Мұнай барлау жұмыстарының ақ аюларға әсері

Альберта университетінің биологы Эндрю Дерокер ақ аюларды 30 жылдан бері зерттеп келеді. Ол жаһандық жылыну кезеңінде Арктикадағы аюлардың жағдайына, мұнай мен газ бұрғылау жұмыстарының табиғат өкіліне қаншалықты әсер ететініне жіті назар аударған. Таяуда онымен әңгімелесудің сәті түсті. 

Егемен Қазақстан
12.12.2018 5735
2 Джош ХАНЕР, «Нью-Йорк Таймс»

Хенри ФОНТАН, Стив ЭДЕР, «Нью-Йорк Таймс»

– Арктикада шамамен 25000-ға жуық ақ аю бар. Олар­дың жағдайы қалай?

– Адамдар ақ аюдың бәрі қиын жағдайда деп пайымдайды. Бірақ мәселе ондай емес. Қазір Арктиканың көп бөлігінде олар мамыражай тірлік кешіп жатыр. Өңірде ақ аюдың 19 түрі бар. Сондықтан әр түрдің ахуалы әр алуан. 

– Аляскадағы Арктикалық ұлттық қорықтағы аюлар туралы не айтасыз?

– Ондағы ақ аюлар – 19 түрдің бірі һәм климаттың өзгеруінен зиян шегіп жатқандар да тап солар. Тарихқа жүгінсек, олардың саны 1500-ден асып жығылған екен. Қазіргі таңда 800-900-дей аю қалды. Сондықтан Аляска аюларының мұздың еруінен зардап шегіп отырғаны анық байқалады. Жаһандық жылыну әсерінен олар солтүстікке қарай қоныс аудара бастады. 

– 1980 жылдан бері Арк­ти­ка­дағы теңіз мұзы әр онжыл­дық­та 13 пайызға азайып отыр­ған екен. Бұл аюларға қан­ша­лықты әсер етті?

– Ақ аюлар морждарды аулау үшін теңіз мұзына шығады. Егер мұз жойылса, бұл аюлардың тамақтануынан бастап, аймақты мекендейтін балықтарға, содан кейін морждарға кері әсер етеді. 

– Демек, теңіз мұзының азаюынан аюлар құрлықта көп уақыт өткізе бастайды ғой. Мұның әсері қандай?

– Олар негізгі жемтігіне жете алмағандықтан, салмақ жо­ғал­тып, арықтай бастайды. Ең қауіптісі, аюлар құрлықта аштықтан бұралып, аналықтары май жетіс­пегендіктен ұрықтана алмайды. Бәлкім, біз морждардың көбейіп, аюлардың алысқа кетіп, ұзақ уақыт аш жүруіне себеп болып, тамақтануына кедергі келтіріп отырған шығармыз. Осының бәрі қосылып аюлардың қуатының кемуіне әкеп соғады. Осының салдарынан қонжықтар азайып, өмір сүру қиындай түседі. Уақыт өте келе олардың саны төмендейді.

– Газ және мұнай бұрғылау жұмыстарының ақ аюға әсері туралы ғалымдар не дейді?

– Кейбір аюлар адамдардан, қардағы машиналардан, әмбебап жүк көліктерінен қорықпайды. Енді бірі үркіп, алысқа қашып кетеді. Олар қонжықтарын ертіп жүрсе, сақ болады. Егер апанда жатқан аюды қорқытсаңыз, қонжығын ертіп қашып кетуі әбден мүмкін. Кішкентай қонжықтар толық жетілмегендіктен, қорғаныш үшін апан қажет. Оны тастап кету өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан аюларды үркітуге болмайтынын ескеруге тиіспіз. Қаншалықты зиян? Нақты жауап беру қиын. Алайда мына нәрсе анық, теңіз мұзының жойылуынан туындаған түйткілді одан әрі үстемелеу ақ аюлар үшін орасан зардап әкеледі. 

© 2018 The New York Times News Service

Мақаланы аударған Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.01.2019

Қостанайда Ақылбек Шаяхметтің шығар­ма­шы­лық кеші өтті

24.01.2019

Астанада британдық қаламгер Ник Филдингпен кездесу өтті

24.01.2019

Сексен деген сеңгірге шығып жатқан Кәмел Жүністегі туралы үзік сыр

24.01.2019

Береке белсендіге бітеді

24.01.2019

Алғашқы қысқы ҰБТ қорытын­дылары шықты

24.01.2019

Маңызды заң жобалары мақұлданды

24.01.2019

ҚХА «Жаңғыру жолы» республикалық жастар қозғалысының үндеуі

24.01.2019

Жалындаған жастардың жарқын жобалары

23.01.2019

Шекара бұзған азамат қаза тапты

23.01.2019

Елбасының Жастар жылының салтанатты ашылуында сөйлеген сөзі

23.01.2019

Мәулен Әшімбаев: Жастар жылында науқаншылдыққа жол бермеуіміз қажет

23.01.2019

Түркістанда «Орта Азия жастарының форумын» өткізу жоспарлануда

23.01.2019

«Жастар жылы» жамбылдық жастарға мол мүмкіндік береді

23.01.2019

Қаржы және бюджет комитетінің Заң жобаларын талқылау бойынша отырысы өтті

23.01.2019

Мәжіліс сот жүйесі мен судьялар мәртебесі туралы конституциялық түзетулерді мақұлдады

23.01.2019

Алматы облысында 1332 әйел онкологиялық есепте тұр

23.01.2019

Сенаторлар Жастар жылын қолдауға бағытталған жұмыстарға кірісті

23.01.2019

Еурокомиссия MasterCard-қа айыппұл салды

23.01.2019

Жылқының қозғалыс аллюры: Аяң түрлері

23.01.2019

Юлия Тимошенко Украина президенті сайлауына қатысатынын мәлімдеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу