Kúmis latyn – altyn latyn

Taqyrypqa shyǵarylǵan ataý – latyn tili damýynyń tarıhı kezeńderin tańbalaıtyn uly sózder. Bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi úshinshi ǵasyrdan bastap qalyptasa bastaǵan latyn tili kúmis zamanynda (1-2 ǵasyrlardyń ekinshi jartysy) jańa tabystarǵa jetip, Sıseron dáýiri (81 jyl) men Aýgýst (14 jyl) bılik qurǵan aralyqta altyn ýaqytyn bastan keshti. 

Егемен Қазақстан
19.11.2018 7687
2

Ekinshi ataýy jıyrmasynshy-otyzynshy jyldary Kárim Toqtabaev pen Muhtar Murzın top­tastyrǵan jınaqtan keltirilip otyr. Bul eńbegimizde búgingi qazaq tanymy jetken latyn týraly bilim, derek, aqparat túgel paıdalanyl­dy desek te bolady.

Shyn, esimde, bir jerden oqyǵanym bar, taqaýda, son­dyqtan umyta qoıǵanym joq, biraq únqatpany jazyp alyp, keıin qaıdan kóshirgenimdi tappaı qatty qınalǵanym da jadymda, qazir el, tipti ádette eshqandaı siltemeni qoımaı taldaı beredi. 

Rasynda, tehnologıa, grek tilinen aýdar­ǵan­da óner, sheberlik, biliktilik degen ma­ǵyna­ny bildiredi. Búginde bul keshendi ataý­ damyp, tereńdep, kemeldenip, basqa sózder­men jan-jaqty baılanysqa túsip, jaqsy már­te­besin tapty, tolysty, uǵym-túsinik retinde turaqtandy. Ǵylymıkategorıaldyq mazmunǵa ıe boldy. Sóıtip tehnologıa, zady, áleýmettik jelilerde atap kórsetilgendeı, belgili bir nárseni óńdeý úshin oryndalatyn áreketter tizbegi, is-qımyldar úderisi, atala bastady. 

Bertin kele aqparattyq tehnologıa quraldary tizimine tehnıkalyq, baǵdarlamalyq, aqparattyq quraldar, sonymen qatar, derbes kompúter, baılanys jabdyqtary endi. 

Tehnıkalyq jabdyqtarǵa táýeldi, aqparat­tyq tehnologıa túrleri, málimet-aqpardy top­tastyryp, júıeli óńdeýge, retteýge, júkteýge múmkindik beredi. 

Álipbı, zady, dybys tańbalarynan tura­tyn júıe. Bir derekte bylaı keltiriledi, ókinish­tisi, maqala ıesiniń aty-jóni eske tús­peı otyr, «Alǵash ret 1924-jyly Orynbor qala­synda ótken qazaq bilimpazdarynyń (Ah­met Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanuly, Eldes Omaruly, Mirjaqyp Dýlatuly, Halel Dosmu­hameduly, Názir Tórequluly, Teljan Sho­nanuly, Muhtar Myrzauly, Manan Tur­ǵan­baıuly, Muhtar Samatuly, Ishanǵalı Arabaı­uly, Moldaǵalı Joldybaıuly, Nıkolaı Býtovskı, t.b.) birinshi sıezinde qazaqsha pán sózder máselesi, aýyz ádebıetin jıý sharalary, ǵylymı jáne oqytýǵa arnalǵan kitaptardy shyǵarý, bastaýysh mekteptiń baǵdarlamalaryn daıyndaý máselelerimen qatar, jazý erejeleri, álipbı máselesi de qaraldy».

XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda T.Sho­nanuly, E.Omarov, Sh.Sarybaev, I.Keńesbaev, Ǵ.Begalıev, Q.Basymov, S.Amanjolov, A.Sádýaqasov, S.Jıenbaev sıaqty, sonymen qatar t.b. ǵalymdardyń ǵylymı jumystarynda, maqala-eńbekterinde, negizinen álipbı máselesi kóterildi.

Keıbir derek kózderi elimizdegi saýat ashý naýqany, qara tanýdyń ádistemesi negiz­deriniń júıelenýi, qalyptasýy, ornyǵýy ár ke­zeńderdegi saýat ashýda qoldanǵan arab, latyn, kırıll álipbılerindegi, álippe oqýlyq­taryn­daǵy, oqytýdyń tıimdi ádisteri anyqtalyp, uqsas­tyqtary, aıyrmashylyqtary Ahmet Baıtur­synovtyń saýat ashý oqýlyǵymen sa­baq­tastyra otyryp saralandy degen ýáj keltiredi. 

Latyn álipbıi nusqasynda saýat ashýdyń ózindik tarıhy bar. Jalpy, álem halyqtary arasynda keńinen taraǵan latyn álipbıi desek te, qalyptasqan ádepki saýat ashýda bolsyn, baspa isinde, kompúterlik tehnologıany qoldaný, paıdalaný jumysynda bolsyn arab jazýy úlgisindegi álipbıge qaraǵanda áldeqaıda yńǵaıly, tıimdi ekeni anyq. 

Dúnıe júzi bilip otyr. Tipti, 1929-jyly Qazaq Ortalyq atqarý komıteti Prezıdıýmy Qazaq ASSR Halyq komısarlary Soveti latyn grafıkasy negizinde jasalǵan qazaq álip­bıin kóp talqylamaı, biraýyzdan bekitti. Otyzynshy jyldary elimizdegi túrkitildes halyqtardyń deni latyn grafıkasy negizindegi álipbıge kóshti. 

Latyn álipbıindegi áripterdiń árqaısysy ózi­niń jeke turǵandaǵy qalpyn saqtaıdy, bul tártip baıyrǵy sózderdi durys jazýǵa múm­kindik berdi dep jazady mamandar. Latyn grafı­kasy negizindegi álipbı saýatsyzdyqty qysqa merzimde joıýǵa kómektesti, shejireshiler deregine súıensek, latynǵa negizdelgen qazaq álipbıiniń jobalaryn jasaý­ǵa atsalysqan ǵalymdar: Á.Qaıdar, M.Juryn, Á.Júnisbekov, M.О́telbaev, J.Ýátaı, D.Áýbákir, J.Aımaǵanov, M.Altaı, M.Ha­se­nov, J.Bapysh, I.Tomaı, K.Musauly, D.Qam­za­bekuly, S.Mámetov, N.Ýálı, K.Husaıyn, Z.Ba­zar­baeva, Q.Kúderınova, A.Fazyljanova jáne, t.b.

Bul ǵasyr – aqparattyq tehnologıa ǵasyry. Aqparattyq tehnologıa júıesinde latyn qarpiniń atqaratyn mindeti de zor. Mysaldyń kóptigi sózimizdiń jóndigine dálel bola alady. Búgingideı aqparattyq tehnologıa qaryshtap damyǵan zamanda latyn qarpin engizý sonsha qıyndyq týǵyza qoımaıdy. 

Álemdik naryqtaǵy qazirgi zamanǵy tehnologıalyq tartys, komýnıkasıalyq dúmpý, XXI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý júıesiniń ustyndary, paradıgmalardy tóńkergen jańa qaǵıdalar, jer qoparǵan tektonıkalyq ózgerister, strategıalyq izdenister – bári-bári latyn qarpi tóńireginde júrip jatyr.

Postkeńestik dáýirde túrkitildes keshegi Odaq músheleri, jas respýblıkalar latyn álipbıine tez arada kóship ketti. Áýelgi kóshti О́zbekstan bastap, Túrikmenstan men Ázerbaıjan jalǵastyrdy. Bul talpynystar latyn tiliniń ekonomıkalyq tıimdiligin aıqyndaıdy. Mamandar kompıýterdegi jazý grafıkasynyń negizgi draıveri latyn tili ekendigin alǵa tartady, latyn áripteri grafızasıa (árip tańbalaý) zańdylyqtaryna, ıaǵnı «kórý-qabyldaý-taný» talaptaryna da saı. 

Baıyptap qarasańyz, latyn álipbıi dúnıe­júzi­lik óndiris, saýda-sattyq, jarnama tárizdi barlyq salalarda belsendi ári jıi qoldanylatyny baıqalady. Halyqaralyq satylymǵa shyqqan dári-dármek ataýlary, jaratylystaný ǵylym­dary, mysaly, matematıka, fızıka, hımıa, bıo­lo­gıa, medısına formýlalary, túzilisteri, qury­lym­dary, kóptegen termınder, zertteý-zerdeleý izdenisteri, ǵylymı ádebıet, teorıalyq kitaptar, tegis latyn álipbıimen tikeleı baılanysty ekeni, tehnologıalyq qatystylyǵy jasyryn emes, bárimizge belgili deıdi tiltanýshylar. Ǵalymdardyń pikirinshe, latyn grafıkasyn qoldanatyn elderdiń ulttyq álipbıindegi árip sany tildegi fonemalar sanynan áldeqaıda az bolýy da onyń jetistigi sanalady.

Latyn álipbıinde ártúrli dıakrıtıkalyq tańbalar (núkte, qos núkte, syzyqsha, aıshyq, dáıekshi jáne t.b), ıaǵnı qosymsha belgiler arqyly kóptegen eldiń barlyq fonemalary latynnyń 26 tańbasymen ǵana belgilenýi, jazý únemdiligin bildiretin tıimdi álipbı ekendigin jurtqa pash etip otyr. Jazýǵa qoıylatyn basty talap lıngvıstıkalyq (tildi dál jetkizý) baǵytta ǵana emes, tehnıkalyq jaǵdaılarǵa (baspa isi, kompıýter, telefaks, ınternet jáne, t.b.) da saı bolýy kerek. Qazir latyn álipbıi osy talaptar bıiginen de kórindi.

Latyn qarpine ǵana emes, latyn tarıhyna da qazaqtardyń qatysy bar. Qazirgi aqparattyq tehnologıa bılep-tóstep turǵan zamanda keshe, ıaǵnı V (III-VII) ǵasyrda jaýjúrek ǵun taıpalary qulatqan Batys Rum ımperıasymen birge saıası til retinde joıylǵan latyn, ásili, altyn dáýirin qaıta keship jatqan sıaqty. Eki baba til XXI ǵasyrda qaıyra jolyǵyp otyr: álemdi bılegen qos joıqyn kúsh urys dalasynda kezdesken joq, qoǵamnyń eń jetekshi quraly – elektrondy aqparattyq keńistikte beıbit nıetpen odaqtasty.

Jurtymyzǵa qut bolsyn!

Dıdar AMANTAI

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.01.2019

Медициналық қызметтің 25 түріне eGov.kz арқылы қол жеткізуге болады

24.01.2019

«Мақаш правитель» туралы кітап қазақшаға аударылды

24.01.2019

Ақтөбеде «Қайырымдылық керуені» республикалық байқауы басталды

24.01.2019

Президент кейбір Жарлықтарға өзгерістер мен толықтырулар енгізді

24.01.2019

25 қаңтар күні үш облыста ауа райы бұзылады

24.01.2019

«ҚТЖ» ҰК» АҚ басшысы Сауат Мыңбаев «Қорғас-Шығыс қақпасы» АЭА нысандарында болды

24.01.2019

2021 жылға дейін ауыл емханалары толығымен электронды форматқа көшеді

24.01.2019

Ольга Довгун Токио олимпиадасы қарсаңындағы басты міндеттерді атады

24.01.2019

Басқа басылымдардан: Қазақстанда Жастар жылы ашылды

24.01.2019

Астананың инвесторлар үшін тартымдылығы артты

24.01.2019

Астана экономика құрылымында ШОБ үлесі бойынша көш бастап тұр

24.01.2019

Астанада әлемдік сауда орталығы салынады

24.01.2019

Ақтөбе облысында «7-20-25» бағдарламасы бойынша 202 өтінім мақұлданды

24.01.2019

Астық пен ұн тасымалдауды қамтамасыз ету – «ҚТЖ» ҰК» АҚ ерекше бақылауында

24.01.2019

Қызылордада балық өсіруге субсидия бөлінді

24.01.2019

«Жастар жылындағы жетістігің» акциясы желтоқсанға дейін жалғасады

24.01.2019

Жетісу университетінде Жастар орталығы құрылды

24.01.2019

Өткен тәулікте елордадан 17 мың текше метрден астам қар шығарылды

24.01.2019

Елордаға 2 мың тонна көмір жеткізілді

24.01.2019

Франция елшісінің кеңесшісі Лор Кастен: «Мен үшін Қазақстан – Абай!»

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу