Жоғалған тістер Африка пілдерін құтқаруы мүмкін

Шалшық су мен батпақты алаң үстінен ұшып келеміз. Сәлден кейін төмендедік те, өрістеп бара жатқан су бөкенінің табынын көрдік.

Егемен Қазақстан
03.10.2018 6367
2 ELEPHANTVOICES

Натали ЭНЖЬЕР, «Нью-Йорк Таймс»

Біз Горонгосада табылуы қиын, тіссіз пілдерді іздеп жүр­міз. Мұн­дай пілдердің сойдақ тіс­тері болмайды. Әлемде таңға­жайып піл азуларының қалта­лы коллекционерлерді қызықты­ратыны белгілі. 

Африкада тіссіз пілдердің саны саусақпен санарлық, бірақ Горонгоса олардың топ-тобымен жүретін отаны саналады. Мұның бәрі 15 жылға созылған азаматтық соғыстың салдары. Сойдақ тісті пілдерді сүйегі үшін оңды-солды қырып салды. Осылайша сирек кездесетін тіссіз пілдер кенеттен парктегі негізгі мекендеушілерге айналып шыға келді. 

Қазіргі таңда мұндағы 700-ден астам пілдің ширегі – азу тіссіз және олардың бәрі – ұрғашы. Мен солардың біреуінің ізіне түскім келді. 
«Мұнда», деп айқай салды ұшқыш Альфредо Матавеле тал­дардың шоғырын нұсқап. «Мұнда да жүр», деді судың жағасын көрсетіп. Пілдерді бірнеше жерден байқадық. «Оларды көрдіңіз бе?» деді ол аптығып. 

Әлбетте, мен оларды көрдім. Құлағын қағып, мұрнынан су шаш­қан ондаған піл тынығып тұр. Олардың бастарынан азу тістің тыртығы байқалмайды. 
Адамдар мен пілдерде даму барысында кездесетін ортақ ауыт­­қушылық бар көрінеді. Мұ­ны ДНК-дағы кішігірім кем­ші­ліктерден анықтауға болады. 
Пілдердің сойдақ тістері – екі жағында өсетін ит тістердің үлкен нұсқасы. Олар күрек тіс пен азу тістердің арасында орналасқан. Қысқаша айтқанда, сойдақ тіссіз пілдерде ит тістер болмайды. 

Ғалымдар кей пілдерде сойдақ тістің неліктен кездеспейтінін әзірге нақты анықтаған жоқ. Алай­да олар сүтқоректілер тістерінің дамуына жауапты генетикалық өзгерістер туралы біршама деректерге қол жеткізді. Оның себебі бәріне ортақ көне генге байланысты екен. 

«Тістің дамуы эволюция кезінде жақсы сақталып қал­ды», дейді Финляндиядағы Хель­­синки университетінің даму жөніндегі биологы Ирма Тес­лефф. Ол тышқан тістерін­дегі ауыт­қушылықтың іздері кей­бір тісі жоқ не дұрыс өспеген адам­дарға жүргізілген генети­калық зерттеуінде кездес­тірді. 
«Пілдердің адамдардан айыр­машылығы шамалы. Сондықтан пілдегі сойдақ тістің шықпауына және адамдағы ит тістің өспеуіне бірдей гендер әрекет етуі әбден мүмкін», дейді доктор Теслефф.

Ит тістердің болмауы – жиі­лігі жөнінен екінші кездесетін тіс кемтарлығының түрі саналып келген. Қалыпты жағдайда мұн­дай кемшілік адамдардың 2-4 про­центінде кездеседі. Бұл – Африка пілдерінің сойдақ тіссіз болу ық­тималдығымен тең. 

Көп жағдайда сойдақ тістер – азу тістің өзгеше түрі. Жабайы қабандар мен доңыздарда ол жоғары қайрыла бітсе, морждарда төменге сүйірленген. Арктиканың жалғыз мүйіздері саналатын нар­валдарда сойдақ тіс жалғыз азу тіс ретінде, жоғары ернінің сол жағынан ұзынша болып біткен. 

Әдетте, сойдақ тістердің бір­неше қызметі бар. Пілдер өздерінің таңғажайып «қайшы­ларын» тұздар мен минералдар­ды қазу, бұтақтарды сындырып, жапырақ жеу, ағашқа сүйеніп, оны қабы­ғынан аршу, батпаққа батқан төлін суырып алу, ұйықтап жатқан баласын ояту үшін қолданады. 

Мен тығылып отырған жерден қос еркек пілдің сойдақ тістері ай­­қа­сып, алысып жатқанын көр­дім. Олардың сойдақ тістерінің әрқайсысы 45 килограмм тартады. Бұл – аналық пілдің сойдақ тісінің орташа салмағынан 7 есе көп. 

Әйтсе де, сойдақ тістерді кере­мет­тей құрал етіп жасаған биофи­зикалық қасиеті олардың иелеріне кері әсерін тигізіп жатыр. Адамдар әдемілігіне бола, және тылсым қасиеті бар деп сенгендіктен піл сүйегіне қатты құмартады. 

Сондықтан пілдерді сүйегі үшін көптен бері қырғынға ұшы­р­атып келеді. Мұндай саудаға салынған халықаралық тыйымға қарамастан, сойдақ тістердің қара нарықтағы жылдық айналымы шамамен 1 миллиард долларға жуықтайды. 

Пілдерді браконьерлік жолмен аулаудың тоқтамауы ғалымдарды мынандай ойға жетеледі. Пілдер шындығында өздерінің сойдақ тіс­терін қажет ете ме? Африка піл­дерінің арасында сойдақ тістері жоқтарының саны артса қанша­лықты тиімді болмақ? 

Калифорния университетінің экология және эволюциялық биология жөніндегі профессор көмекшісі Шон Кэмпбелл-Стей­тон және оның әріптестері Горонгосадағы сойдақ тісі бар және жоқ пілдерді салыстыруға кірі­сіп кетті. Олар сойдақ тістің бол­мауына әсер ететін гендерді ғана анықтап қоймайды, сонымен қатар қаншалықты мұраға бері­летінін де зерттеп көрмек. 

Мәселен, неліктен Африкадағы сойдақ тіссіз пілдердің бәрі ұрға­шы? Кэмпбелл-Стейтон сойдақ тістің әсеріне де мән беріп көрмек. 
«Сойдақ тістердің тамақ жеуде маңызды рөл ойнайтынын білеміз. Ендеше, егер оларды мұндай құрал жоқ болса, олар қоршаған ортада басқаша әрекет ете ме? Сондай-ақ мұндай өзгерістер пілдермен бай­ла­нысты басқа аңдарға әсері қан­дай болмақ?» дейді ол. 

Бұған нақты жауап беру қиын. Бірақ Горонгосадағы сойдақ тіс­­­сіз пілдер өсіп-өркендеп келе­ді. «Олардың жағдайы кере­мет. Мұндағы қоршаған орта оларға қо­лайлы, сондай-ақ піл­дердің талға­жау таппай қина­лып жүргенін көр­мейсіз», дейді Elephant Voices ұйымының ғылы­ми дирек­торы Джойс Пул.

Бұл ұйым Горонгосада зерттеумен және пілдерді қор­ғаумен айналысады. 

Ендеше, сойдақ тістер пілдерге қажет пе?

© 2018 The New York Times News Service

Мақаланы аударған Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Елбасы Сауд Арабиясының Королімен телефон арқылы сөйлесті

20.02.2019

Елбасы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

20.02.2019

Жас журналистер клубы құрылды

20.02.2019

Алексей Луценко тағы да топ жарды

20.02.2019

«Амурға» әліміз жетпеді

20.02.2019

Асанәлі Әшімов: «Театрды ашудағы мақсатым – талантты жастарды қолдау»

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов автобус паркін жаңарту жоспарлары туралы айтып берді

20.02.2019

Қарағанды облысында 2 күнде 41 жол-көлік оқиғасы тіркелді

20.02.2019

Бейсенбі күні Қостанай облысы мен СҚО-да дауылды ескерту жарияланды

20.02.2019

Тілсіз жаудан зардап шеккен отбасыға тәртіп сақшылары көмектесті

20.02.2019

Ақмола облысының 5 ауданында «Еnglish for jastar» жобасы жалғасатын болады

20.02.2019

Бурабайда қысқы президенттік көпсайыстан облыстық біріншілік өтті

20.02.2019

Көкшетауда «Бояулар құпиясы» жас суретшілер байқауы өткізілді

20.02.2019

Еліміз Иранға 42 тонна сиыр етін экспорттайды

20.02.2019

Қарағандыда жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

Мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу