Жаһандану уақытындағы әдебиет

Жаһандану – мәселесі әлемдегі негізгі, маңызды мәселенің бірі. Бір осы ұғымды экономистер, саясаттанушылар, тарихшылар, философтар, әлеуметтанушылар, филологтар зерттейді. Осыншалықты барлық ғылым салаларының мамандарының қызықтырған ұғым адам тіршілігіне түгелдей қатысы бар. Тұрмысына, біліміне, мәдениетіне, түптеп келгенде қоғамның дамуына әсер етеді. Еліміздегі заманауи әдебиет қалыптасу үрдісіне де жаһанданудың ықпалы бары сөзсіз.

Егемен Қазақстан
13.09.2018 2616
2

Жаһандану жағдайында қо­ғам­да­рдың интеграциясы, ғылым мен техниканың қарыштап дамуы, мемлекеттердің саяси-әлеу­меттік, экономикалық қарым-қа­ты­настары күшейіп, ұлттар мен ұлыс­тардың жақындасуы, тіл табысуы қарқынды жүріп жатыр. Мәдениеттердің диалогы басталды. 

Бірқатар жазушыларымыздың шығармашылығынан әртүрлі фи­лософиялық жүйе мен мәде­ни­ет­тердің синтезін көруге болады. Бір жағынан көпұлтты мемлекетпіз, екінші жағынанан жаһандану мен интеграцияның белгілері болып есептеледі. Бұған Ә.Әлімжанов, Д.Снегин, Г.Бельгер, Р.Сейсенбаев, О.Сүлейменов, А.Жақсылықов, М.Пак, А.Кан, Ә.Қодар, Д.Амантай, Б.Қанапиянов, Д.Нақыпов, Д.Қа­­­дыржанов, сияқты қа­ламгерлер­дің шығармашылығы мысал бола алады. Бұл қаламгерлердің шығармаларында Шығыс пен Батыстың, Қазақстан мен Ресейдің мәдениеттері тоғысқан. Өзіндік ерекшелік пен қайталанбас көр­кем бейне, дара стиль бар. Шы­ғар­маларының құрылымы мен мазмұнында шығыс аңыздары, Құран мен Інжіл қиссалары, мифо­логиялық сюжеттер, еуропалық философия мен орыстың діни ойлары қабысып жатады. Бұл қаламгерлердің шығармаларында адам баласы әлемге ортақ азамат, ғаламның бір бөлігі, сонымен қатар өз ұлтының өкілі. 

Жаһанданумен бірге әдебие­ті­мізге келген модернистік, пост­модернистік үрдістерді де бай­қаймыз. Ақын-жазушылар сана ағымын қолданып, әр түрлі ұлттың кодтық сөздерін шығармаларында пайдаланып келеді. Ғылыми терминдер, хаттар, құжаттар да көркем шығармалардың бір бөлігіне айналды. 

А.Жақсылықовтың прозасын­дағы тілдік ерекшеліктер осыған айқын мысал болар еді.

Реминисценция, аллюзия да жазушылардың жиі қолданатын әдістері. Өз кейіпкерлерін бейнелей отырып, қатар белгілі әдеби кейіпкерді алып, шығармаларында қанатты сөздер жүреді. 

Интертекс әдісінің қосылуы, ең алдымен, жазушылар бейне­леген әлемнің шекараларын қозғады. Цитаталар мен афоризм­дерді пай­­­далану өткен, бүгінгі және келе­шектегі бірлік пен сабақ­тастықты көрсетуге, шығарма­лардағы көте­рілген жалпыадам­заттық мәсе­лелерді жан-жақты қарауға мүм­кін­дік берді. Сонымен қатар, басқа контекстегі мәтіндер жаңа мазмұнға ие болды. Жазушылар оларды өздерінің эстетикалық идеалдары мен құндылықтарының, ұлттық сананың призмасы тұрғысынан қайта ойластырды.

Қазақ жазушыларының шығар­маларына уақыт пен полифония, кеңістік тән. Олардың туындыла­рында табиғаттың, қаланың дыбыстары бар. Кейде авторлар бір абзацтағы бірнеше адамның репликаларын, олардың кімге тиесілі екенін көрсетпей біріктіреді. Нәтижесінде, дауыс хорының әсері жа­салады. Бұған мысал – А.Жақ­сылықовтың «Сны окаянных», Б.Қисымовтың «Ол» романдары.

Соңғы жылдары әдебиетке ақпараттық-коммуникация мен компьютерлік технологиялар ықпал ете бастады. Ұялы байланыс пен интернет кеңістік пен қашықтықты едәуір қысқартты. Мемлекеттер арасындағы шекара ғана емес, автор мен оқырман арасындағы шекара да жоқ болып бара жатыр. Интернетте шексіз ақпаратқа сүйрейді. Нәти­жесінде гипершындық үрдісін қалыптастарды. Бұл виртуалды әлем шынайы құндылықтарды жалғанға, ақиқатты өтірікке айырбастап беріп жатыр. Интернет және ұялы байланыс әдебиеттің жаңа жанрларының пайда болуына себеп болып отыр. Екінші жағынан, әлеуметтік желілерде, порталдарда шығармалар жариялана бастады. Соған байланысты авторлар мен оқырмандар ортасы кеңіп, ұстанып келген дәстүріміздің мазмұны да, құрылымы да өзгерді. 

Қазақстан әдебиетінде ұялы телефон камерасымен түсірген секілді шағын сюжетті, смс, ескертпе кітап форматтарында жазылған шығармалар пайда бола бастады. Ол туындыларда кеңістік пен уа­қыттың шекарасы жоқ және айтар ойларын соңына дейін жеткізбейді. Авторлар тек қана бір сәтті ұстап алуды қалайды. Мысал ретінде А.Тәжі, Н.Карпова, И.Аргентумның поэзияларын айтуға болады. 

Блогер Е.Рашевтің «Балкондағы адам» кітабын айта өту керек. «Telegramда» жарияланған бұл кітап­ интернет пайдаланушылар ара­сында кеңінен таралып, жа­қында кітап түрінде жарыққа шық­ты. Бұл кітаптың тағдыры автор мен оқырман арасындағы диалог­та компьютерлік техно­ло­гия­ның рөлін көрсетеді. Интернет туын­дыларының форматы өзгер­ді, жазу­шыларды әлеуметтік желі­лерге тіркеді, енді олар өз шығар­мала­рына жаңа пішін мен мазмұн іздеуде. 

Жаһандану мәселесі Қазақстан­ның қазіргі әдебиетіндегі негізгі та­қырыпқа айналды. Виртуалды әлем­мен ажырамайтын кейіпкер­лер пайда болды. Д.Сүгірәлиновтің «Дисгардиум. A-класты қауіп», «Level up» кітаптарын айтуға болады, мысалы.

Осылайша, жаһандану дәуі­рін­дегі Қазақстан әдебиетінің ай­рықша ерекшеліктері мен өзіндік қолтаңбасы біртіндеп қалыптасып келеді. Жаңа жанрлар, эксперименттер жалғаса береді.

Алуа ТЕМІРБОЛАТ, 

филология ғылымдарының докторы, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.11.2018

Асқар Шәкіров ұлттық құқық қорғау мекемесімен өзара іс-қимылын оң сипаттады

15.11.2018

Алматыда «Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері»  атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

15.11.2018

Алматы полициясы: ірі сатып алушының үйінен ұрланған заттар иелеріне қайтарылды

15.11.2018

ШҚО-да атқа мінген ауыл әкімі қасқырдан құтқарып қалды

15.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

15.11.2018

Қостанайда жол-көлік оқиғасы 5,9 процентке азайды

15.11.2018

Аягөзде зағип жандарға құрмет көрсетілді

15.11.2018

Алматы полициясы: өтінім беру 15 минутқа дейін қысқартылды

15.11.2018

Тараздық оқытушылар мен студенттер «Ашық диктант» акциясына қатысты

15.11.2018

Алматы полициясы азаматтарды мүліктік қауіпсіздік шараларын сақтауға шақырады

15.11.2018

Солтүстік Қазақстанда вандализм әрекеттері азаяр емес

15.11.2018

Халық ақынының халық алдындағы есебі

15.11.2018

Маңғыстаулық мемлекеттік қызметшілер айтыскер ақынмен кездесті

15.11.2018

Жамбыл облысының тариф мәселелері жөніндегі кеңес

15.11.2018

Жастар жылынан не күтесіз? (видео)

15.11.2018

Антиядролық қозғалыстың 30 жылдығына арналды

15.11.2018

Қостанай қанаттандырған қаламгер

15.11.2018

Жәния жаңа жұлдыздарды жақты

15.11.2018

Өнерінің бәсі жоғары өңір

15.11.2018

Инвесторларға тиімді ұсыныс

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу