Uly romandar: tarıhy men taǵdyry

Meniń oıymsha, osy ǵasyrda – qatygezdiktiń, zorlyq-zombylyqtyń, ólim-jitim­niń kóbeıgeni – bizdiń boıymyzǵa janas­hyrlyq, meıirimdilik, kisilik qasıet-qundylyqtaryn sińiretin, basqanyń qaıǵysyn birge kóterisip, qýanyshyna ortaqtasa biletin, izgilik-jaqsylyqqa shaqyratyn uly romandardy umytqandyǵymyzdan bolsa kerek.

Егемен Қазақстан
01.11.2018 71
3

Kezinde, qara tanyǵan búkil álem oqyr­mandaryna yqpal etken, danyshpan qalamger jurt somdaǵan ádebı uly obrazdar jas urpaqty jarqyn bolashaqtarǵa jetelep edi. Nasıhat quraly da (ıdeologıalyq róli), revolıýsıanyń aınasy da (V.I. Lenın Tolstoı týraly), táýelsizdik jyrshysy da (aqyndar poezıasy) boldy. 

Adamzattyń tuńǵysh mıfologıalyq perzenti – «Gılgamesh týraly jyr», «Pıramıdalar jazbasy», «Sarkofagtar mátini», «О́liler kita­by», alǵashqy jazýshylar-kónemysyrlyqtar Imho­tep, Isesı, eldiń kózin ashqan zaǵıp Gomerdiń «Ilıadasy» men «Odısseıasy», kóne g­rek aqyndary Anakreoıt, Pındar, qasiretshilder (tragıkter) Eshıl, Sofokl, Evrıpıd, sonymen qatar kóne rumdyq kúlkishilder (komedıograftar) Plavt, Terensıı, Rum ımperıasy altyn ǵasyr ókilderi – mahabbat jyrshysy Katýll, pálsapashyl shaıyr Lýkresıı, Isa paıǵambardyń kelýin boljaǵan-mys, Avgýst dáýiriniń qubylysy Vergılıı, Mese­nat qoldaǵan daryndardyń biri Gorasıı, «Táńir­diń komedıasy» avtory Dante Alıgerı, qaıtaór­leýshiler shyǵarmalary, Shekspır, Servantes bastaǵan jańa ádebıet...

Sonymen, qandaı kórkem ádebıet týyndy­laryn oqý qajet degen suraq týyndaıdy. Menińshe, oqýǵa turarlyq keminde on kitap nemese áseri alapat, oıy dańǵyl on shyǵarma bar. Áýeli, «Abaı joly», Muhtar Áýezovtiń álemge áıgili roman-epopeıasy.

«Abaı joly» – qazaqtyń kórkem sóz ónerin joǵary deńgeıge kóterip, álem ádebıetine, dúnıe júzi prozasyna janrlyq ózgerister, estetıkalyq talǵam, kórkemdik qýat ákelgen, Nobel syılyǵyna laıyq, tańǵajaıyp shyǵarma edi. Qalamger tól roman-epopeıasynda qazaq halqynyń ulttyq dástúrin, ómir saltyn, turmystyq jaǵdaıyn barlyq qyrynan, jan-jaqty ashyp kórsete bildi. Alashtyń ustazy, kóshpeli jurttyń dana perzenti, uly Abaı obrazyn, shyǵarmashylyq jáne qaıratkerlik tulǵasyn sheber somdap, el sanasynda jarqyn da jasampaz beınesin qalyptastyrdy. 

«Soǵys jáne beıbitshilik». Napoleonǵa qarsy eki soǵystyń (1805 jáne 1812 jylǵy Otan soǵysy) oqıǵalaryn sıpattaıtyn bul roman-epopeıa úlken tabysqa ıe boldy. Romannyń «1805» atty úzindisi «Rýsskıı vestnıkte» 1865 jyly jarıalanady. 1868 jyly romannyń úsh bólimi jaryq kóredi. Shyǵarma taraýlar men bólimderge toly, olardyń kóbi sıýjettik turǵydan aıaqtalǵan, Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshiligi» oqyrmandy ýaqyt pen keńistikke saıahatqa shaqyrady. «Soǵys jáne beıbitshilik» 1863-1869 jyldary jazylyp, 1865-1869 jarıalanady.

«Júz jyldyq jalǵyzdyq». ХХ ǵasyrdyń eń oqylymdy shyǵarmalarynyń biri. Roman jelisinde Markes Makondo degen qalashyqtyń tarıhyn baıandaıdy. Al keıin osyndaı qalanyń bar ekeni anyqtalady. Jazýshynyń otanyna jaqyn mańda, Kolýmbıanyń tropıkalyq túkpirinde ornalasqan jer rasynda da bar bolyp shyqqan. Biraq sonda da Markestiń sýretteıtin qalashyǵy oqyrman sanasynda geografıalyq obektiden góri ertegi qalashyǵy nemese ańyz qalashyǵy bolyp qalatynyna kúmán joq.

«Uly Getsbı». 1999 jyly fransýzdyq Le Monde gazeti shyǵarǵan XX ǵasyrdyń 100 úzdik kitabynyń tiziminde 46-shy orynǵa jaıǵasqan Fısjeraldtyń «Getsbıi» kúlli Jer sharyndaǵy oqyrman qaýymnyń ishinde úlken rezonans týdyrǵan birden-bir beldi hám atyshýly shyǵarma.

«Qamal». Kafka – absýrdtyq qalamger. «Qamal» shyǵarmasy totalıtarlyq ımperıany boljaý «Qamal» romany qalamgerdiń teologıalyq biliginen habar bere otyryp, álemniń eń úlken qupıasyna qumar adamnyń tiri qalý jolyn baıandaıdy.

«Mobı Dık nemese Aq Kıt». Qurama Shtattardan ádebıet tarıhynda German Melvıll shyǵarmashylyǵy asa kórnekti dara qubylystar qataryna jatady. Jazýshy amerıkan sóz óneri klassıkteriniń ortasynan oıyp oryn alǵaly qa-shan. Al onyń ǵajap týyndysy «Mobı Dık nemese Aq Kıt» álem ádebıeti jaýharlarynyń birinen sanalsa, bul da ábden zańdy, ádiletti aqıqat.

Dostoevskııdiń taǵy bir tanymal romany «Besy» – jazýshynyń orys halkyna jazyp ketken bolashaqtyń boljaýy. Tek orys halky emes barsha oqyrman qaýymy úshin bolashaqqa kúdikpen qaraýǵa múmkindik beretin birden-bir týyndy. О́z zamanynyń tarıhı jaǵdaılaryna baılanysty jazylǵan bul roman – búgingi kúnge deıin óz ózektiligin joıǵan joq.

«Shal men teńiz». Amerıkalyq jazýshy Ernest Hemıngýeıge 1953 jyly «Shal men teńiz» romany úshin Pýlıtser syılyǵy berildi. Qazaq kınolarynyń tanymal bir týyndysy – «Shal» fılmi Ernest Hemıngýeıdiń «Shal men teńiz» hıkaıasy jelisi boıynsha túsirilgen.

Dıdar AMANTAI,

jazýshy

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.11.2018

Egemen Qazaqstan алғашқылардың бірі болып Chartbeat құралын пайдаланады

13.11.2018

Жаңақорған ауданында 116 бас қой белгісіз аурудан қырылып қалды

13.11.2018

Қызылордада қауіпті аймақтар анықталып, даярлық мәселелері күшейтілді

13.11.2018

Ақтөбеде жоғары жылдамдықтағы интернет желісі ұлғаяды

13.11.2018

Елбасы Астана клубының төртінші отырысына қатысты

13.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Ауғанстан Республикасының бұрынғы президенті Хамид Карзаймен кездесті

13.11.2018

«Айша бибі» мен «Ақыртас» әлемдегі ерекше туристік нысандардың тізіміне енді

13.11.2018

Павлодарда Португалиялық профессор студенттерге дәріс беріп жүр

13.11.2018

Т.Сүлейменов ел өңірлеріндегі жылу бағасының әртүрлілігін түсіндірді

13.11.2018

Тайваньда таеквондодан Президент кубогі додасы аяқталды

13.11.2018

Елордалықтар 14 қарашада жалпыхалықтық диктант жазуға қатысады

13.11.2018

Үкіметте 10 айдағы әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары қаралды

13.11.2018

Б.Сағынтаев өңірлердегі халықтың нақты табысының көрсеткіштеріне ерекше көңіл бөлуді тапсырды

13.11.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтар адамдардың қажетіне жарай бастады

13.11.2018

Шымкентте 5 000 000 теңгеге бағаланған көгершін көрмеге қойылды

13.11.2018

Қызылорда облысында газ құбыры құрылысы басталады

13.11.2018

Елбасы Еуропалық комиссияның бұрынғы төрағасы Жозе Мануэль Баррозумен кездесті

13.11.2018

Венгрияда синхронды жүзуден жасөспірімдер құрамасы бірінші орынды иеленді

13.11.2018

Тарифтерді көтерген монополистер заң алдында жауап береді

13.11.2018

Алматыда мектеп оқушылары арасында шешендік өнер байқауы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу