Qalalar álemi

Dýaly aýyz sarapshylardyń aıtýynsha, adamzattyń erteńi qalalar áleminiń bolasha­ǵy­na tikeleı baılanysty. Bul tujyrymnyń aqı­qatyn ýaqyt qudireti de aıqyndap keledi. BUU-nyń deregi boıynsha, búginde álemdegi qalalarda 4 mıllıardqa jýyq halyq (adamzattyń jartysynan astamy) ómir súredi eken. Boljam boıynsha, 2050 jyly qalalardaǵy halyq sany 6,5 mıllıardqa jetip, planeta turǵyndarynyń 70 prosentin quraıtyn kórinedi.

Егемен Қазақстан
07.09.2018 105
3

Eger 1950 jyly dúnıe júzinde 10 mıllıonnan astam turǵyny bar 2 qala ǵana (Tokıo, Nıý-Iork) bolsa, 2017 jyly 10 mıllıonnan astam halqy bar qalalar sany 37-ge jetti. Planetamyzdaǵy ýrbanı­zasııa deńgeıi buryn-sońdy bolmaǵan joǵary qarqynmen damýda. Máselen, qazir Japonııa­daǵy ýrbanızasııa deńgeıi 94 prosentten assa, Gollan­dııada – 91, Avstralııada – 90, AQSh – 82, Ońtústik Koreıada – 83 prosentke jetip otyr. Al Katar, Gvadelýpa, Kýveıt jáne Belgııa (halqynyń 98 prosenti qala turǵyny) sııaqty memleketter tolyq ýrbanızasııa úrdisine ushyraǵan.

«Qalalar álemi adamzatty qutqarady», deıdi áleýmettik bıolog, AQSh Ulttyq akademııasynyń akademıgi Edvard Osborn Ýılson. Ol óziniń «Jer sharynyń jartysy» atty kitabynda adamdardyń qalaǵa qonys aýdarýy barǵan saıyn eseleı artpasa, tómendemeıdi degen tujyrymdy alǵa tartady. «Qazir bizdiń planetamyzda 8 mıllıardqa jýyq halyq ómir súredi, osydan tek jarty ǵasyr ýaqyt buryn Jer sharyndaǵy adamzattyń sany 4 mıllıardqa da jetpeıtin edi», deıdi Edvard Ýılson. Sondyqtan ol qazirden bastap ýrbanızasııa úrdisin jedel túrde retteýdi qolǵa alýdy usynady. Ǵalymnyń pikirinshe, adamzatty qurlyqtyń jartysyn jaılaıtyn iri megapolısterge shoǵyrlandyryp, Jer sharynyń qalǵan jartysyn janýarlar men ósimdikter dúnıesiniń kedergisiz damýyna qaldyrý kerek. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana adamzattyń jer betinen múlde joǵalyp ketý qaterine uryndyratyn ekologııalyq apattardyń aldyn alýǵa bolady eken. 

Tarıh tabaldyryǵyn býyrqana attaǵan HHI ǵasyrdyń basynda jahandyq jańalyqtardyń kún tártibinen «Aqyldy qala» degen jańa uǵym berik oryn aldy. «Aqyldy qala» atty ınnovasııalyq bastamalar boıynsha álemniń árbir shalǵaıynda zamanaýı aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy, ozyq ınnovasııalyq tájirıbelerdi, jańa ınfraqurylymdyq jetistikterdi is júzine asyra bastaǵan ǵasyr qalalary qalyptasa bastady. Bul baǵytta ásirese, ónerkásibi erekshe damyǵan Soltústik Amerıka, Batys Eýropa jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi aıtarlyqtaı nátıjelerge jetti. McKinsey halyqaralyq konsaltıngtik kompanııasynyń derekteri boıynsha, 2020 jyly álemdegi «aqyldy qalalar» shoǵyry 600-ge jetedi eken. Aldyn ala jasalǵan boljam boıynsha, osy 600 «aqyldy qala» jahandyq ishki jalpy ónimniń úshten birin óndiretin bolady. Al «Arup» konsaltıngtik kompanııasynyń zertteýleri boıynsha, 2020 jyly «aqyldy qalalar» kórsetetin qyzmet kólemi jylyna 400 mıllıard AQSh dollaryna jetpek. Tipti keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, 2050 jyldary álem 200 memleketke emes, 600 iri megapolıske bólinetin kórinedi.

Mine, osy bir álemdik ýrbanızasııa úrdisinen Qazaqstan da syrt qalmaq emes. Elimizde ýrbanızasııa úrdisiniń erekshe qarqynmen bastaý alǵan kezeńi 1960 – 1990 jyldardyń (tıisinshe 44 prosentten 56 prosentke deıin ósken) úlesine tıedi. 2000-shy jyldary ol biraz báseńdep, 2014 jyldan bastap qaıtadan údeı tústi. 2017 jyly elimizdegi qalalardyń turǵyndary 10 336,8 myń adamdy qurap, ýrbanızasııa úrdisi 57,3 prosentke jetti. Osy ýaqyt aralyǵynda Astana qalasynyń halqy 3,2 ese, Shymkent turǵyndary 2,6 ese, Aqtóbeniń halqy eki esege jýyq, Almaty turǵyndary 1,6 ese ósti.

Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasy­men qolǵa alynǵan «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń sheńberinde «Aqyldy qala» qaǵıdatyn damytý kún tártibine qoıyldy. Elimizdegi «Smart Sıtı» baǵdarlamasy aıasyna Astana, Almaty, Qaraǵandy, Shymkent jáne Aqtóbe qalalary engizildi. «Smart Astana» jobasy boıynsha shahardyń kóshelerine beınebaqylaý júıesin qurý, jer qatynastary boıynsha blokcheın-tehnologııasy, aqyldy kóshe jaryqtary, ıntellektýaldy kólik júıesi, smart-medısına, smart-mektep jáne basqa ınnovasııalyq jobalar júzege asyrylýda. «Smart Almaty» jobasy boıynsha ashyq ákimdik, beınebaqylaý, «Open Almaty» formaty boıynsha ákimdiktiń qoǵamdyq qabyldaý júıesin qurý jobalary, «Smart Aqtóbe» jobasy boıynsha sıfrly ákimdik, memlekettik qyzmetterdi avtomattandyrý, halyqtyq baqylaý júıelerin qurý, «Smart Ońtústik» jobasy boıynsha búldirshinderdi balalar baqshasyna jáne birinshi synypqa qabyldaýdyń elektrondy júıesin qurý, páter kezeginde turǵan qala turǵyndarynyń arasynda páter bólýdiń elektrondy baǵdarlamasyn jasaý jobalary, «Smart Qaraǵandy» jobasy boıynsha oblystaǵy medısınalyq mekemelerdegi kezekke tirkeý jáne basqa qaǵaz qujattardy elektrondy júıege kóshirý jobalaryn júzege asyrý josparlandy. Keıinnen bul qanatqaqty jobalardy elimizdiń basqa da iri qalalarynda is júzine asyrý kózdelýde. Elimizde belsendilikpen qolǵa alynǵan «Aqyldy qalalar» jobasy qanshalyqty is júzine asatynyna ýaqyt tóreshi. Bastysy, adamzat bolashaǵynda sheshýshi oryn alatyn «qalalar álemin» damytý úrdisinde kenjelep qalmasaq bolǵany.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.11.2018

Ізшіл иттер 300-ден аса қылмыс ашты

13.11.2018

10 мыңдай адамның еңбекақысы көбейеді

13.11.2018

Өзбек халқының өнері

13.11.2018

Жолдау – қазақстандықтардың конституциялық құқықтарының кепілі

13.11.2018

Бейбіт аспан астында

13.11.2018

Үкімет сағатында өрт мәселесі қаралды

13.11.2018

Мұқағалидың полиптих портреті

13.11.2018

Жасасын, фонограмма!

13.11.2018

Жылы сөз жанды да, тәнді де емдейді

13.11.2018

Sheraǵań shertken sher

13.11.2018

Тойшыл халық ойшыл бола алмайды

13.11.2018

Елді дамытудың басты бағдары

13.11.2018

Халықаралық саясаткерлер – Астанада

13.11.2018

Құдықтарға қамқорлық қажет

12.11.2018

Аустрияның Санкт-Пёлтен қаласында Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды

12.11.2018

Алматыда Батырхан Шүкенов атындағы музыкалық байқау өтеді

12.11.2018

Атырау облысында жыл соңына дейін 30 әлеуметтік нысан іске қосылады

12.11.2018

«Түркілердің атасына» көрсетілген құрмет

12.11.2018

Өскемен қаласының көшелеріне Әміре Қашаубаев пен Қалихан Ысқақтың аты беріледі

12.11.2018

Румынияда қазақ киносының фестивалі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу