Жоғалған тістер Африка пілдерін құтқаруы мүмкін

Шалшық су мен батпақты алаң үстінен ұшып келеміз. Сәлден кейін төмендедік те, өрістеп бара жатқан су бөкенінің табынын көрдік.

Егемен Қазақстан
03.10.2018 4346
2 ELEPHANTVOICES

Натали ЭНЖЬЕР, «Нью-Йорк Таймс»

Біз Горонгосада табылуы қиын, тіссіз пілдерді іздеп жүр­міз. Мұн­дай пілдердің сойдақ тіс­тері болмайды. Әлемде таңға­жайып піл азуларының қалта­лы коллекционерлерді қызықты­ратыны белгілі. 

Африкада тіссіз пілдердің саны саусақпен санарлық, бірақ Горонгоса олардың топ-тобымен жүретін отаны саналады. Мұның бәрі 15 жылға созылған азаматтық соғыстың салдары. Сойдақ тісті пілдерді сүйегі үшін оңды-солды қырып салды. Осылайша сирек кездесетін тіссіз пілдер кенеттен парктегі негізгі мекендеушілерге айналып шыға келді. 

Қазіргі таңда мұндағы 700-ден астам пілдің ширегі – азу тіссіз және олардың бәрі – ұрғашы. Мен солардың біреуінің ізіне түскім келді. 
«Мұнда», деп айқай салды ұшқыш Альфредо Матавеле тал­дардың шоғырын нұсқап. «Мұнда да жүр», деді судың жағасын көрсетіп. Пілдерді бірнеше жерден байқадық. «Оларды көрдіңіз бе?» деді ол аптығып. 

Әлбетте, мен оларды көрдім. Құлағын қағып, мұрнынан су шаш­қан ондаған піл тынығып тұр. Олардың бастарынан азу тістің тыртығы байқалмайды. 
Адамдар мен пілдерде даму барысында кездесетін ортақ ауыт­­қушылық бар көрінеді. Мұ­ны ДНК-дағы кішігірім кем­ші­ліктерден анықтауға болады. 
Пілдердің сойдақ тістері – екі жағында өсетін ит тістердің үлкен нұсқасы. Олар күрек тіс пен азу тістердің арасында орналасқан. Қысқаша айтқанда, сойдақ тіссіз пілдерде ит тістер болмайды. 

Ғалымдар кей пілдерде сойдақ тістің неліктен кездеспейтінін әзірге нақты анықтаған жоқ. Алай­да олар сүтқоректілер тістерінің дамуына жауапты генетикалық өзгерістер туралы біршама деректерге қол жеткізді. Оның себебі бәріне ортақ көне генге байланысты екен. 

«Тістің дамуы эволюция кезінде жақсы сақталып қал­ды», дейді Финляндиядағы Хель­­синки университетінің даму жөніндегі биологы Ирма Тес­лефф. Ол тышқан тістерін­дегі ауыт­қушылықтың іздері кей­бір тісі жоқ не дұрыс өспеген адам­дарға жүргізілген генети­калық зерттеуінде кездес­тірді. 
«Пілдердің адамдардан айыр­машылығы шамалы. Сондықтан пілдегі сойдақ тістің шықпауына және адамдағы ит тістің өспеуіне бірдей гендер әрекет етуі әбден мүмкін», дейді доктор Теслефф.

Ит тістердің болмауы – жиі­лігі жөнінен екінші кездесетін тіс кемтарлығының түрі саналып келген. Қалыпты жағдайда мұн­дай кемшілік адамдардың 2-4 про­центінде кездеседі. Бұл – Африка пілдерінің сойдақ тіссіз болу ық­тималдығымен тең. 

Көп жағдайда сойдақ тістер – азу тістің өзгеше түрі. Жабайы қабандар мен доңыздарда ол жоғары қайрыла бітсе, морждарда төменге сүйірленген. Арктиканың жалғыз мүйіздері саналатын нар­валдарда сойдақ тіс жалғыз азу тіс ретінде, жоғары ернінің сол жағынан ұзынша болып біткен. 

Әдетте, сойдақ тістердің бір­неше қызметі бар. Пілдер өздерінің таңғажайып «қайшы­ларын» тұздар мен минералдар­ды қазу, бұтақтарды сындырып, жапырақ жеу, ағашқа сүйеніп, оны қабы­ғынан аршу, батпаққа батқан төлін суырып алу, ұйықтап жатқан баласын ояту үшін қолданады. 

Мен тығылып отырған жерден қос еркек пілдің сойдақ тістері ай­­қа­сып, алысып жатқанын көр­дім. Олардың сойдақ тістерінің әрқайсысы 45 килограмм тартады. Бұл – аналық пілдің сойдақ тісінің орташа салмағынан 7 есе көп. 

Әйтсе де, сойдақ тістерді кере­мет­тей құрал етіп жасаған биофи­зикалық қасиеті олардың иелеріне кері әсерін тигізіп жатыр. Адамдар әдемілігіне бола, және тылсым қасиеті бар деп сенгендіктен піл сүйегіне қатты құмартады. 

Сондықтан пілдерді сүйегі үшін көптен бері қырғынға ұшы­р­атып келеді. Мұндай саудаға салынған халықаралық тыйымға қарамастан, сойдақ тістердің қара нарықтағы жылдық айналымы шамамен 1 миллиард долларға жуықтайды. 

Пілдерді браконьерлік жолмен аулаудың тоқтамауы ғалымдарды мынандай ойға жетеледі. Пілдер шындығында өздерінің сойдақ тіс­терін қажет ете ме? Африка піл­дерінің арасында сойдақ тістері жоқтарының саны артса қанша­лықты тиімді болмақ? 

Калифорния университетінің экология және эволюциялық биология жөніндегі профессор көмекшісі Шон Кэмпбелл-Стей­тон және оның әріптестері Горонгосадағы сойдақ тісі бар және жоқ пілдерді салыстыруға кірі­сіп кетті. Олар сойдақ тістің бол­мауына әсер ететін гендерді ғана анықтап қоймайды, сонымен қатар қаншалықты мұраға бері­летінін де зерттеп көрмек. 

Мәселен, неліктен Африкадағы сойдақ тіссіз пілдердің бәрі ұрға­шы? Кэмпбелл-Стейтон сойдақ тістің әсеріне де мән беріп көрмек. 
«Сойдақ тістердің тамақ жеуде маңызды рөл ойнайтынын білеміз. Ендеше, егер оларды мұндай құрал жоқ болса, олар қоршаған ортада басқаша әрекет ете ме? Сондай-ақ мұндай өзгерістер пілдермен бай­ла­нысты басқа аңдарға әсері қан­дай болмақ?» дейді ол. 

Бұған нақты жауап беру қиын. Бірақ Горонгосадағы сойдақ тіс­­­сіз пілдер өсіп-өркендеп келе­ді. «Олардың жағдайы кере­мет. Мұндағы қоршаған орта оларға қо­лайлы, сондай-ақ піл­дердің талға­жау таппай қина­лып жүргенін көр­мейсіз», дейді Elephant Voices ұйымының ғылы­ми дирек­торы Джойс Пул.

Бұл ұйым Горонгосада зерттеумен және пілдерді қор­ғаумен айналысады. 

Ендеше, сойдақ тістер пілдерге қажет пе?

© 2018 The New York Times News Service

Мақаланы аударған Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.10.2018

Маңғыстауда теміржол вокзалында мемлекеттік көрсетілетін қызметтердің жәрмеңкесі өткізілді

16.10.2018

Жаңақала мен Қазталов ауданы тұрғындары таза суға қол жеткізді

16.10.2018

Қаржы министрлігі инвесторлардың жекешелендірілген нысандар бойынша міндеттер орындауын бақылайды

16.10.2018

Б. Сағынтаев «Президенттің Бес әлеуметтік бастамасын» іске асыру жұмыстарын жандандыруды тапсырды

16.10.2018

Қарсыластар арасында осалы жоқ

16.10.2018

Шабуылда Щеткин жоқ

16.10.2018

Алматыда Ингмар Бергманның мемориалдық көрмесі өтуде

16.10.2018

11 қазақ футболшысы алаңға шығады

16.10.2018

Маңғыстауда «7 -20-25» бағдарламасы бойынша 194 өтінім қолдау тапты

16.10.2018

Мемлекет басшысы Энергия тиімділігі орталығына барды

16.10.2018

Аралда пластикалық қайық жасалады

16.10.2018

Өскеменде Әміре Қашаубаев атындағы республикалық фестиваль өтеді

16.10.2018

Алматыда алма музейі ашылды

16.10.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Әсем» білім беру және таным орталығына барды

16.10.2018

Мектеп түлектері жарты жыл бұрын оқуға түсе алады

16.10.2018

Маңғыстау облысы 2018 жылға 464 миллиард теңге инвестиция тартуды жоспарлап отыр

16.10.2018

Қазақстан Ардагерлер кеңесі Бурабайда бас қосты

16.10.2018

Спорттың жекпе-жек түрлері бойынша конфедерация кубогының іріктеу туры өтті

16.10.2018

Кашемирді күтіп киіңіз

16.10.2018

Қыз-келіншектерді маммологке тегін тексерілуге шақырады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Jer emgender oza ma, toza ma?

Jalpy, bizdiń halyqtyń arman-maqsatynyń bir ushyǵy qashan da jermen baılanysty sıaqty. Jerdi keńeıtý, jerdi qorǵaý, jerdi óńdeý, jerdi qurmetteý... Mentalıtetimiz jerge jaqyn. Bul basqa halyqtarda olaı emes degen sózimiz emes, biraq bizdiń halyq úshin tym erekshe sıaqty. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdik vırýsy

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary rejısser R.Bykovtyń «Chýchelo» atty fılmi Odaq kólemindegi búkil eldi shýlatqan bolatyn. Kishkentaı ǵana 6 oqıtyn balalardyń boıynan sonshalyqty qatygezdikti kórgen qazaq qaýymy, bálesinen aýlaq, qalada ósken ózge ulttyń qatybastary ábden buzylyp ba­rady eken, bizdiń balalarymyzdan, keleshegimizden aýlaq dep shoshyǵan. Ol kezde mundaı zulymdyq qazaq balasynda kezdespeıtin jat qylyq sanalatyn. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

О́mir kúzetindegi meıirim

Otbasylyq jáne jeke basynyń jaǵdaıyna baılanysty Germanıadaǵy oqýynan eriksiz qol úzip, týǵan jerge oralǵan Ǵabıt Nurhanuly esimdi azamattyń feısbýktegi jazbasy kóńilge túrli oı saldy. Elimizdegi densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kóptegen túıtkildi synaǵan avtor nemis halqynan kóp nárseni úırenýimiz kerek deıdi.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу