тарихи нысандар мен ескерткіштер де тарих тағылымын алға тартады. Елбасының «Тараз – тарихымыздың темірқазығы» деген сөзі де бұл өңірдің көне тарихтың көмбесі екенін дәлелдейді. Көктем мезгілінде Жамбыл өңіріне арнайы келіп, ортағасырлық Ақыртас кешеніне барған еліміздің Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы Әулиеата аймағы туризмді дамытуға сұранып тұрғанын, сондықтан да мұнда аталмыш саланы өркендету керектігін айтқан болатын. Мәселен, Тараз топырағы десе еске Қарахан, Айша бибі сияқты санаулы ғана тарихи нысандар түседі. Ал облыс аймағында немесе Тараз қаласының өзінде басқа да қаншама тарихи жерлер бар. Соның бірі осы ерте ислам дәуіріндегі мешіт болса керек. Жуырда ғана облыстық туризм басқармасы өңірде туристік кластерді дамыту мақсатында аталған көне мешітке туристік компаниялардың басшыларын жинап, кездесу ұйымдастырған болатын. Тарихтың тылсымын тарқатып беретін осындай киелі нысандар көпшіліктің қолдауына ие болса, Жамбыл облысында туризм саласы ойдағыдай қарқын алар еді...

Хамит Есаман,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.08.2018

Рустам МИННИХАНОВ: Экономикалық байланысты кеңейтуге мүдделіміз

17.08.2018

Солтүстік Қазақстан университеті 1702 грант ұттып алды

17.08.2018

Сапар Өтемісұлы туралы сыр

17.08.2018

Күншуақ қаласындағы жазушы

17.08.2018

Тұлға тағылымы

17.08.2018

Қарағандыда «Мерейлі отбасы-2018» байқауының облыстық кезеңі өз мәресіне жетті

17.08.2018

Қостанайлық диқандардың биылғы кеусені 5 миллион тоннадан кем болмайды

17.08.2018

Тілтолғақ пен тілтұтқа

17.08.2018

Елімізде халықаралық музыкалық байқау басталады

17.08.2018

«Шахтер» саябағында салынған бассейн құрылысы қала тұрғындарын таңғалдырды

17.08.2018

Жезқазғандағы жекеменшік Диснейленд

17.08.2018

Еуропа лигасы: «Астананың» плей-офф кезеңдегі қарсыласы анықталды

17.08.2018

Қазақстанда ұлттық этноспорт ойындарынан кіші Олимпиада өтеді

17.08.2018

Астанада Шыңғыс Айтматов атындағы көшенің ашылу рәсімі өтті

17.08.2018

Абай әлеміне саяхат

17.08.2018

Батыс Қытай айшықтары

17.08.2018

Рудныйда Челябі облысындағы қазақ диаспорасы өкілдерінің қатысуымен дөңгелек үстел өтті

17.08.2018

Мәлік Ғабдуллиннің ғылыми-әдеби еңбектері қамтылған 11 томдық кітабының тұсаукесері өтті

17.08.2018

Елбасы жұмыс сапарымен Солтүстік Қазақстан облысына барады

17.08.2018

Польша президенті Еуропарламентке сайлану туралы заңға вето қойды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу