Жоғалған тістер Африка пілдерін құтқаруы мүмкін

Шалшық су мен батпақты алаң үстінен ұшып келеміз. Сәлден кейін төмендедік те, өрістеп бара жатқан су бөкенінің табынын көрдік.

Егемен Қазақстан
03.10.2018 5361
2 ELEPHANTVOICES

Натали ЭНЖЬЕР, «Нью-Йорк Таймс»

Біз Горонгосада табылуы қиын, тіссіз пілдерді іздеп жүр­міз. Мұн­дай пілдердің сойдақ тіс­тері болмайды. Әлемде таңға­жайып піл азуларының қалта­лы коллекционерлерді қызықты­ратыны белгілі. 

Африкада тіссіз пілдердің саны саусақпен санарлық, бірақ Горонгоса олардың топ-тобымен жүретін отаны саналады. Мұның бәрі 15 жылға созылған азаматтық соғыстың салдары. Сойдақ тісті пілдерді сүйегі үшін оңды-солды қырып салды. Осылайша сирек кездесетін тіссіз пілдер кенеттен парктегі негізгі мекендеушілерге айналып шыға келді. 

Қазіргі таңда мұндағы 700-ден астам пілдің ширегі – азу тіссіз және олардың бәрі – ұрғашы. Мен солардың біреуінің ізіне түскім келді. 
«Мұнда», деп айқай салды ұшқыш Альфредо Матавеле тал­дардың шоғырын нұсқап. «Мұнда да жүр», деді судың жағасын көрсетіп. Пілдерді бірнеше жерден байқадық. «Оларды көрдіңіз бе?» деді ол аптығып. 

Әлбетте, мен оларды көрдім. Құлағын қағып, мұрнынан су шаш­қан ондаған піл тынығып тұр. Олардың бастарынан азу тістің тыртығы байқалмайды. 
Адамдар мен пілдерде даму барысында кездесетін ортақ ауыт­­қушылық бар көрінеді. Мұ­ны ДНК-дағы кішігірім кем­ші­ліктерден анықтауға болады. 
Пілдердің сойдақ тістері – екі жағында өсетін ит тістердің үлкен нұсқасы. Олар күрек тіс пен азу тістердің арасында орналасқан. Қысқаша айтқанда, сойдақ тіссіз пілдерде ит тістер болмайды. 

Ғалымдар кей пілдерде сойдақ тістің неліктен кездеспейтінін әзірге нақты анықтаған жоқ. Алай­да олар сүтқоректілер тістерінің дамуына жауапты генетикалық өзгерістер туралы біршама деректерге қол жеткізді. Оның себебі бәріне ортақ көне генге байланысты екен. 

«Тістің дамуы эволюция кезінде жақсы сақталып қал­ды», дейді Финляндиядағы Хель­­синки университетінің даму жөніндегі биологы Ирма Тес­лефф. Ол тышқан тістерін­дегі ауыт­қушылықтың іздері кей­бір тісі жоқ не дұрыс өспеген адам­дарға жүргізілген генети­калық зерттеуінде кездес­тірді. 
«Пілдердің адамдардан айыр­машылығы шамалы. Сондықтан пілдегі сойдақ тістің шықпауына және адамдағы ит тістің өспеуіне бірдей гендер әрекет етуі әбден мүмкін», дейді доктор Теслефф.

Ит тістердің болмауы – жиі­лігі жөнінен екінші кездесетін тіс кемтарлығының түрі саналып келген. Қалыпты жағдайда мұн­дай кемшілік адамдардың 2-4 про­центінде кездеседі. Бұл – Африка пілдерінің сойдақ тіссіз болу ық­тималдығымен тең. 

Көп жағдайда сойдақ тістер – азу тістің өзгеше түрі. Жабайы қабандар мен доңыздарда ол жоғары қайрыла бітсе, морждарда төменге сүйірленген. Арктиканың жалғыз мүйіздері саналатын нар­валдарда сойдақ тіс жалғыз азу тіс ретінде, жоғары ернінің сол жағынан ұзынша болып біткен. 

Әдетте, сойдақ тістердің бір­неше қызметі бар. Пілдер өздерінің таңғажайып «қайшы­ларын» тұздар мен минералдар­ды қазу, бұтақтарды сындырып, жапырақ жеу, ағашқа сүйеніп, оны қабы­ғынан аршу, батпаққа батқан төлін суырып алу, ұйықтап жатқан баласын ояту үшін қолданады. 

Мен тығылып отырған жерден қос еркек пілдің сойдақ тістері ай­­қа­сып, алысып жатқанын көр­дім. Олардың сойдақ тістерінің әрқайсысы 45 килограмм тартады. Бұл – аналық пілдің сойдақ тісінің орташа салмағынан 7 есе көп. 

Әйтсе де, сойдақ тістерді кере­мет­тей құрал етіп жасаған биофи­зикалық қасиеті олардың иелеріне кері әсерін тигізіп жатыр. Адамдар әдемілігіне бола, және тылсым қасиеті бар деп сенгендіктен піл сүйегіне қатты құмартады. 

Сондықтан пілдерді сүйегі үшін көптен бері қырғынға ұшы­р­атып келеді. Мұндай саудаға салынған халықаралық тыйымға қарамастан, сойдақ тістердің қара нарықтағы жылдық айналымы шамамен 1 миллиард долларға жуықтайды. 

Пілдерді браконьерлік жолмен аулаудың тоқтамауы ғалымдарды мынандай ойға жетеледі. Пілдер шындығында өздерінің сойдақ тіс­терін қажет ете ме? Африка піл­дерінің арасында сойдақ тістері жоқтарының саны артса қанша­лықты тиімді болмақ? 

Калифорния университетінің экология және эволюциялық биология жөніндегі профессор көмекшісі Шон Кэмпбелл-Стей­тон және оның әріптестері Горонгосадағы сойдақ тісі бар және жоқ пілдерді салыстыруға кірі­сіп кетті. Олар сойдақ тістің бол­мауына әсер ететін гендерді ғана анықтап қоймайды, сонымен қатар қаншалықты мұраға бері­летінін де зерттеп көрмек. 

Мәселен, неліктен Африкадағы сойдақ тіссіз пілдердің бәрі ұрға­шы? Кэмпбелл-Стейтон сойдақ тістің әсеріне де мән беріп көрмек. 
«Сойдақ тістердің тамақ жеуде маңызды рөл ойнайтынын білеміз. Ендеше, егер оларды мұндай құрал жоқ болса, олар қоршаған ортада басқаша әрекет ете ме? Сондай-ақ мұндай өзгерістер пілдермен бай­ла­нысты басқа аңдарға әсері қан­дай болмақ?» дейді ол. 

Бұған нақты жауап беру қиын. Бірақ Горонгосадағы сойдақ тіс­­­сіз пілдер өсіп-өркендеп келе­ді. «Олардың жағдайы кере­мет. Мұндағы қоршаған орта оларға қо­лайлы, сондай-ақ піл­дердің талға­жау таппай қина­лып жүргенін көр­мейсіз», дейді Elephant Voices ұйымының ғылы­ми дирек­торы Джойс Пул.

Бұл ұйым Горонгосада зерттеумен және пілдерді қор­ғаумен айналысады. 

Ендеше, сойдақ тістер пілдерге қажет пе?

© 2018 The New York Times News Service

Мақаланы аударған Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.12.2018

Самал Еслямова «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атанды

14.12.2018

1991 жылдан бері қазақ жерінде 8,7 миллион сәби дүниеге келді

14.12.2018

Бурабайда «Қансонар-2018» халықаралық турнирі өткізілді

14.12.2018

Еуропа лигасы: плей-оффқа шыққан 16 команда анықталды

14.12.2018

Азаттықты айшықтаған аламан

14.12.2018

Президентке жасалған тартулар

14.12.2018

Батыс Қазақстанда жер қатынастары қызметі электронды форматқа көшті

14.12.2018

«Балуан Шолақ» көрерменімен қауышады

14.12.2018

Мемлекеттік марапаттарға ие болды

14.12.2018

Отырарда Шәмші Қалдаяқов атындағы саябақ пен ескерткіш ашылды

14.12.2018

Қарағанды облысының «Жыл мұғалімі» белгілі болды

14.12.2018

Бүркітшілер олжалы оралды

14.12.2018

Азат елдің бағы да жоғары

14.12.2018

Көк ту рухымызды көтерді

14.12.2018

Мерекеге орай құттықтаулар

14.12.2018

Әл-Айннан олжалы оралды

14.12.2018

Ғасырлар бойы армандаған азаттық

14.12.2018

«Куньлунь РС» клубынан басым түсті

14.12.2018

Оралда «Жаһанша оқулары» өтті

14.12.2018

Әнұранды асқақтатқан саңлақтар

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Baılyq jasaýshy sala

Árbir adam óz úıiniń ishinde qandaı zattar bar ekendigin jáne onyń qaı jerde turǵandyǵyn, qaı shkaftyń ishinde qandaı zattyń jatqandyǵyn, jertólesinde qandaı azyq túrleriniń saqtalyp turǵandyǵyn jaqsy biledi. Sondyqtan eshnársesin shashaý qaldyrmaıdy. Qajetine qaraı paıdalanyp otyrady. Al ózimizdiń ortaq úıimiz – Qazaqstanda qandaı zattar bar ekendigin, ásirese, jerimizdiń astynda qandaı mıneraldyq shıkizat kózderiniń shoǵyrlanǵanyn jáne olardyń qory qandaı ekendigin bilemiz be?

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу