Ауқымды мәселелерді тоғыстырған Ақтау саммиті

Осы аптада елімізде Еуразия кеңістігіндегі аса елеулі оқиға Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін айқындау мәселесіне арналған алқалы жиын өтеді. Қарт Каспий мүдделерін бір арнаға тоғыстырған бес мемлекет – Қазақстан, Ресей, Иран, Әзербайжан және Түркіменстанның басшылары тамыздың 12-сі күні Ақтау саммитінде кездесуді жоспарлап отыр. Жиын барысында тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі, теңізде экономика, көлік, экология, қауіпсіздік салаларында ынтымақтастық орнату және басқа да стратегиялық мәселелерді талқыламақшы. 

Егемен Қазақстан
10.08.2018 1089
2

Жақында Ақтау саммитіне дайындық мәселелері жөнінде кеңес өткізген Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев бұл шараға әзірліктің көп жыл бойы жүргізілгенін, шетелдік әріптестермен бірлесе ауқымды жұмыс атқарылғанын айта келіп, теңіздің маңындағы елдер арасындағы өзара тиімді экономикалық қарым-қа­ты­настарды нығайтуға бағыт­талған Конвенцияға қол қоюдың маңыздылығын ерекше атап өткен болатын. Яғни, теңіздің жағасындағы елдердің оны пайдалану жөніндегі құқықтары мен міндеттеріне байланыс­ты бүкіл мәселелерді реттеуге мүмкіндік беретін Каспий теңі­зінің құқықтық мәртебесі туралы конвенция саммиттің негізгі құжаты болмақшы. 

Конвенцияны әзірлеу бұл кешелі-бүгін емес, жиырма жыл бойы жүргізіліп келе жатқан жұмыс. Тараптардың Каспий теңізіндегі қызметінің негізгі қағидаттары, теңіз акваториясын, ұлттық су түбі секторларын бөлу, биологиялық ресурстарды, су түбі мен жер қойнауларын игеруге байланысты әскери ынтымақтастық және шаруа­шылық-экономикалық қызметті жүргізу, кеме жүргізу, қоршаған ортаны қорғау, теңізге қатысты ғы­лыми зерттеулер сияқты мәселелердің осы құжатта нақ­ты­ланғанын айта кеткен жөн.

Қазақстан страте­гиялық зерттеулер институты директорының орынбасары, саяси ғылымдар докторы Санат Көшкімбаевтың айтуынша, Каспийдің құқықтық мәртебесі айқындалып, бір­тұ­тас құқықтық кеңістіктің қалып­тасуы инвесторлар үшін ұзақ­мерзімді жоспарларын алаңсыз жүргізуге мүмкіндік бермек. Эко­логиялық тепе-теңдікті сақтау­ға да жауапкершілік арта түсе­ді. Теңіз қойнауындағы мұ­най мен газды игеру, тасымалдау ісі оңтайланбақ. 

Бұған дейін Каспий маңы мем­ле­кеттері басшылары төрт мәрте кездес­кен. Атап айтар болсақ, 2002 жылы 23-24 сә­уір­де Ашхабадта, 2007 жылы 16 қа­занда Тегеранда, 2010 жылы 18 қарашада Бакуде, 2014 жылы 29 қыркүйекте Астраханьда бас қосты. 

2002 жылғы бірінші Кас­пий сам­миті жоғары деңгей­лердегі кезде­су­лерді өткізуге не­гіз болды. 2007 жылы Теге­ран­да өткен Екінші Каспий сам­ми­тінің қорытындылары бо­йын­ша Қазақстан, Ресей, Әзер­­бай­жан, Иран Ислам Рес­публи­касы Дек­ла­ра­циясына қол қойыл­ды. Онда Кас­пийдің құ­қықтық мәр­тебесінің негізгі мәӨселелері, те­ңіздегі қауіпсіздік пен тұрақ­ты­лық, сондай-ақ халық­ара­лық қаты­настардың жеке­ле­ген аспек­тілері бойынша Кас­пий маңы мемле­кет­терінің ұста­ным­дарына байланыс­ты мәсе­лелер жөнінде мемле­кет­тер­дің қолданыстағы келісім­шарт­тары саяси деңгейде бекі­тілді. 

2010 жылы Бакуде өткен Үшін­ші Каспий саммиті аясында Прези­денттердің Бірлескен мәлімдемесі мен Каспий теңі­зіндегі қауіпсіздік саласында ынтымақтастық туралы Ке­лісімге қол қойылды. Бірлескен мәлімдемеде «Каспий бестігі» көшбасшылары тағы да екінші саммит Декларациясында көрі­ніс тапқан ұстанымдарына берік­тігін растап, теңіздің құ­қық­тық мәртебесі туралы Кон­вен­цияға қатысты жұмысты аяқтау қажеттігін атап өтті. 

Аталған Келісім Каспийде қауіп­сіздікті қамтамасыз ету, сондай-ақ заңға қайшы іс-әрекеттермен күресуде жағалау мемлекеттерінің өзара іс-қимылы үшін құқықтық негізге айналды. Осыған қатысты өзара іс-қимылдың нақты меха­низмдері тиісті хаттамаларда нақтыланады. Сонымен қатар Әзербайжан астанасында бес мемлекеттің басшысы жа­ғалаудағы мемлекеттің егемен­дігіндегі су кеңістігін қамти­тын ұлттық аймақтың еніне қатысты ымырасыз келі­сімге қол жеткізді. Дәл осы мәсе­леге қатысты келіссөздер  кешеуіл­деп келген еді. Бакудегі кездесу аясында, сонымен қатар Каспий теңізінде бекіре тұқымдас балық­тарды аулауға мораторий ен­гізу механизмін әзірлеу туралы келісім бекітілді (мемлекет­тер басшылары дең­гейінде тиісті хаттамалық ше­шім қабылданды). 

2014 жылы Астраханьдағы Төртінші Каспий саммиті барысында президенттер бір­лес­кен мәлімдемеге қол қойды. Онда жағалаудағы мемле­кет­тердің теңіздегі іс-әреке­тіне қатысты көптеген қағи­даттар тізімі нақ­тыланды. Бұл қағи­дат­тар Каспийдің құқық­тық мәр­те­бесі туралы Кон­вен­ция жоба­сына инкорпорация­ланды. Атап айтқанда, мәлім­деме жаға­лаудағы мемлекет­тер арасын­дағы өзара қарым-қатынас не­гіздеріне, Каспий теңізін бейбіт мақсатта пайда­лануға, аймақта қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету­ге, теңіздегі әс­кери құрылыс пен әскери іс-қи­мылға, теңіз аква­ториясын, су түбі мен қойнау­ларын бөлу­ге, кеме жүргізу режіміне, Дүние­жүзілік мұхитқа еркін қолже­тім­ділік құқығына, Каспий теңі­зінің биоресурстарын пайда­лану мен табиғи орта­сын қор­ғауға және теңізде ғылы­ми-зерт­теулер жүргізуге қатыс­ты қағи­даттарды нақтылайды. 

Каспий келіссөздері аясында аталған мәселелердің басым бөлігі бойынша пікірталастар ұзақ жылдар бойы жүргізіліп келді. Сонымен қатар Төртінші сам­митте Коммюнике қабыл­данды, онда мемлекеттер бас­шылары Каспийдегі келіссөз­дер процесіндегі ілгерілеу­ді атап өтіп, одан әрі ынты­мақ­тастықтың негізгі бағыттарын көрсеткен. Сондай-ақ Төртінші саммит аясында Каспий теңізінің биологиялық су ресурстарын сақтау және ұтымды пайдалану, теңіздегі төтенше жағдайлардың алдын алу және жою сала­сындағы ынтымақтастық туралы Келісімге және гидрометеорология саласындағы ын­ты­мақтастық туралы келісімге қол қойылды. 

Жоғарыда аталған Астрахань саммитінің қорытындысы бо­йынша Каспий маңы елдері басшыларының мәлімдемесіне сәйкес кезекті Бесінші саммит Ақтауда өткізілгелі отыр. 

Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті – Елба­сы­ның кітапханасы Геосаясат және өңірлік зерттеулер қыз­метінің жетекші ғылыми қызметкері, саяси ғылымдар докторы Жансая Жаби­наның айтуынша, Ақтау саммитінде мем­лекеттер басшылары қол қоюы жоспар­ланған Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесіне байланысты хаттамада қауіп­сіздік мәселесі ерекше ескерілген. 

– Қазіргі уақытта Каспий аумағындағы қауіпсіздікті қам­та­­масыз ету – маңызды страте­гия­лық мәселе болып отыр. Теңіздің тоғыз жолдың тора­бын­да орналасуы, шикізат қоры­­ның молдығы және басқа да та­биғи байлықтарын ескере келе, аймақтың геосаяси маңыз­ды­лығы өте жоғары екендігін көре­міз. Оның үстіне Каспий маңын­дағы тұрақтылыққа нұқ­сан келтіретін факторлар қа­уіпсіздік мәселесін күн тәртібіне шығарды. 

Жалпы құқықтық мәртебесін айқындауда теңіздің қойнауын, әуе кеңістігін бөлудің маңызы жоғары. Бұл – Каспий маңы мемлекеттерінің егемендігіне, тәуелсіздігіне тікелей қатысты мәселе. Теңіздегі қауіпсіздік заңсыз әрекеттердің жолын кесу­ге бағытталады және төтен­ше жағдайларды хабарлау мен зардабын жоюдағы ынты­мақтастықты арттыра түспек. Міне, Ақтау саммиті 2010 жылы қол қойылған терроризм мен ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес, есірткі заттарын заң­сыз тасымалдауды болдырмау, Кас­пий маңы мемлекеттері шекара қызметтерінің өзара іс-қимылы қамтылған келісімнің хаттамасына қол қойылуымен де маңызды болғалы тұр, – дейді ол.

Қамбар АХМЕТ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.12.2018

Нұртас Оңдасыновқа ескерткіш тақта орнатылды

19.12.2018

Арманы Ақжайықпен үндескен қаламгер

19.12.2018

Шымкентте БАҚ өкілдері арасында шағын футболдан республикалық турнир өтті

19.12.2018

Мәжіліс Төрағасы Н.Нығматулин Жапонияның Қазақстандағы елшісін қабылдады

19.12.2018

Степногорда көп функциялы спорт алаңы ашылды

19.12.2018

Мароккодан қола медаль

19.12.2018

Асығыс және шабытты күйде туған Blood on the Tracks

19.12.2018

Өскеменде ардагерлер арасында волейболдан облыстық турнир өтті

19.12.2018

Әлем кубогынан қос жүлдемен оралдық

19.12.2018

Өнердегі өрелі ынтымақтастық

19.12.2018

Төрт күн электр стансасы салынады

19.12.2018

Қазақстанның алты дзюдошысы үздіктер қатарында

19.12.2018

Зейнетақы қоры 2018 жылдың үздік жұмыс берушісін атады

19.12.2018

Илья Ильин де Дохадағы додаға қатысады

19.12.2018

Маңғыстаулық студенттер республикалық чемпионаттан жүлдемен оралды

19.12.2018

Алматыда Фариза Оңғарсынова тұрған үйге ескерткіш тақта орнатылды

19.12.2018

Еуропа чемпионы Қазақстанның шахмат мектебін мақтады

19.12.2018

Қала полицейлері сандық жүйеде жұмыс істейді

19.12.2018

Қорғаныс министрі Нұрлан Ермекбаев Таразға келді

19.12.2018

Алматыда жаңа әлеуметтік нысандар бой көтерді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Baılyq jasaýshy sala

Árbir adam óz úıiniń ishinde qandaı zattar bar ekendigin jáne onyń qaı jerde turǵandyǵyn, qaı shkaftyń ishinde qandaı zattyń jatqandyǵyn, jertólesinde qandaı azyq túrleriniń saqtalyp turǵandyǵyn jaqsy biledi. Sondyqtan eshnársesin shashaý qaldyrmaıdy. Qajetine qaraı paıdalanyp otyrady. Al ózimizdiń ortaq úıimiz – Qazaqstanda qandaı zattar bar ekendigin, ásirese, jerimizdiń astynda qandaı mıneraldyq shıkizat kózderiniń shoǵyrlanǵanyn jáne olardyń qory qandaı ekendigin bilemiz be?

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу