Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Егемен Қазақстан
17.10.2018 1805
3

Bul kúnde de tórtkúl dúnıeni dúrliktirip jatqan dúleı oqıǵalar az bolmaı tur. Sol dúleıge tutylyp qalmaı, aman qutylýdyń joly qandaı degen suraqqa Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda taıǵa tańba basqandaı jaýap berip, sózben dúrlikpeı, naqty is atqarýdy tapsyryp, jańǵyrýdy op-ońaı jańǵyryqqa aınaldyrmaýdy júktedi. 

Aqıqatyna kelsek, Memleket basshysynyń bul maqalasy el ıesi, jer ıesi qazaqtyń ózin-ózi tanýyna, tartynbaı tek tamyryn tanyp, túsinip túısinýine, eń bastysy jastardyń oıyna otanshyldyq rýhty jadaǵaı kúıinde emes, naqty halyqtyq qalyppen sińirýdi atap, ondaı qundylyqty esh nársemen ólsheýge bolmaıtynyn alǵa tartady. Osyny tıimdi paıdalanyp, ult urpaǵynyń sanasyna eldik jumysty sińirsek, qane. Muny tal besikke bólengen kúnnen bastap qolǵa alsaq, teriske bastar jat qylyqtar tyıylar edi. Teksizdikke jol qalmas edi. 

Jurtty qynjyltyp júrgen jastar arasyndaǵy «áı, shirkin-aı!» degizetin qylyqtyń arǵy jaǵynda aldyńǵy tolqynnyń uqypsyzdyǵy jatqan joq pa degen oı mazalaıdy. Bilim alýǵa jasalyp jatqan jaǵdaı bolǵanmen, tárbıeni úılestirý isinde olqy soǵatyn tustar bar. Bul – osy saladaǵy reformalardyń retsiz jasalýynan, áleýmettik jaǵdaıdyń ala-qulalyǵynan, tizgin ustaǵan bılik ıeleriniń jumysty úılestirýdegi sózýarlyǵynan bolyp otyrǵan jaǵdaı ma deısiń keıde. Bilim reformasy bir tyıylmaı keledi. Nátıjesin sarapqa salyp, mynaý durys boldy, mynaý olqy soqty dep jatqandar joqqa tán. Onyń azabyn muǵalimder men oqýshylar, ata-analar tartyp keledi. Mektep tabaldyryǵyn attaǵan 6 jastaǵy ul men qyzǵa salmaǵy birshama, kúrekteı oqýlyqtardy ustatyp qoıdyq. Ǵylym júzinde dáleldengen dáıekke júginer bolsaq, 1-4 synyp oqýshylary úshin árbir kitaptyń salmaǵy –300 gramnan, 5-6 synyptar – 400, 8-9 synyptar – 500 gramnan, odan joǵary synyptar úshin – 600 gramnan aspaýy kerek eken. Oqýlyqtardyń uzyndyǵy – 28,5, eni – 21,5 santımetr, betteri – 100-150-di quraıdy. Sol barlyq kitapty oqýshy sómkesine salyp ıyǵyna asqanda qarǵadaı balanyń tirsegi dirildemeı turmaıdy eken. Álippeni «Saýat ashý» dep atadyq. «Saýatty elmiz» deımiz. Sonda bul qandaı «saýat ashý» dep jurt birazdan beri kúmándi oımen keledi. Álippeni qaıtaramyz dedi. Sapaly bolyp oralsa deımiz. Buryn «Jazý úlgisi» degen bolýshy edi. Qazir S.Trofımova degen avtordyń «Meniń altyn jazý úlgim» degen úlgisin oqýshylar qoldanyp júr. Bul qurttyń atyn jańyltyp malta qoıý emes pe?!. 

Iá, álemdik úrdisten qalýǵa bolmaıdy. Degenmen ár eldiń ereksheligi, turmys-tirshiligi bar ǵoı. Biraq osynyń bári bar isti ysyra salyp, jańany tuspalmen jasaýdan bolyp otyrǵan joq pa? Qalaı desek te, qazaq jurtynyń ózindik bolmysyn órkenıetti eldiń úlgisimen ushtastyryp, azat eldiń urpaǵyn bilim darıasymen sýsyndatyp, jetik tárbıe-taǵylymmen «qarýlandyrsaq» utylmas edik. 

Muhtar Áýezov: «Qazaqty jýyrda jetildir­meıtin taǵy bir sebep, dinı fanatızm (dinı soqyr senim, qadymdyq jol) nadandyq, eski ǵuryp, ǵadet», dep osy jaǵyna ár qazaq saq bolýdy, urpaqty jat qylyqqa uryndyrmaýdy atap aıtyp, «...jańa oqý haram, jańa muǵalim kápir» deý qate ekenin taratyp, «Qazirgi saıası qalimiz, memleket qurylysymyz ne bolary ázir belgisiz, «qazaq shań jutyp, tesik ókpe bolyp qalmasyn» depti. Uly qalamgerdi sekem aldyrǵan dinı aǵym qazir de jurtty alańdatyp otyr. Bul aldaǵy ýaqytta ulttyq uǵymǵa selkeý túsirip, birligimizge kedergi keltirmeı me degen qaýpimiz joq emes, bar. Qalaı desek te, qazir az kóringen ala-qulalyq erteń úreı týdyrmas úshin, ult bolyp oılanǵanymyz, jurt bolyp jumylǵanymyz jón sekildi. Bulaı deýimizge sebep, eń soraqysy ultqa jat uǵymdarǵa beıkúná ul-qyzdarymyzdy tartyp, taqıa-bórik kıgen jas urpaqty oramal-shálimen tumshalap, qasiretke kıetin qara kıimdi ıyqqa iletinder azaımaı otyr. Kezinde mektepke kıetin kıim úlgisi burynǵy qalypta qalsa degen tusta erkindik kerek dep, ata-analar ekige jarylyp, qolynan kelgender balasyn ton-torqaǵa orap, joqtar julyǵyn shyǵaryp júrdi. Endi mektep formasy bir úlgige túskende din jolyndamyz deıtinder oǵan qarsylyq tanytýmen keledi. Dáleli tolyq emes, mınıstrliktiń buıryǵynan sańylaý tapqandar – toqtar túri joq. Bıyl da bul jat qylyq keıbir óńirlerde kórinis tabýda. Bul az deseńiz, elimizdegi júzdegen balabaqsha dinı baǵytta tárbıe bere bastaǵany aıtylyp júr. Sonda 6 jasar búldirshin óz tilin úırene me, aǵylshyn tilin bile me, dinge den qoıa ma? Urpaqty balalyq bal dáýreninen aıyryp, bulaısha bultaqtatý erteń ultqa qater tóndirip júrmeı me? 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.01.2019

Сенат комитетінде «Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияны ратификациялау туралы» заң жобасы қаралды

22.01.2019

Астананы газдандыру үш кезеңмен жүргізіледі – Бақыт Сұлтанов

22.01.2019

Азат Перуашев көше, мекеме атауларына Алаш қайраткерлерінің есімдерін беруді ұсынды

22.01.2019

«Бес әлеуметтік бастама»: салық жүктемесін төмендету 2 млн азаматқа қосымша кіріс алуға жол ашады

22.01.2019

Сегіз каратэшіміз Парижде күш сынасады

22.01.2019

Руслан Дәленов: Шағын несие көлемі ұлғаяды

22.01.2019

2018 жылы Қытайдағы бала туу көрсеткіші күрт төмендеді

22.01.2019

Солтүстік Қазақстан бишілері халықаралық байқауда бас жүлдені олжалады

22.01.2019

Солтүстік Қазақстанда екі мың шақырым талшықты-оптикалық байланыс желісі тартылады

22.01.2019

Үздіктер қатарында жүрген қазақстандық боксшылар кімдер?

22.01.2019

Ел аумағынан 28 шетелдік шығарылды

22.01.2019

Солтүстік Қазақстанда әкімшілік қызметкерлері пара алуға бейім

22.01.2019

Давоста дүниежүзілік экономикалық форум басталды

22.01.2019

М. Әбілқасымова: Микрокредит жастар арасында да сұранысқа ие

22.01.2019

Астана станциясының өткізу қабілетін ұзартылған «иін» арттырды

22.01.2019

Екібастұз ГРЭС 1 2018 жылды қуаттың рекордтық көрсеткіштерімен аяқтады

22.01.2019

«Нұрлы жер» арқылы салынған үйлер «7-20-25» бағдарламасымен берілуі мүмкін

22.01.2019

Жұмыссыз xалыққа микрокредит беру жүзеге асырылып жатыр

22.01.2019

Оралда онколог дәрігерлер қауіпті дерттің қатерін ескертті

22.01.2019

Жетісу кәсіпкерлерінің өтініші жерде қалмайды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу