Dala fenomeni

Dala, aýyl, týǵan jer uǵymdary qazaq halqy úshin kıeli qubylys. Munyń mánin túsinýge bolady. Bizdiń baıtaq dalamyz sandaǵan ǵasyr boıy halqymyzǵa qaltqysyz qyzmet etip keldi. Bizdegi kóshpendi ómir saltynyń qalyptasýyna, halqymyzdyń basty tirshilik kózi retinde mal sharýashylyǵyn tańdap alýyna dalanyń tıgizgen yqpaly zor. 

Егемен Қазақстан
26.11.2018 3734
3

Kóptegen ǵasyr buryn basqadaı tirshilik arnasyn tańdaýdyń múmkindigi de bolǵan joq jáne ony izdep bas qatyrýdyń halqymyzǵa qajeti de bola qoıylmady. Bizdi qorshap turǵan tabıǵı orta, bıik taýlar men quba jon belder, shegine kóz jetpeıtin jazıraly keń ólke kóshpeli qazaqtyń búkil tirshiligin qamtamasyz etetin, ony qushaǵynda terbetip álpeshteıtin kıeli ana beınesinde qalyptasty da, kóńili Saryarqanyń tósindeı keń, qıaly bultsyz aspanyndaı bıik, qamsyz, muńsyz qazaq degen halyqty tárbıelep shyǵardy. 

Bizdiń qazaq halqynyń álemniń kóptegen basqa halyqtarynan bir ereksheligi sol, tula boıymyzda, arman-maqsatymyzda, qımyl-áreketimizde tabıǵat tárbıesiniń basqalarǵa qaraǵanda basym túsip jatatyndyǵyn baıqaýǵa bolady. Qysqasy, qorshap turǵan tabıǵı orta, jazyq ta baıtaq dalamyz, bıik taýlarymyz, shól-shóleıtti jerlerimiz qandaı, biz de sondaımyz. О́ıtkeni búkil dástúr-saltymyz, dúnıege kózqarasymyz osy tabıǵı ortanyń beretin múmkindikterine baılanysty qalyptasty da, bizdi ózine tartyp ósirdi. Sonyń jarqyn bir mysaly retinde ıslam dinine deıingi táńirlik dinimizdiń biz úshin tek adamı ortadaǵy qoǵamdyq qatynastardy ǵana emes, sonymen qatar tabıǵatpen jarasymdy ómir súrýdiń jolyn kórsetken úlken mektep retinde áreket etkendigin aıtýǵa bolady. Ol bizge qashanda bolsyn tabıǵı orta yqpalynda ekendigimizdi ábden moıyndatyp qana qoımaı, sonymen qatar sol ortada ómir súrýdiń ózindik tártipterin de belgilep berdi. Demek bizdi qorshap turǵan baıtaq dala – bizdiń uly tárbıeshimiz. Bul dalany kórmeı, bilmeı turyp dala qazaǵynyń jan-dúnıesin túsindim dep aıtý qıyn-aq.

Poıyzda kele jatqanda, bos jatqan shetsiz-sheksiz keń dalaǵa qarap oılanamyn. Kezinde bul dalanyń bulaısha bos jatpaǵandyǵy belgili. О́ıtkeni qazaq halqy kóship-qonyp ómir súrgendikten, mal ustaǵandyqtan bul dala myńǵyrǵan maldyń quıqaly órisi boldy. Jazýshy, jýrnalıst, etnograf ǵalym Aqseleý Seıdimbektiń jazýynsha, Keńes ókimeti ornap, bel alǵanǵa deıin sonaý kóne Taraz jerinen bastap, Arqaǵa deıin sozylatyn uly kóshter bolǵan kórinedi. Jambyl jaqtyń qazaǵy mal sońynan birge erip, myńdaǵan shaqyrymdy basyp ótip, jazda Arqanyń keń jazırasyna mal óristetip, qys túspeı qaıta oralyp otyrǵan eken. «О́zim sol kóshterdiń shet jaǵasyn kórdim» deıtin Ahań. Demek, malǵa óris jetkilikti bolsa, Taraz óńiri qazaǵynyń Arqaǵa mal aıdap nesi bar?

Degenmen, XX ǵasyr óz degenin istedi. Uly kóshter toqtatyldy. Otyryqshylyq ómir bastaldy. Qazaq halqy mal ósirýden basqa kásip túrlerimen de shuǵyldanýǵa kiristi. Eptep qalalyq halyqqa aınalýdyń úderisine tústik. Keńes ókimetiniń kezinde kóptegen qalalar salyndy da, qazaqtardyń 18 paıyzy qalalarǵa kelip qonys tepti. Búkil qazaqtyń ul-qyzdary ózderiniń stýdenttik qyzyqty ómirlerin qalalarda ótkizdi. Bir ókinishtisi, sol tusta halqymyz jer ıesi bolǵanymen, qala ıesi bola alǵan joq. Qalalarda turatyndardyń basym kópshiligin basqa ult ókilderi qurady. Demek, Keńes ókimeti halqymyzdyń turmys-saltyna úlken ózgeristerdi engizgenimen biz báribir ózi­miz­diń dalalyq kindigimizden ajyraǵanymyz joq.

Endi, mine táýelsizdigimizdiń 27 jyldyǵyn toılaýǵa da taıap qaldyq. Táýelsizdik halqymyz­dyń damýyna úlken múmkindikterge jol ashyp, el ishin qýatty mıgrasıalyq ózgerister tolqyny kernedi. Sonyń nátıjesinde 2016 jyldyń basyndaǵy statıstıkalyq derek boıynsha qazaqtardyń 57 paıyzy qalaǵa kelip qonystanyp úlgergen. Sóıtip, qazaq kóshi endi birjolata dalaǵa emes, qalaǵa bet túzedi dep aıtýǵa ábden bolady.

Árıne, bul – úlken jańalyq, ári jaqsylyq. Qazaqqa qalanyń beretin paıdasy kóp. Biraq sonymen qatar sandaǵan ǵasyrlar boıy anamyz da, panamyz da bolyp kelgen shetsiz-sheksiz keń dalamyzdy ne isteımiz degen zamanaýı suraq bas kóterip otyr. Meniń oıymsha, munyń aıqyn bir strategıalyq jaýaby áli tabyla qoıǵan joq.

Árıne, dalamyzdy burynǵysynsha mal men egin sharýashylyǵyn odan ári damytýdyń tabıǵı aıasy retinde paıdalana beretindigimiz anyq. Bul – dál qazirgi sáttegi basy ashyq másele. Biraq ol dalanyń beretin paıdasyn ekonomıkalyq turǵydan durys iske asyra almaı kele jatqandaımyz. Iаǵnı kóptegen taǵam túrleri, ásirese, óńdelgen daıyn ónimder jóninen áli de ımportqa muqtajbyz. 

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi osynyń aldynda qolǵa alynǵan qarapaıym úı sharýashylyqtaryn kooperatıvtendirý isinen qaıta bultaryp, onyń ornyna burynǵysynsha iri sharýashylyqtardy ǵana qoldaý saıasatyna bet burdy. Biz osylaı ǵana ónim kólemin arttyra alamyz degendeı syńaı tanytýda. Bálkim bul durys shyǵar, biraq bos jatqan dalany kórgende mundaı saıasatpen alysqa bara almaıtyndyǵymyz aıqyndala túsetindeı.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу