Егіндікөлдегі елеуге тұрарлық жәдігерлер

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында «Туған жердің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтың сырын шертеді, әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар. Әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта сая болған, есімі ел есінде сақталған біртуар перзенттері бар» деп жазған болатын.

Егемен Қазақстан
03.10.2018 3759
2

Сонау 1955 жылдары балалық шағымыз өткен Егіндікөл ауылында тыңдаған кісіні елең ет­кі­зер ескі әңгімелер көп. Со­ның бірі – ауыл ортасындағы бұ­­лаққа байланысты өрбиді. Ай­ту­шылардың аңызына сүйен­сек, бағзы бір заманда үй орнындай бұлақ көзі атқылап бой бермегесін ауыл шалдары ақылдасып, басты көзді құрым киізбен бітеп, жабады. Әйтсе де бұлақ суы әлі тоқтамай ағып, ауыл іргесіндегі көлге құйылып жа­тыр. 

Сегізсай ауылына барар биік жолдың сол жағында қараған мен жыңғыл өскен төбеде бұ­рын жаяу кісі бойлап кіретін «Бор­лы үңгір» бар. Ауыл оны «Құныс­керей үңгірі» дейді. 

Бұлай аталу себебі 1921-1923 жылдары Гурьев облысы, Қызылқоға ауданын­да­ғы Көздіғара ауылдық кеңесі­нің төрағасы Құныскерей Қожахме­тов­ өз елінде «істі» болып, Қара­төбенің Жарлы бойындағы биік жар­дың етегін, өзен бойын жа­ға­лап қашып келе жатып, Егін­дікөлде осы үңгірді паналайды. Бұл жөнінде жазушы Хамза Есенжановтың «Ақ Жайық» рома­нында жазылған.

* * *

Шыңғырлау ауданының Се­­гіз­сай ауылының іргесінде ұзын­­дығы бірнеше шақырымға со­зылған Аққұм алабы Қаратөбе ауданының Егіндікөл ауылына жақын жатыр.

Ел ауызындағы аңызда Ақ­құм ХV ғасырда қалмақтың ха­ны Алшағырдың ордасы болған деседі. Жорыққа кеткен Қарақыпшақ Қобыланды ба­тыр жеңіспен ауылына келсе, Алшағыр ауылын шауып, ата-­анасы мен інісін тұтқындап алып кетіпті. Қобыланды содан Алшағыр ханмен соғысып, тұт­қында жатқан туыстарын құтқарған. Осы соғыста Қо­былан­ды батыр Алшағыр хан­ның ордасын талқандайды. Тал­қан­далған орда кейін құмға айналған. 

* * *

Балалық шағымыз өткен Егіндікөл ауылы жасымыз жетпіс бестен асса да, есімізден кетер емес. Оның жазда болатын құм бораны ерекше. Егіндікөлде құм суырыла соққанда Аққұмда да боран болып, талай тарихи жә­­дігерлерді ашып тастайды. Осы кезде барсаң, олжалы бол­ға­ның. Енді бір боран соққанда олар­ды көшкен құм жауып тас­тайды.

Аты аңызға айналған Аққұм мені 1969 жылы қыркүйекте Егін­дікөл орта мектебіне мұ­ға­лім болып келгесін де қызық­тырды.    Ауылда соққан құм бо­ран басылған бойда бірде Аққұмға бардым. Жезден жасал­ған екі қырлы, үш қырлы жебе ұш­тарын, құмыра сынықтарын тауып, маған дейін тарих пәнінің мұғалімдері Ғабдолла Жа­маев, Аманкелді Аймашев аға­лар ұйымдастырған мектеп мұра­жа­йына әкеліп қойдым. Енді бір бар­ғанымда, ұшы сынған, сыртын тот басқан қайқы қылыш тап­тым. Қаратөбе аудандық «Еңбек туы» газеті редакциясына жұмысқа кел­гесін, жергілікті мұражайға осы қылышты тап­сыр­дым. Бұл қылыш қазір М.Мера­лиев атындағы аудан­дық­ тарихи- өлкетану мұра­жа­йындағы Аққұм туралы жәді­гердің бірі. 

* * *

Жігерлен ауылына бара жат­қан­да оң жағындағы төбе – Дәуқара төбесі деп аталады. Дәу­қара деген кісі батыр бол­­ған. Қалмақтармен болған жау­гер­шілік кездегі жорықтарда жаса­­ған ерліктері үшін оның аты Байбақты руының ұранына айнал­ған. Байбақтылар жауға «Дәуқаралап» шабатын болыпты.

Төбенің шығыс беті – көне зираттар. Құлпытастарын мүк басқан. Батыс беті – кейінгі кезде жерленген адамдарға көтерілген қазіргі силикат тастан қаланып салынған күмбезді молалар мен құлпытастар. Дәуқараның басы топы­рақ оба етіп үйілген екен деседі.

Осы көп мола жатқан биік төбенің қақ ортасында құлпы­тас тұр. Бұл – Дәуқараның құлпы­тасы.

Құлпытастың суретін бер­ген «Батыс Қазақстан құл­пы­тастары» кітабында Қазыбек Құт­тымұратұлы (Орал, 2014. 46-47 беттер) былай деп жазған.
«Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы, Егін­дікөл ауыл­дық округіне қарасты Жі­­гер­лен елді мекенінің күн­батыс жағында 2-3 шақырым қа­шықтықта биік төбе басына ор­наласқан көне, жаңа зираттар ара­ласқан қорым. Мұнда Кіші жүз, Байұлы құрамына кіретін Байбақты руының ұранына ай­налған Дәуқара батырдың моласы бар. Ел-жұрт басына тәу етіп, ақтық (шүберек) байлайтын зиярат орыны саналады.

Дәуқараның басына түнеу­шілердің үзілмейтіндігін, оның құлпытасына байланған жасыл жібек шарқат керек пе, ақ жі­бек орамал керек пе, әйтеуір бай­лан­­ған ақтықтар мен темір жә­шікке салынған теңгелердің көптігін көру­ге болады.

Тарих ғылымдарының докто­ры, профессор Хамит Маданов­тың «Кіші жүз шежіресі» ат­ты кіта­бында да Байбақты руы­ның ұранына айналған Дәу­қа­ра батырдың ата-тегі туралы жа­зылған. Ол шежіреге қара­ғанда, Байбақтының ағайыны Жан­бақтыдан – Андас, Андастан – Қара­­қожа, Қарақожадан – Дәу­қара тарайды.

* * *

Айта берсе елді елең еткізер­лік жер-су аттары да, тұлпар мі­ніп, ту ұстаған тұлғалар да же­тер­лік бұл өлкеде. Біз солар­дың кейбірін ғана сөз еттік. Әр өңірдің өзіндік шежіре-аңыз­дарынан Қазақстанның тұтас тарихы құралатынын ұмытпайық, ағайын! 

Қайыржан ХАСАНОВ, 

өлкетанушы, Қазақстанның құрметті журналисі
М.Өтемісов атындағы БҚМУ-дың құрметті профессоры

ОРАЛ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.10.2018

Қайнар Олжай: Жас журналист жайын сияқты болуы керек (Видео)

19.10.2018

Қасым-Жомарт Тоқаев: Білім беру жүйесі реформалардың шырмауынан шыға алар емес

19.10.2018

Ұлттық құндылықтардың иесі – жастар

19.10.2018

Оралда студенттерге қызмет көрсету орталығы ашылды

19.10.2018

«Қазпоштаның» 25 жылдығына орай «Жазылушылар күні» ұйымдастырылды

19.10.2018

Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекет қаржысын үнемдеуге шақырды

19.10.2018

Еуразия ынтымақтастығының маңызы зор

19.10.2018

Амангелді Кеңшілікұлының «Қазақты сүю» атты шығармашылық кеші өтті

19.10.2018

«Әзірет Сұлтан» қорық-музейінің 40 жылдығы аясында тарихи кітаптардың тұсауы кесілді

19.10.2018

Қасым-Жомарт Тоқаев Қарағандыда жұмыс сапарымен болды

19.10.2018

Америкалық еріктілер оқушыларға ағылшын тілін үйретіп жүр

19.10.2018

Мемлекет басшысы Еуропалық комиссия төрағасы Жан-Клод Юнкермен кездесті

19.10.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Азия-Еуропа» форумының ХІІ саммитіне қатысты

19.10.2018

Мүмкіндігі шектеулі жандарға мүгедектер арбасын сыйлайды

19.10.2018

Президент «Азия-Еуропа» форумының ХІІ саммитінде кездесулер өткізді

19.10.2018

Владимир Путин: Өзбекстан Ресейдің сенімді серіктесі

19.10.2018

Сенатор Рысқали Әбдікеров Қарағанды облысында жұмыс сапарымен болды

19.10.2018

Атырауда мамандандырылған ХҚКО құрылысы аяқталуы жақын

19.10.2018

Мемлекет және қоғам қайраткері Темірбек Жүргеновтің туғанына - 120 жыл

19.10.2018

Павлодар-Семей тасжолында көліктер өртеніп, бір адам мерт болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу