Uly romandar: tarıhy men taǵdyry

Meniń oıymsha, osy ǵasyrda – qatygezdiktiń, zorlyq-zombylyqtyń, ólim-jitim­niń kóbeıgeni – bizdiń boıymyzǵa janas­hyrlyq, meıirimdilik, kisilik qasıet-qundylyqtaryn sińiretin, basqanyń qaıǵysyn birge kóterisip, qýanyshyna ortaqtasa biletin, izgilik-jaqsylyqqa shaqyratyn uly romandardy umytqandyǵymyzdan bolsa kerek.

Егемен Қазақстан
01.11.2018 71
3

Kezinde, qara tanyǵan búkil álem oqyr­mandaryna yqpal etken, danyshpan qalamger jurt somdaǵan ádebı uly obrazdar jas urpaqty jarqyn bolashaqtarǵa jetelep edi. Nasıhat quraly da (ıdeologıalyq róli), revolıýsıanyń aınasy da (V.I. Lenın Tolstoı týraly), táýelsizdik jyrshysy da (aqyndar poezıasy) boldy. 

Adamzattyń tuńǵysh mıfologıalyq perzenti – «Gılgamesh týraly jyr», «Pıramıdalar jazbasy», «Sarkofagtar mátini», «О́liler kita­by», alǵashqy jazýshylar-kónemysyrlyqtar Imho­tep, Isesı, eldiń kózin ashqan zaǵıp Gomerdiń «Ilıadasy» men «Odısseıasy», kóne g­rek aqyndary Anakreoıt, Pındar, qasiretshilder (tragıkter) Eshıl, Sofokl, Evrıpıd, sonymen qatar kóne rumdyq kúlkishilder (komedıograftar) Plavt, Terensıı, Rum ımperıasy altyn ǵasyr ókilderi – mahabbat jyrshysy Katýll, pálsapashyl shaıyr Lýkresıı, Isa paıǵambardyń kelýin boljaǵan-mys, Avgýst dáýiriniń qubylysy Vergılıı, Mese­nat qoldaǵan daryndardyń biri Gorasıı, «Táńir­diń komedıasy» avtory Dante Alıgerı, qaıtaór­leýshiler shyǵarmalary, Shekspır, Servantes bastaǵan jańa ádebıet...

Sonymen, qandaı kórkem ádebıet týyndy­laryn oqý qajet degen suraq týyndaıdy. Menińshe, oqýǵa turarlyq keminde on kitap nemese áseri alapat, oıy dańǵyl on shyǵarma bar. Áýeli, «Abaı joly», Muhtar Áýezovtiń álemge áıgili roman-epopeıasy.

«Abaı joly» – qazaqtyń kórkem sóz ónerin joǵary deńgeıge kóterip, álem ádebıetine, dúnıe júzi prozasyna janrlyq ózgerister, estetıkalyq talǵam, kórkemdik qýat ákelgen, Nobel syılyǵyna laıyq, tańǵajaıyp shyǵarma edi. Qalamger tól roman-epopeıasynda qazaq halqynyń ulttyq dástúrin, ómir saltyn, turmystyq jaǵdaıyn barlyq qyrynan, jan-jaqty ashyp kórsete bildi. Alashtyń ustazy, kóshpeli jurttyń dana perzenti, uly Abaı obrazyn, shyǵarmashylyq jáne qaıratkerlik tulǵasyn sheber somdap, el sanasynda jarqyn da jasampaz beınesin qalyptastyrdy. 

«Soǵys jáne beıbitshilik». Napoleonǵa qarsy eki soǵystyń (1805 jáne 1812 jylǵy Otan soǵysy) oqıǵalaryn sıpattaıtyn bul roman-epopeıa úlken tabysqa ıe boldy. Romannyń «1805» atty úzindisi «Rýsskıı vestnıkte» 1865 jyly jarıalanady. 1868 jyly romannyń úsh bólimi jaryq kóredi. Shyǵarma taraýlar men bólimderge toly, olardyń kóbi sıýjettik turǵydan aıaqtalǵan, Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshiligi» oqyrmandy ýaqyt pen keńistikke saıahatqa shaqyrady. «Soǵys jáne beıbitshilik» 1863-1869 jyldary jazylyp, 1865-1869 jarıalanady.

«Júz jyldyq jalǵyzdyq». ХХ ǵasyrdyń eń oqylymdy shyǵarmalarynyń biri. Roman jelisinde Markes Makondo degen qalashyqtyń tarıhyn baıandaıdy. Al keıin osyndaı qalanyń bar ekeni anyqtalady. Jazýshynyń otanyna jaqyn mańda, Kolýmbıanyń tropıkalyq túkpirinde ornalasqan jer rasynda da bar bolyp shyqqan. Biraq sonda da Markestiń sýretteıtin qalashyǵy oqyrman sanasynda geografıalyq obektiden góri ertegi qalashyǵy nemese ańyz qalashyǵy bolyp qalatynyna kúmán joq.

«Uly Getsbı». 1999 jyly fransýzdyq Le Monde gazeti shyǵarǵan XX ǵasyrdyń 100 úzdik kitabynyń tiziminde 46-shy orynǵa jaıǵasqan Fısjeraldtyń «Getsbıi» kúlli Jer sharyndaǵy oqyrman qaýymnyń ishinde úlken rezonans týdyrǵan birden-bir beldi hám atyshýly shyǵarma.

«Qamal». Kafka – absýrdtyq qalamger. «Qamal» shyǵarmasy totalıtarlyq ımperıany boljaý «Qamal» romany qalamgerdiń teologıalyq biliginen habar bere otyryp, álemniń eń úlken qupıasyna qumar adamnyń tiri qalý jolyn baıandaıdy.

«Mobı Dık nemese Aq Kıt». Qurama Shtattardan ádebıet tarıhynda German Melvıll shyǵarmashylyǵy asa kórnekti dara qubylystar qataryna jatady. Jazýshy amerıkan sóz óneri klassıkteriniń ortasynan oıyp oryn alǵaly qa-shan. Al onyń ǵajap týyndysy «Mobı Dık nemese Aq Kıt» álem ádebıeti jaýharlarynyń birinen sanalsa, bul da ábden zańdy, ádiletti aqıqat.

Dostoevskııdiń taǵy bir tanymal romany «Besy» – jazýshynyń orys halkyna jazyp ketken bolashaqtyń boljaýy. Tek orys halky emes barsha oqyrman qaýymy úshin bolashaqqa kúdikpen qaraýǵa múmkindik beretin birden-bir týyndy. О́z zamanynyń tarıhı jaǵdaılaryna baılanysty jazylǵan bul roman – búgingi kúnge deıin óz ózektiligin joıǵan joq.

«Shal men teńiz». Amerıkalyq jazýshy Ernest Hemıngýeıge 1953 jyly «Shal men teńiz» romany úshin Pýlıtser syılyǵy berildi. Qazaq kınolarynyń tanymal bir týyndysy – «Shal» fılmi Ernest Hemıngýeıdiń «Shal men teńiz» hıkaıasy jelisi boıynsha túsirilgen.

Dıdar AMANTAI,

jazýshy

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.01.2019

Франциядан Англияға бет алған ұшақ Ла-Манш бұғазында жоғалып кетті

22.01.2019

Жастар жылының логотипі бекітілді

22.01.2019

Жол азабына ұшырағандарға шекарашылар көмекке келді

22.01.2019

Р.Бекетаев: мемлекеттік сатып алуларға қатысу үшін салық төлеу керек

22.01.2019

Жаңақала ауданында жоғалған адам табылды

22.01.2019

Сенатта халықаралық құжаттар қаралды

22.01.2019

Федерация кубогында ел намысын кімдер қорғайды?

22.01.2019

Төсек тартқан науқасты үйде күтетін «Үйдегі Хоспис» жобасын қолға алу керек

22.01.2019

Қарағанды облысында адасқандар құтқарылды

22.01.2019

Іскер әйелдер қауымдастығы – қайырымдылық бастамашысы

22.01.2019

Батыс Қазақстан облысында «Сыбайлас жемқорлықтың  алдын алу» тақырыбында дөңгелек үстел өтті

22.01.2019

Алуа Балқыбекова: Қазақтың боксшы қыздарымен әлемде барлығы да санасады

22.01.2019

Қасиетті қамшы

22.01.2019

Соңғы төрт күнде шығыс өңірінің теміржолшылары шамамен 2 мыңнан астам шақырым жолды қардан тазартты

22.01.2019

«Шымкент - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі жаңа жобаны таныстырды

22.01.2019

Ақырзаман жақын ба?

22.01.2019

Шымкенттің орталық аудандарындағы балалар әлі күнге дейін үш ауысымды мектепте білім алып жүр

22.01.2019

«Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілінің қызметін қамтамасыз ету басқармасының басшысы тағайындалды

22.01.2019

«Қызылорда облысы әкімдігінің іс басқармасы» КММ директоры тағайындалды

22.01.2019

Астана әкімдігінің аппараттық жиыны бұдан былай ашық форматта өтеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу