Егіндікөлдегі елеуге тұрарлық жәдігерлер

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында «Туған жердің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтың сырын шертеді, әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар. Әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта сая болған, есімі ел есінде сақталған біртуар перзенттері бар» деп жазған болатын.

Егемен Қазақстан
03.10.2018 5427
2

Сонау 1955 жылдары балалық шағымыз өткен Егіндікөл ауылында тыңдаған кісіні елең ет­кі­зер ескі әңгімелер көп. Со­ның бірі – ауыл ортасындағы бұ­­лаққа байланысты өрбиді. Ай­ту­шылардың аңызына сүйен­сек, бағзы бір заманда үй орнындай бұлақ көзі атқылап бой бермегесін ауыл шалдары ақылдасып, басты көзді құрым киізбен бітеп, жабады. Әйтсе де бұлақ суы әлі тоқтамай ағып, ауыл іргесіндегі көлге құйылып жа­тыр. 

Сегізсай ауылына барар биік жолдың сол жағында қараған мен жыңғыл өскен төбеде бұ­рын жаяу кісі бойлап кіретін «Бор­лы үңгір» бар. Ауыл оны «Құныс­керей үңгірі» дейді. 

Бұлай аталу себебі 1921-1923 жылдары Гурьев облысы, Қызылқоға ауданын­да­ғы Көздіғара ауылдық кеңесі­нің төрағасы Құныскерей Қожахме­тов­ өз елінде «істі» болып, Қара­төбенің Жарлы бойындағы биік жар­дың етегін, өзен бойын жа­ға­лап қашып келе жатып, Егін­дікөлде осы үңгірді паналайды. Бұл жөнінде жазушы Хамза Есенжановтың «Ақ Жайық» рома­нында жазылған.

* * *

Шыңғырлау ауданының Се­­гіз­сай ауылының іргесінде ұзын­­дығы бірнеше шақырымға со­зылған Аққұм алабы Қаратөбе ауданының Егіндікөл ауылына жақын жатыр.

Ел ауызындағы аңызда Ақ­құм ХV ғасырда қалмақтың ха­ны Алшағырдың ордасы болған деседі. Жорыққа кеткен Қарақыпшақ Қобыланды ба­тыр жеңіспен ауылына келсе, Алшағыр ауылын шауып, ата-­анасы мен інісін тұтқындап алып кетіпті. Қобыланды содан Алшағыр ханмен соғысып, тұт­қында жатқан туыстарын құтқарған. Осы соғыста Қо­былан­ды батыр Алшағыр хан­ның ордасын талқандайды. Тал­қан­далған орда кейін құмға айналған. 

* * *

Балалық шағымыз өткен Егіндікөл ауылы жасымыз жетпіс бестен асса да, есімізден кетер емес. Оның жазда болатын құм бораны ерекше. Егіндікөлде құм суырыла соққанда Аққұмда да боран болып, талай тарихи жә­­дігерлерді ашып тастайды. Осы кезде барсаң, олжалы бол­ға­ның. Енді бір боран соққанда олар­ды көшкен құм жауып тас­тайды.

Аты аңызға айналған Аққұм мені 1969 жылы қыркүйекте Егін­дікөл орта мектебіне мұ­ға­лім болып келгесін де қызық­тырды.    Ауылда соққан құм бо­ран басылған бойда бірде Аққұмға бардым. Жезден жасал­ған екі қырлы, үш қырлы жебе ұш­тарын, құмыра сынықтарын тауып, маған дейін тарих пәнінің мұғалімдері Ғабдолла Жа­маев, Аманкелді Аймашев аға­лар ұйымдастырған мектеп мұра­жа­йына әкеліп қойдым. Енді бір бар­ғанымда, ұшы сынған, сыртын тот басқан қайқы қылыш тап­тым. Қаратөбе аудандық «Еңбек туы» газеті редакциясына жұмысқа кел­гесін, жергілікті мұражайға осы қылышты тап­сыр­дым. Бұл қылыш қазір М.Мера­лиев атындағы аудан­дық­ тарихи- өлкетану мұра­жа­йындағы Аққұм туралы жәді­гердің бірі. 

* * *

Жігерлен ауылына бара жат­қан­да оң жағындағы төбе – Дәуқара төбесі деп аталады. Дәу­қара деген кісі батыр бол­­ған. Қалмақтармен болған жау­гер­шілік кездегі жорықтарда жаса­­ған ерліктері үшін оның аты Байбақты руының ұранына айнал­ған. Байбақтылар жауға «Дәуқаралап» шабатын болыпты.

Төбенің шығыс беті – көне зираттар. Құлпытастарын мүк басқан. Батыс беті – кейінгі кезде жерленген адамдарға көтерілген қазіргі силикат тастан қаланып салынған күмбезді молалар мен құлпытастар. Дәуқараның басы топы­рақ оба етіп үйілген екен деседі.

Осы көп мола жатқан биік төбенің қақ ортасында құлпы­тас тұр. Бұл – Дәуқараның құлпы­тасы.

Құлпытастың суретін бер­ген «Батыс Қазақстан құл­пы­тастары» кітабында Қазыбек Құт­тымұратұлы (Орал, 2014. 46-47 беттер) былай деп жазған.
«Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы, Егін­дікөл ауыл­дық округіне қарасты Жі­­гер­лен елді мекенінің күн­батыс жағында 2-3 шақырым қа­шықтықта биік төбе басына ор­наласқан көне, жаңа зираттар ара­ласқан қорым. Мұнда Кіші жүз, Байұлы құрамына кіретін Байбақты руының ұранына ай­налған Дәуқара батырдың моласы бар. Ел-жұрт басына тәу етіп, ақтық (шүберек) байлайтын зиярат орыны саналады.

Дәуқараның басына түнеу­шілердің үзілмейтіндігін, оның құлпытасына байланған жасыл жібек шарқат керек пе, ақ жі­бек орамал керек пе, әйтеуір бай­лан­­ған ақтықтар мен темір жә­шікке салынған теңгелердің көптігін көру­ге болады.

Тарих ғылымдарының докто­ры, профессор Хамит Маданов­тың «Кіші жүз шежіресі» ат­ты кіта­бында да Байбақты руы­ның ұранына айналған Дәу­қа­ра батырдың ата-тегі туралы жа­зылған. Ол шежіреге қара­ғанда, Байбақтының ағайыны Жан­бақтыдан – Андас, Андастан – Қара­­қожа, Қарақожадан – Дәу­қара тарайды.

* * *

Айта берсе елді елең еткізер­лік жер-су аттары да, тұлпар мі­ніп, ту ұстаған тұлғалар да же­тер­лік бұл өлкеде. Біз солар­дың кейбірін ғана сөз еттік. Әр өңірдің өзіндік шежіре-аңыз­дарынан Қазақстанның тұтас тарихы құралатынын ұмытпайық, ағайын! 

Қайыржан ХАСАНОВ, 

өлкетанушы, Қазақстанның құрметті журналисі
М.Өтемісов атындағы БҚМУ-дың құрметті профессоры

ОРАЛ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.02.2019

Сапарбаев: Бірде бір бала назарсыз әрі қамқорсыз қалмауы керек

16.02.2019

Головкин былғары қолғабын шегеге іле ме?

16.02.2019

Астана қаласы мен үш облыста ауа райына байланысты ескерту жарияланды

16.02.2019

Қарағандыда NASА кездесу өткізді

16.02.2019

БҚО-да көп балалы отбасылар мәселесін шешуге қосымша 500 млн теңге бөлінеді

16.02.2019

Қарағандыда полицияның 200 қызметкері волейбол ойнады

16.02.2019

Қарағанды облысында мектеп жабылып қалды

16.02.2019

Демалыс күндері боран соғып, жауын-шашын болады

16.02.2019

Оралда радиатор зауыты ашылады

16.02.2019

Баянауылда аудандық қысқы спартакиада өтті

16.02.2019

Биыл Батыс Қазақстан облысында 5 жатақхана құрылысы басталады

16.02.2019

Батыс Қазақстан облысында өңір басшысының есебі басталды

16.02.2019

Павлодар облысының әкімі жаңа орынбасарларын таныстырды

16.02.2019

Бүгін Болгариядағы турнирде Қазақстан боксшылары алғашқы жекпе-жектерін өткізеді

16.02.2019

СІМ және «Атамекен» ҰКП инвестициялық және экспорттық бағыттағы жұмысты үйлестіруді күшейтуде

16.02.2019

WGS төрағасы: Үкіметтер өздерінің бизнес-модельдерін қайта ойлап табуы керек

16.02.2019

Ресей сауда алаңдарында қазақстандық компаниялардың белсенділігі артты

16.02.2019

Алматыда «Қазақстан университеттері халықаралық аренада» тақырыбында семинар өтті

16.02.2019

Майдангер-жазушы Леонид Гирш 95 жасқа толды

16.02.2019

Алматыда студенттер арасында «IITU Robocon 2019» робототехника чемпионаты өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Айганым (02.11.2018 22:59:25)

Давайте чтить нашу культуру и историю. Писать побольше про различные исторические аулы. Читать побольше истории

Пікір қосу