Жаһандану уақытындағы әдебиет

Жаһандану – мәселесі әлемдегі негізгі, маңызды мәселенің бірі. Бір осы ұғымды экономистер, саясаттанушылар, тарихшылар, философтар, әлеуметтанушылар, филологтар зерттейді. Осыншалықты барлық ғылым салаларының мамандарының қызықтырған ұғым адам тіршілігіне түгелдей қатысы бар. Тұрмысына, біліміне, мәдениетіне, түптеп келгенде қоғамның дамуына әсер етеді. Еліміздегі заманауи әдебиет қалыптасу үрдісіне де жаһанданудың ықпалы бары сөзсіз.

Егемен Қазақстан
13.09.2018 2396
2

Жаһандану жағдайында қо­ғам­да­рдың интеграциясы, ғылым мен техниканың қарыштап дамуы, мемлекеттердің саяси-әлеу­меттік, экономикалық қарым-қа­ты­настары күшейіп, ұлттар мен ұлыс­тардың жақындасуы, тіл табысуы қарқынды жүріп жатыр. Мәдениеттердің диалогы басталды. 

Бірқатар жазушыларымыздың шығармашылығынан әртүрлі фи­лософиялық жүйе мен мәде­ни­ет­тердің синтезін көруге болады. Бір жағынан көпұлтты мемлекетпіз, екінші жағынанан жаһандану мен интеграцияның белгілері болып есептеледі. Бұған Ә.Әлімжанов, Д.Снегин, Г.Бельгер, Р.Сейсенбаев, О.Сүлейменов, А.Жақсылықов, М.Пак, А.Кан, Ә.Қодар, Д.Амантай, Б.Қанапиянов, Д.Нақыпов, Д.Қа­­­дыржанов, сияқты қа­ламгерлер­дің шығармашылығы мысал бола алады. Бұл қаламгерлердің шығармаларында Шығыс пен Батыстың, Қазақстан мен Ресейдің мәдениеттері тоғысқан. Өзіндік ерекшелік пен қайталанбас көр­кем бейне, дара стиль бар. Шы­ғар­маларының құрылымы мен мазмұнында шығыс аңыздары, Құран мен Інжіл қиссалары, мифо­логиялық сюжеттер, еуропалық философия мен орыстың діни ойлары қабысып жатады. Бұл қаламгерлердің шығармаларында адам баласы әлемге ортақ азамат, ғаламның бір бөлігі, сонымен қатар өз ұлтының өкілі. 

Жаһанданумен бірге әдебие­ті­мізге келген модернистік, пост­модернистік үрдістерді де бай­қаймыз. Ақын-жазушылар сана ағымын қолданып, әр түрлі ұлттың кодтық сөздерін шығармаларында пайдаланып келеді. Ғылыми терминдер, хаттар, құжаттар да көркем шығармалардың бір бөлігіне айналды. 

А.Жақсылықовтың прозасын­дағы тілдік ерекшеліктер осыған айқын мысал болар еді.

Реминисценция, аллюзия да жазушылардың жиі қолданатын әдістері. Өз кейіпкерлерін бейнелей отырып, қатар белгілі әдеби кейіпкерді алып, шығармаларында қанатты сөздер жүреді. 

Интертекс әдісінің қосылуы, ең алдымен, жазушылар бейне­леген әлемнің шекараларын қозғады. Цитаталар мен афоризм­дерді пай­­­далану өткен, бүгінгі және келе­шектегі бірлік пен сабақ­тастықты көрсетуге, шығарма­лардағы көте­рілген жалпыадам­заттық мәсе­лелерді жан-жақты қарауға мүм­кін­дік берді. Сонымен қатар, басқа контекстегі мәтіндер жаңа мазмұнға ие болды. Жазушылар оларды өздерінің эстетикалық идеалдары мен құндылықтарының, ұлттық сананың призмасы тұрғысынан қайта ойластырды.

Қазақ жазушыларының шығар­маларына уақыт пен полифония, кеңістік тән. Олардың туындыла­рында табиғаттың, қаланың дыбыстары бар. Кейде авторлар бір абзацтағы бірнеше адамның репликаларын, олардың кімге тиесілі екенін көрсетпей біріктіреді. Нәтижесінде, дауыс хорының әсері жа­салады. Бұған мысал – А.Жақ­сылықовтың «Сны окаянных», Б.Қисымовтың «Ол» романдары.

Соңғы жылдары әдебиетке ақпараттық-коммуникация мен компьютерлік технологиялар ықпал ете бастады. Ұялы байланыс пен интернет кеңістік пен қашықтықты едәуір қысқартты. Мемлекеттер арасындағы шекара ғана емес, автор мен оқырман арасындағы шекара да жоқ болып бара жатыр. Интернетте шексіз ақпаратқа сүйрейді. Нәти­жесінде гипершындық үрдісін қалыптастарды. Бұл виртуалды әлем шынайы құндылықтарды жалғанға, ақиқатты өтірікке айырбастап беріп жатыр. Интернет және ұялы байланыс әдебиеттің жаңа жанрларының пайда болуына себеп болып отыр. Екінші жағынан, әлеуметтік желілерде, порталдарда шығармалар жариялана бастады. Соған байланысты авторлар мен оқырмандар ортасы кеңіп, ұстанып келген дәстүріміздің мазмұны да, құрылымы да өзгерді. 

Қазақстан әдебиетінде ұялы телефон камерасымен түсірген секілді шағын сюжетті, смс, ескертпе кітап форматтарында жазылған шығармалар пайда бола бастады. Ол туындыларда кеңістік пен уа­қыттың шекарасы жоқ және айтар ойларын соңына дейін жеткізбейді. Авторлар тек қана бір сәтті ұстап алуды қалайды. Мысал ретінде А.Тәжі, Н.Карпова, И.Аргентумның поэзияларын айтуға болады. 

Блогер Е.Рашевтің «Балкондағы адам» кітабын айта өту керек. «Telegramда» жарияланған бұл кітап­ интернет пайдаланушылар ара­сында кеңінен таралып, жа­қында кітап түрінде жарыққа шық­ты. Бұл кітаптың тағдыры автор мен оқырман арасындағы диалог­та компьютерлік техно­ло­гия­ның рөлін көрсетеді. Интернет туын­дыларының форматы өзгер­ді, жазу­шыларды әлеуметтік желі­лерге тіркеді, енді олар өз шығар­мала­рына жаңа пішін мен мазмұн іздеуде. 

Жаһандану мәселесі Қазақстан­ның қазіргі әдебиетіндегі негізгі та­қырыпқа айналды. Виртуалды әлем­мен ажырамайтын кейіпкер­лер пайда болды. Д.Сүгірәлиновтің «Дисгардиум. A-класты қауіп», «Level up» кітаптарын айтуға болады, мысалы.

Осылайша, жаһандану дәуі­рін­дегі Қазақстан әдебиетінің ай­рықша ерекшеліктері мен өзіндік қолтаңбасы біртіндеп қалыптасып келеді. Жаңа жанрлар, эксперименттер жалғаса береді.

Алуа ТЕМІРБОЛАТ, 

филология ғылымдарының докторы, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.09.2018

Халықаралық «Ясауитану-2018» байқауы өз мәресіне жетті

22.09.2018

Елбасы елорданың қала құрылысын игеру жоспарымен танысты

22.09.2018

Елбасы Чан Дай Куангтің қайтыс болуына байланысты көңіл айтты

22.09.2018

Жаңа Жібек жолы: Алматы

22.09.2018

Катонқарағай ауданы тұрғынының сібір жарасынан көз жұмғаны расталды

22.09.2018

Сенаторлар сенбілікке шықты

22.09.2018

Б.Бекназаров Әзербайжан Парламентінің 100-жылдығына арналған шараға қатысты

22.09.2018

Мұнайдың әлемдік бағасы өсті

22.09.2018

Лондонда қазақстандық өнер көрмесі ашылды

22.09.2018

Түркия «Қазақстан» журналын шығарды

22.09.2018

Ақтөбеде «Анаға тағзым» орталығы ашылды

21.09.2018

Тимур Жақсылықов Президенттің көмекшісі болып тағайындалды

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу