Zaman talabynan týǵan qadam

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda aıtylǵan negizgi máselelerdiń biri – qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý. 

Егемен Қазақстан
19.11.2018 7352
2

Álem damýyndaǵy qazirgi úrdister tilge nazar aýdarýdy erekshe talap etedi. Kúnnen-kúnge ózgerip jatqan dúnıeniń qar­qynyna ilese almaǵan jaǵdaıda ol onyń joǵalýyna ákelýi múmkin. Ǵalamsharymyzdyń ǵylymı ári tehnologıalyq damýy adamdardyń tildik ári sandyq qarym-qatynasyna qıyndyq týdyratyndaı dárejede termınologıanyń keńeıýine ákelip otyr. Sondyqtan qazaq tiliniń de álem halyqtarynyń 75 paıyzy qoldanatyn latyn álipbıine kóship, jańartylatyn ýaqyty jetti. Bul bir jaǵynan qazaq gramatıkasy men leksıkasynyń kemeldenýine ákelse, ekinshi jaǵynan elimizdiń sandyq, ǵylymı, mádenı álemdik aqparat keńistigine shyǵýyn jyldamdatary sózsiz. 

XXI ǵasyr – aqparattyq teh­nologıalar ǵasyry desek, bú­gin­gi kompúter zamanynda álem­dik ǵalamtor júıesindegi aqparat kimniń qolynda bolsa, sol óz bıligin emin-erkin júrgize alady. Al aqparattyń basty quraly – jazý, ıaǵnı qazirgi tańda ǵalamtor júıesin­degi ústemdik jasaýshy – latyn grafıkasy. 

Sondaı-aq latyn álipbıine kóshý qazaq tiliniń halyqaralyq dárejege shyǵýyna jol ashady. Qazaq tiliniń kompúterlik jańa tehnologıalar arqyly halyqaralyq aqparat keńistigine kirigýine jaǵdaı týǵyzady. Qarapaıym ǵana mysal keltirer bolsaq, qazir uıaly telefondarymyzdyń ózinde latyn qarpinde jazý ońaı, al kırılısada qazaqshany tere almaı qınalyp jatatynymyz bar. Sebebi latyn álipbıiniń bazasy qalyptasqan ári aýqymy keń.

Búgingi tańda kırılısa jazýyn álemniń 12 memleketi ǵana paıdalanady eken. Al qalǵan memleketterdiń kóbi latyn álipbıine kóshken. Túbi bir túrki dúnıesi negizinen latyndy qoldanady. Bizderge olarmen rýhanı, mádenı, ǵylymı, ekonomıkalyq qarym-qatynasty, tyǵyz baılanysty kúsheıtýimiz kerek. Ol – tabıǵı is. Sondaı-aq búginde álemniń ár túkpirinde 5 mıllıonǵa jýyq qazaq turatynyn eskersek, solardyń 80 paıyzy latyn álipbıin qoldanatyn kórinedi. Demek, latyn álipbıi arqyly qandastarymyzben jaqyn­dasa túsemiz. Munyń da mańyzy zor ekenin atap kórsetkim keledi.

Táýelsiz memleketimiz jyldan-jylǵa ósip-órkendep, otandyq ǵylym-bilim salasy damyp ke­ledi. Qýantarlyǵy, búginde mektep shákirtteri daıarlyq sy­nyp, bastaýysh synyptardan-aq aǵylshynsha úırenýde. Jastar­dyń kóbi aǵylshyn tilin jaqsy meń­gerýde. Áleýmettik jelilerde de aǵyl­s­hynsha jazatyn jastardyń deni kún­­nen-kúnge artýda. Latyn álipbıi soǵan uqsas bolǵandyqtan, kóp ke­shi­kpeı kópshilik arasynda keń taralyp, aýqymy keńeıe túsetinine senimdimin. 

«Latynshaǵa kóshýdiń tereń qısyny bar. Bul qazirgi zaman­ǵy tehnologııalyq ortanyń, kom­ýnıkasıanyń, sondaı-aq XXI ǵasyrdaǵy ǵylym jáne bilim be­rý úrdisiniń erekshelikterine baıla­n­ysty», dep Elbasy aıtqandaı, latyn álipbıine kóshý – zaman talaby. Al ǵalymdarymyz osy qaripti qoldaný arqyly álemdegi eń damyǵan órkenıetti eldermen terezemizdi teńestire alamyz degen pikir aıtyp, onyń tıimdi tustaryn dáleldep baǵýda. Endigi kezekte, ǵalymdarymyzdyń jan-jaqty eńbegi saralanyp, túrli ádistemelik jumystar júrgiziletinin túrli aqparat kózderinen oqyp-bilip, tanysyp jatyrmyz.
Endi osy mańyzdy sheshimdi júzege asyrý barshamyz úshin abyroıly mindet bolmaq.

Almagúl TÝLEKENOVA,

A.S.Pýshkın atyndaǵy oblystyq ámbebap ǵylymı kitaphanasynyń 
joǵary dárejeli kitaphanashysy

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.01.2019

Медициналық қызметтің 25 түріне eGov.kz арқылы қол жеткізуге болады

24.01.2019

«Мақаш правитель» туралы кітап қазақшаға аударылды

24.01.2019

Ақтөбеде «Қайырымдылық керуені» республикалық байқауы басталды

24.01.2019

Президент кейбір Жарлықтарға өзгерістер мен толықтырулар енгізді

24.01.2019

25 қаңтар күні үш облыста ауа райы бұзылады

24.01.2019

«ҚТЖ» ҰК» АҚ басшысы Сауат Мыңбаев «Қорғас-Шығыс қақпасы» АЭА нысандарында болды

24.01.2019

2021 жылға дейін ауыл емханалары толығымен электронды форматқа көшеді

24.01.2019

Ольга Довгун Токио олимпиадасы қарсаңындағы басты міндеттерді атады

24.01.2019

Басқа басылымдардан: Қазақстанда Жастар жылы ашылды

24.01.2019

Астананың инвесторлар үшін тартымдылығы артты

24.01.2019

Астана экономика құрылымында ШОБ үлесі бойынша көш бастап тұр

24.01.2019

Астанада әлемдік сауда орталығы салынады

24.01.2019

Ақтөбе облысында «7-20-25» бағдарламасы бойынша 202 өтінім мақұлданды

24.01.2019

Астық пен ұн тасымалдауды қамтамасыз ету – «ҚТЖ» ҰК» АҚ ерекше бақылауында

24.01.2019

Қызылордада балық өсіруге субсидия бөлінді

24.01.2019

«Жастар жылындағы жетістігің» акциясы желтоқсанға дейін жалғасады

24.01.2019

Жетісу университетінде Жастар орталығы құрылды

24.01.2019

Өткен тәулікте елордадан 17 мың текше метрден астам қар шығарылды

24.01.2019

Елордаға 2 мың тонна көмір жеткізілді

24.01.2019

Франция елшісінің кеңесшісі Лор Кастен: «Мен үшін Қазақстан – Абай!»

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу