Qyzdar soqqan dala qońyraýy

Ájeler jolymen boıjetken arýdyń uzatylyp, kelin atanyp, ana baqytyna jetip, urpaq sabaqtastyǵyna uıytqy bolatyn qyz bala tárbıesine halqymyz ejelden erekshe mán bergen. Qazaǵymyzdyń aıaýly qyzyn týǵan otbasynda qonaq deıtini de sodan bolar. Áke-shesheniń qyz balasynyń tárbıeli, bilimdi, ár iske ıkemdi, eń bastysy, úlkenge izetti, kishige qamqor bolyp ósýine ynta-jigerin aıamaıtyny aqıqat. Uly aǵartýshymyz Ybyraı Altynsarınniń patshalyq Reseı zamanynda birinshi bolyp alǵashqy qyzdar mektep-ınternatyn ashqany – munyń tarıhı dáleli. 

Егемен Қазақстан
31.10.2018 382
3

Patshalyq Reseıdiń Qazaq elindegi bilim berý jumysyn eki baǵytta qolǵa alǵany tarıhtan málim. Birinshisi – qazaq jerine syrttan kelgenderdi oqytý. 1850 jyly Orynborda tuńǵysh 7 jyldyq orys-qazaq mektebi ashylǵan. Y.Altynsarın 1857 jyly osy mektepti úzdik baǵamen bitirgen. Sóıtip qazirgi ýaqytta aralas tildi mektepter ataýyna ıe bolǵan bul oqý oryndary patshalyq otarlyq saıasatpen birtindep kirip, keńestik bılik dáýirinde keń qanat jaıyp, táýelsiz el bolǵaly shırek ǵasyr ótse de, tórimizdi bermeı, ana tilimizdi esikke syrǵytyp, es jıǵyzbaı keledi. Patshalyq Reseıdiń jergilikti halyqtan, ıaǵnı qazaqtan tilmáshtar, patsha saıasatyn nasıhattaýshylar, keńse qyzmetkerlerin daıarlaý oqý isiniń ekinshi baǵyty bolǵan. 

Uly aǵartýshy Y.Altynsarın qazaq qyzdaryn nazardan tys qaldyrmaı oqýǵa tartý máselesin patshalyq bilim berý júıesine synalap engizýge umtylyp, XIX ǵasyrdyń 80 jyldary kótere bastaıdy. Sóıtip, 1887 jyldyń tamyzynda Torǵaı oblysynda Yrǵyzdaǵy alǵashqy qyzdar mektep-ınternatynyń ashylý qýanyshyna jetedi. (Y.Altynsarınniń tańdamaly pedagogıkalyq muralary. Almaty. «Raýan» baspasy. 1991 j. 178-b.) Orynbor oqý okrýginiń tatar, qazaq, bashqurt mektepterin baqylaıtyn ınspektor V.Katarınskııge: «Sizden Yrǵyzdaǵy qyzdar mektebine bir oqytýshy áıel taǵaıyndap jiberýińizdi surar edim» dep jazyp, bul mektep-ınternattyń qalypty jumys istep ketýine qamqor bolady. (Sonda. 179-b.) V.Katarınskııge 1888 jyldyń 5-qarashasynda joldaǵan hatynda: «Qazannyń 14-i kúni shyqqan edim. Sodan beri Torǵaı, Yrǵyz ýezderin aralap júrmin. Oqýǵa qazaq qyzdaryn jınaý, olardy ornalastyrý úshin, odan keıin qazaq qyzdary ınternatyndaǵy oqý jumysynyń ózin jolǵa salyp jiberý úshin Yrǵyzda eki jetideı otyryp qaldym. Onda istiń betalysy óte jaqsy; alǵashqy kúnnen bastap qol isi úıretile bastady, ony qazaq qyzdary óte unatady, al olardyń ata-analary da máz bolyp jatyr» dep jazady. (Sonda. 187-b.) Osy hatynyń sońynda: «Yrǵyzdaǵy qyzdar ınternatynda qazaq qyzdarynyń sanyn 20-ǵa deıin kóbeıtý týraly gýbernatorǵa usynys engizgen edim. Qolyńyz bosaı qoıǵan kezde osy máseleler jóninde bir suraý salyp kórmes pe ekensiz» dep, ótinish jasaıdy. (Sonda. 189-b.)

Ybyraı Altynsarın qazaq qyzdaryn oqýǵa tartý isine jalpyhalyqtyq sıpat berýdi de keńinen oılastyrady. Patsha ákimshiligine qaıta-qaıta hat jazyp, tıisti qujattar jóneltip, Torǵaı oblysynyń barlyq ýezderinde qyzdar ýchılıshelerin ashýdy ótinedi. Qazan ýnıversıtetiniń professory, ataqty mıssıoner N.Ilmınskııge joldaǵan bir hatynda uly ustaz: «Edáýir serpilip qaldym, qulashty keń sermep jatyrmyn. Yrǵyzdaǵy qyzdar mektebiniń janynan qazaq qyzdary úshin bıyl áıelder pansıonyn ashamyn. Aqtóbede qyzdar mektebin ashtym» dep, habarlaıdy. (Sonda. 183-b.) Taǵy bir hatynda qazaq qyzdaryn oqytý isinde Alash zıalylarynyń ishinde ózine tileýlesteri bar ekenin jazady. «Yrǵyzda mırovoı sýdıa jáne tergeýshi bolyp Álmuhamed Seıdalın isteıdi. Ol qazaqtardy oqytý isine asa yntaly adam. Bıyl ol qazaq qyzdary úshin Yrǵyzda Qazaq saqarasyndaǵy eń tuńǵysh 20 kisilik qyzdar mektebin ashýǵa kómektesti» (sonda, 192-b.) dep, zor rızashylyq bildiredi.  

Uly ustazdyń úlken júrekpen, zor yjdahatpen atqarǵan jumystary óz jemisin beredi. Y.Altynsarınniń ózi qaıtpas saparǵa attanǵan soń da kóp uzamaı 1890 jyly Qarabutaqta, 1891 jyly Torǵaıda, 1893 jyly Qostanaıda, 1896 jyly Aqtóbede qyzdar ýchılısheleri ashylady. (Sonda. 9-b.) Sóıtip uly aǵartýshynyń qazaq qyzdarynyń otbasyndaǵy tárbıesin oqý júıesindegi bilimmen ushtastyrýdy kózdegen kúreskerlik qyzmeti zańdy jalǵasyn tabady. Sonyń arqasynda XX ǵasyrdyń bas kezinde ánshi, ustaz Maıra Tastanbekqyzy, jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri Názıpa Quljanova bastaǵan oqyǵan qazaq áıelderiniń shoǵyry qaınaǵan qoǵamdyq ómirge belsene aralasyp, ult qamy úshin aıanbaı ter tógedi. 

Uly aǵartýshynyń ómirsheń ıdeıalary Otanymyz jeke týyn tigip, qarqyndy damý jolyna túsken búgingi kezeńde órkenıet bıigine jol tartty. Osydan eki ǵasyrdaı buryn Ybyraı Altynsarın ashqan Yrǵyzdaǵy alǵashqy qazaq qyzdary mektep-ınternatynyń, tuńǵysh pedagogıkalyq ýchılıshelerdiń zańdy jalǵasy ispetti Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetinen, sonymen birge júzdegen joǵary, orta arnaýly jáne orta bilim oshaqtarynan túlep ushqan qaısar da qabiletti qazaq qyzdary otbasyndaǵy úlgili tárbıe, ónege-bilimimen, qoǵamdaǵy belsendi qaıratkerlik isterimen Otanymyzdyń órkendeýine mol úles qosyp keledi, qosa da beredi.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.01.2019

Франциядан Англияға бет алған ұшақ Ла-Манш бұғазында жоғалып кетті

22.01.2019

Жастар жылының логотипі бекітілді

22.01.2019

Жол азабына ұшырағандарға шекарашылар көмекке келді

22.01.2019

Р.Бекетаев: мемлекеттік сатып алуларға қатысу үшін салық төлеу керек

22.01.2019

Жаңақала ауданында жоғалған адам табылды

22.01.2019

Сенатта халықаралық құжаттар қаралды

22.01.2019

Федерация кубогында ел намысын кімдер қорғайды?

22.01.2019

Төсек тартқан науқасты үйде күтетін «Үйдегі Хоспис» жобасын қолға алу керек

22.01.2019

Қарағанды облысында адасқандар құтқарылды

22.01.2019

Іскер әйелдер қауымдастығы – қайырымдылық бастамашысы

22.01.2019

Батыс Қазақстан облысында «Сыбайлас жемқорлықтың  алдын алу» тақырыбында дөңгелек үстел өтті

22.01.2019

Алуа Балқыбекова: Қазақтың боксшы қыздарымен әлемде барлығы да санасады

22.01.2019

Қасиетті қамшы

22.01.2019

Соңғы төрт күнде шығыс өңірінің теміржолшылары шамамен 2 мыңнан астам шақырым жолды қардан тазартты

22.01.2019

«Шымкент - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі жаңа жобаны таныстырды

22.01.2019

Ақырзаман жақын ба?

22.01.2019

Шымкенттің орталық аудандарындағы балалар әлі күнге дейін үш ауысымды мектепте білім алып жүр

22.01.2019

«Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілінің қызметін қамтамасыз ету басқармасының басшысы тағайындалды

22.01.2019

«Қызылорда облысы әкімдігінің іс басқармасы» КММ директоры тағайындалды

22.01.2019

Астана әкімдігінің аппараттық жиыны бұдан былай ашық форматта өтеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу