Ǵajaıyp qubylys

El Prezıdentiniń «Uly Dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda qobyz, dombyra, sybyzǵy, sazsyrnaı jáne basqa da dástúrli mýzykalyq aspaptarmen oryndalatyn mańyzdy týyndylarǵa, halqymyzdyń folklory men áýenderiniń zamanaýı sıfrly formatqa kóshirilýine aıryqsha mán berilip, «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵyn basyp shyǵarýdy tapsyrýy beker bolmasa kerek-ti. Sonymen qatar aýyzsha jáne mýzykalyq dástúrdi jańǵyrtý qazirgi zamanǵy aýdı­torıaǵa jaqyn ári túsinikti formatta bolýy, bul jobalardy júzege asyrý úshin otandyq jáne sheteldik kásibı bilikti mamandardy tartý sıaqty jaıttardyń aıryqsha atalýy sala mamandaryna úlken jaýapkershilik júkteri anyq.

Егемен Қазақстан
23.11.2018 78
3

Búgingi tańda kúıip turǵan sondaı ótkir-ótkir máselelerdi alǵa tarta otyryp, Elbasynyń ásirese, folklorlyq dástúrdiń ortaq tarıhı negizderin izdeý úshin Qazaqstannyń túrli óńirleri men ózge elderge birneshe izdeý-zertteý ekspedısıalaryn uıymdastyrý qajettigin talap etýi – aıryqsha mańyzǵa ıe. Belgili ǵalym Qoıshyǵara Salǵaraulynyń Qytaı elinen qazaqtyń tarıhy men mádenıetine qatysty nebir tarıhı tyń derekti taýyp ákelip qosqany, al marqum Aqseleý Seıdimbek aǵamyzdyń aýyz ádebıetiniń injý-marjandary men folklorlyq týyndylaryn aýyldaǵy kónekóz qarıalardyń óz aýyzynan estip jalyqpaı jazyp alǵany – búginde umytylmas tarıh. Tipti buryndary belgili óner tarlandarynyń, tulǵalardyń jıi-jıi el aralap, talantty jastardy ózderi izdep tabatyny týraly áńgimeler halyq arasynda ańyzǵa aınalyp, aýyzdan-aýyzǵa keń tarap ketti. Olardyń kez-kelgeninen jastyq shaǵy men ónerge kelý joly jaıly syr sýyrtpaqtaǵanda, aldymen sózdi ózine qoldaý kórsetken, óner soqpaǵyna túsýine septigin tıgizgen qamqorshy ustazynan bastaıtyny sodan bolsa kerek. Bul jerde bizdiń aıtpaǵymyz, ókinishke qaraı, sol dástúrden birjola kóz jazyp qalǵan sıaqtymyz. Sonyń saldarynan nebir tuma bulaqtar, talanttar tasada qalyp qoıýda. Baıaǵydaǵy abzal aǵalarymyz ben apalarymyzdaı tabandary tozǵansha aýyl-aýyldy aralap, shań jutyp júrgen pendeni búginde keziktirýińiz ekitalaı. Elbasynyń folklorlyq dástúrdiń ortaq tarıhı negizderin izdeý maqsatyndaǵy qozǵaǵan ıdeıasy bir jaǵy umyt bolyp bara jatqan sondaı tarıhı izgi dástúrlerdi qaıta jańǵyrtýmen sabaqtasyp jatqandaı áser qaldyrady. 

Al ekinshi bir jaǵynan folklor men halyqtyń búginde arasy tym alshaqtap ketkeni ras. Qazaq óziniń ishki jan-dúnıesiniń, óneri men óriminiń qaınar bulaǵy folklorynda ekenin sanasyna áli tolyq sińirip úlgere alǵan joq. Sodan baryp kúndelikti qarapaıym tirshiliginen bastap, tárbıelik, qoǵamdyq-saıası ómirine deıin folklorǵa negizdelgen qazaq qoǵamy nege keıin munshalyq tól qundylyǵynan qol úzip ketti degen zańdy suraq týyndaıdy. Aǵartýshy ǵalym Ybyraı Altynsarın folklordy óziniń shyǵarmalaryna birneshe maqsatta paıdalanǵan eken. Birinshiden, folklordaǵy ıdeıalardy bılik júrgizý men basqarý isine tıimdi paıdalaný arqyly kóp nátıjege qol jetkizýge bolady dep tujyrǵan. Ekinshiden, qazirgi tilmen aıtsaq, memlekettik qyzmetkerlerdi bıýrokratızmnen, ór kókirektik pen menmendikten ada, qarapaıym bolýy úshin, ákimderdiń qara halyqpen qoıan-qoltyq aralasýyn jaqtaǵandyqtan solaı istegen. Mysaly, «Ádep» dep atalatyn folklorlyq shyǵarmasynda: «Bir jurttyń bas ákimi ekinshi bir baıǵa jolyǵysyp, sóılesip turǵanda, qasynan bir jarly mujyq ótip bara jatyp ıilip, bas uryp sálem berdi, deıdi. Oǵan qarsy álgi úlken ákim tóre odan da tómenirek bas uryp sálem aldy. Qasyndaǵy baı:

–Taqsyr, osynsha jurttyń ústinen qaraǵan ákimsiz, osy bir mujyqqa nege sonsha bas urasyz?– dep aıtty deıdi.

Sonda ákim:

–Eshbir ilim-bilim úırenbegen mujyq sonsha ıilip, ádeptilik kórsetkende men odan ádepsiz bolyp qalaıyn ba? – degen eken deıdi». (8, 104 b.)

Quqyqtyq jáne tárbıelik máni zor folklordy paıdalaný arqyly qalamger laýazymdy tulǵalardy halyq múddesine qyzmet etýge úndeıdi, demokratıalyq jarqyn ıdeıany nasıhattaıdy. Sol sekildi ǵalymdar Abaıdyń zertteý, izdenis metodologıasy da folklorlyq baı muraǵa qurylǵanyn alǵa tartady. ХХ ǵasyrdyń bas kezinde qalyptasqan qazaqtyń zıaly qaýym ókilderi folklorlyq muradan sýsyndap, eńbekterine molynan paıdalandy. Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov, Halel Dosmuhamedov jáne t.b. Alash ardaqtylary folklordy halyqtyń úni men tili, rýhanı mol murasy men sarqylmas qaınar kózi dep qabyldaǵany qalaısha súısinis týdyrmasyn. Jalpy qarap otyrsańyz, qazaq folkloryna qosylǵan eńbek az deı almaısyz. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynan beri eposqa, ertegige, tarıhı jyrǵa, óleń-dastanǵa, jumbaqqa, ǵuryptyq folklorǵa, kúı ańyzyna, balalar folkloryna...t.b. alýan janrǵa arnalǵan qadaý-qadaý eńbekter salany bıik deńgeıge kóterip, kókjıegin keńeıtkeni taǵy ras. Al bizdi erekshe qýantyp otyrǵan jaıt, Elbasy endi muny zamanaýı sıfrly formatta jańǵyrtyp, tyńnan tynysyn ashýdy kózdep otyr. Halqymyzdyń aıtys óneri, maqal-mátelderi, sheshendik sózderi, dastandary men epostary, terme-jyrlary, basqa da jaýhar janrlary túrlenip, túlep, qanatyn keń jaıa túsetini ǵajaıyp qubylys emes pe?!

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу