Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

Егемен Қазақстан
29.11.2018 100
3

Áýeli, dúnıejúzilik komýnıkasıalyq dúmpý júzege asty. Bári kútpegen jerden úzdiksiz sóılep shyǵa keldi. Keshegi kúrdeli foto-aýdıo-vıdeo úderister jańa tehno­logıalyq qu­rylǵylar arqasynda, qoldanysy kúrt ońaılandyryldy, jeńildendirildi, yńǵaılandyryldy, basqarý tetikteri aıaqastynan tez arada ońtaılanyp, baǵasy arzandady, bul qurylǵy-qondyrǵylardyń jyldam ári keń taraýyna septigin tıgizdi.

Bir kezde, kenet, buqaralyq aqparat qural­da­ry sheshýshi ról atqara bastady. Pálsapalyq-áleý­mettik (gýmanıtarlyq) pánderde qoǵam damýyn óndiris quraldaryna (Karl Marks) qarap emes, komýnıkasıa quraldary (Iýrgen Habermas) arqyly taný maqsaty alǵa tartyldy.

Sóıtip, qoǵamda modern (anyq, naqty, turaqty) áser-yqpaly álsireı bastaǵan kezde, ile-shala jańa qoǵam (tumandy, kúńgirt, qubylmaly) qalyptasa bastady. 

Bul qoǵamnyń alǵashqy belgi-sıpattary áýeli uly mádenı ózgeristerden kórindi: gýmanıtarlyq bilimde lıngvıstıkalyq revolıýsıa jasaldy, grafıkalyq tańba fonetıkalyq dybystyń aldyna shyqty, Ferdınand de Sossıýr teorıasy jetekshi tanymǵa aınaldy, tildiń shyǵý teginiń semıotıkalyq teorııasy, gýmanıtarlyq izdenister – pánaralyq shekaralardyń joıylýyna alyp keldi, modern ınstıtýttary birinen soń biri ajal qushty (fılosofııa qazasy, tarıhtyń aqyry, kitaptyń ólimi, óner-mádenıettiń kúıreýi, adamnyń sońy, aqıqattyń joǵalýy).

Sonymen qatar, postmodernızmniń ekonomıkalyq, áleýmettik (Gıddens konsep­sıasy: keńistik-ýaqyt túsinigi transformasıasy, ıaǵnı, burynǵy materıanyń ómir súrý formasy tujyrymdamasynan áleýmettik qoǵamdardy qaıta qurý, qurastyrý tetikteri pálsapasyna aýysýy, Bektiń turaqtylyqtan qaýipsizdikti aldyńǵy orynǵa qoıatyn “Táýekel qoǵamy”, Habermastyń til degenimiz tańba uıǵarymy formýlasyna qurylǵan “modernıstik jobasy”) jáne komýnıkatıvtik (Medium is the message) sharttary qalyptasty.

Demek, modern ýaqyt pen keńistikti bolmystyń ómir súrý formasy retinde qabyldasa, postmodern túsiniginde olar áleýmettik kirpishter, ár tarıhı kezeńde ártúrli qaıta qurastyrýshylar mánine ıe bolady.

Mán degenimiz ne?

Ádette, túsinikten mán qalyptasady. Mán – qubylystyń maǵynasy. Kez kelgen nárseniń ómir súrýine shart, ári qajet, ári bar mazmunyn bildiretin, belgili bir ýaqyt ishinde, ózgermeıtin jıyntyq qasıetterin zat mánine jatqyzamyz. 

Iаǵnı, qubylystyń máni, mánniń qubylysy bolady.

Birinshi tasty, alǵashqy sýbstansııany tuńǵysh izdeýshilerdiń biri, Demokrıt aıtýy boıyn­­­sha, zat pen zattyń máni bir-birinen ajyra­­maıtyn birtutas qubylys – atomdardan turady.

Platon, kóne grek oıshyly, mán dep sana-sezimge baǵynbaıtyn, máńgi, sheksiz jáne qubylys ataýlynyń alǵashqy keskin-kelbeti, bolmys-bitimi, rýhanı pishini – ıdeıalardy ataıdy.

Arıstotel, mán – zattyń formasy degen oı túıedi. Alaıda, zattyń ózi men máni bir-birine teń emes. Jalpy, bul teorıa maǵan unaıdy. Keıingi dáýirlerde, ǵylym qaryshtap damyǵan zamandary, materıaldyq zattyń qasıeti onyń qurylymyna, ıaǵnı, ishki jáne syrtqy formasyna táýeldi ekeni anyqtaldy. Laboratorıalarda júrgizilgen kóptegen tájirıbeler molekýlanyń qurylymdyq ózgeristeri sapasynyń kúsheıýine nemese álsireýine alyp keletinin kórsetti.

Ortaǵasyrlyq pálsapa kez kelgen sońǵy sýbstansıada ómir súrý barysynda qalyptasatyn mán bolmaıdy, degen pikirge súıendi.

Menińshe, búgingi kúni ólim-jitimniń jıilep ketkeni, qulaý-quldyraýdyń etek alǵany, quryp-joıylýdyń kóbeıgeni, negizinen, máde­­nıetke, ónerge, qoǵamǵa qatysty emes, kerisinshe solar týraly túsinikterdiń, kózqa­rastardyń daǵdarysy sıaqty.

Endi, jańa túsinik, jańa konsepsıalar qajet.

Sondyqtan, qazaǵa ushyraǵan rýhanı qubylystardyń ózi emes, kerisinshe, qazirgi zamanda, biz qoldanyp júrgen, ǵasyrlar boıy mánin, maǵynasyn izdegen qubylystar jaıly uǵym-túsinikterimiz ajal qushty. 

Aqparat­tyq qoǵam­nyń kózqa­rasy, pálsapa­lyq dúnıetanymy turǵysyn­da qalyptasqan postmodernıstik obrazdar keńistikterde bir-birin sheksiz qaıtalap, túpnus­qadan adasty, irge bekitip, qonystanatyn turaqty meken tappady, bári ókinishti aıaqtaldy, alaıda ol oıdan shyǵarylǵan beıne emes edi, postmodern búgingi mádenıettiń hal-ahýaly bolatyn. 

Dıdar AMANTAI,

jazýshy

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу