Bir ýys topyraq

Elbasynyń: «Qazaq dalasy – Uly Túrki eliniń qara shańyraǵy» deıtin túıindi pikiri uly bahadúr, oıshyl, kóregen kósem babalarymyzdyń el men jerdiń tutastyǵyn qorǵaýdaǵy qaharmandyq qımyldaryn, qaıyrly isterin ulttyq rýh, qasıet, maqsattary men kózqarastarynyń qandaı bolǵanyn tolyq tanytady.

Егемен Қазақстан
28.12.2018 1026
3

ХІХ ǵasyrda Batys Sibir general-gýbernatorynyń qupıa keńesshisi, Kókshetaý, Aqmola dýandarynyń qurylýyna qyzmet jasaǵan tilmash, ózi podpolkovnık Turlybek Kóshenov (1788-1877) jer daýyna qatysty qazaqtarǵa qıanat-ozbyrlyq jasaǵanda Qanjyǵaly qart Bógenbaıdyń nemeresi Bapan bı áleýmet aldynda sharbolattaı shamyrqanyp bylaısha áshkerelepti:

Saǵan bir ýys topyraqty ulyq bergen,

Maǵan bir ýys topyraqty halyq bergen.

Saǵan bergen topyraq tez ósher,

Maǵan bergen topyraq kórime birge túser.

Sen shenińe mázsiń,

Men elime mázbin.

Seniń qoqanyńnan qoryqpan,

Halqym barda toryqpan! – dep, júzikke qas qondyrǵandaı, «sheshenderde sheshenniń kúńirenip sher tartqan sózindeı» kórkem, ádilettiń, erliktiń, aıbyndylyqtyń kózindeı, namystyń otyndaı múbárák lebizin osylaısha tastúıin ǵyp jetkizgen.

Uly dalany ulyqtaý, ultyńdy, jurtyńdy ardaq tutý – keremet, kórkem qasıetterge ıe topyraqty súıý, jerdi óbý asyl paryz. «Kún sıaqty topyraqty súı, eger dúnıede qalyqtaǵan suńqar bolsań» deıdi Sopy Allaıar. Máýeli aǵashtyń mańaıy bazar desek, sonda aǵash Jaratqannan mynany tileıdi: «Japyraǵymdy alsań da, topyraǵymnan ajyratpashy». Adamzattyń asyraýshysy asyl topyraq 1 atmosferanyń, 2 lıtosferanyń, 3 bıosferanyń qudiretimen jáne alýan-alýan 4 fızıkalyq, 5 hımıalyq, 

6 bıologıalyq áserlerinen quramy men qasıetteri ózgeshe sıpatta túzilgen jer qyrtysynyń úlpildek qabaty, ıaǵnı jerdiń terisi, qut-berekesi, molshylyq pen toqshylyqtyń kepili. Hosh ıisti topyraqta óngen aǵashtan bal, shópten sút shyǵady.

Bir ýys topyraqtyń tumardaı kıeli, dýa-duǵadaı qadirli ekenin paıymdaý úshin Nasırıddın Býrhanýddın Rabǵýzıdiń «Paıǵambarlar qıssasyndaǵy» (1309-1310 jyldarda jazylǵan) mynadaı bir tereń maǵynaly támsiline júgingen jón. Ol bylaısha: «Alla taǵala Jábireıildi bir ýys topyraq alyp kelýge jumsaıdy. Jer: «Menen topyraq almashy!» – deıdi. Jábireıil jerdiń kóńilin qımaı qaıtyp keledi. Sonan soń Israfıldi jiberdi, odan da ótindi, ol da topyraq almady. Keıin Mıkáıldi jiberdi, odan da ótindi, ol da topyraq almady. Keıin Ázireıildi jiberdi, odan da ótindi. Ázireıil: «Seniń ótinishińnen maǵan Alla taǵalanyń buıryǵy artyq» deıdi de, keń jer betinen bir ýys topyraq aldy.

Ol topyraqta sýy tynyq, aq, qara, tátti, ashy, sary, jasyl, qyzyl, kók, qatty, jumsaq jáne taza, topan – bári bar edi. Sol sebepti Adam uldary bir-birine uqsamaıdy. Saýal: Adamdy topyraqtan jaratpaqta qandaı hıkmet bar. Jaýap: Alla taǵala Adamdy jaratamyn dep jarlyq etkende, barlyq zattar bas kóterip: «Adamdy menen jarat»  dep talasty. Taý: «Men asqaqpyn» – dedi, Teńiz: «Men aıbattymyn»  dedi, Altyn: «Men qurmettimin» dedi. Aspan: «Men bıikpin» dedi. Barsha nárseler, bas kóterip ózderin maqtady. Sol kezde jer izet-iltıpaty ólsheýsiz ózin kishipeıil ustap: «Men barshadan álsizbin, aıaq astyndamyn, mende maqtanatyn nárse joq» laǵyl tilegin degeninde, «Men Adamdy topyraqtan jaratamyn» degen jarlyq keldi. Adamdy áý basta topyraqtan jaratty».

Qazaqtyń tanym-túsiniginde «súıegim týǵan topyraǵymda qalsa eken, dám-tuzymdy elden buıyrtsa eken» degen ejelden ǵıbratty sóz bar.

Zadynda, saıası-ekonomıkalyq jahandaný jaǵdaıynda kól-kósir nápaqasy, eńbekaqysy, baspanasy bar dep ózge eldiń shashbaýyn kóterý – zıalylyqtyń belgisi emes. Qashanda el perzenti halyqtyq qaǵıdattardy bolmysyna sińirip, Elbasy kórsetkendeı, «namysshyldyq dástúrlerimizdi damytý» durys. 

«Ámirshi jat elden ózine arnap saraı soqtyryp qoısa, bul jaman yrym. Túbi basyna qıyn-qystaý kún týsa, qashyp baryp, panalaımyn degendi bildiredi. Bul – halqynyń aldynda jasaǵan satqyndyǵy. О́ıtkeni qarapaıym eldiń barar jer, basar taýy joq. Sen bıleýshi bolǵanyńmen, olardan artyq emessiń. Bir topyraqta týdyń eken, endeshe birge óle de bil» dep túıin jasaıdy Mahmut Qashqarı (Memleket týraly oılar. Almaty, «Jazýshy», 1998. 14-bet).

El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Jastarǵa aıtar aqylym: baqytty ómirdi basqa jerden izdemeńder» deýinde ataqonysyńdy, atajurtyńdy, ata dástúrińdi, bir ýys topyraǵyńdy súı, óz elińdi gúldendir, óz jerińdi jánnatqa aınaldyr degen uǵym-túsinik jatyr.

Serik Negımov, 

fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.03.2019

Ж. Қасымбек су тасқыны кезеңіне дайындық туралы кеңес өткізді

18.03.2019

5 баланы құтқарған азамат Ішкі істер министрінің бұйрығымен марапатталды

18.03.2019

Елбасының азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы тапсырмаларын орындау мәселелері талқыланды

18.03.2019

Индонезияда су тасқыны салдарынан 63 адам қаза тапты

18.03.2019

Мемлекет басшысы Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына барды

18.03.2019

«Жетісу» телеарнасы 20 жылдығын атап өтеді

18.03.2019

Жетісу кәсіпкерлері жақсылық жасаудан жарысып жатыр

18.03.2019

Түркі Академиясының 2019 жылғы жұмыс жоспары бекітілді

18.03.2019

Е. Алпысов Ұлттық экономика вице-министрі қызметіне тағайындалды

18.03.2019

Ауыл шаруашылығы бірінші вице-министрі тағайындалды

18.03.2019

Астана әкімдігі халықтың әлеуметтік осал топтарын қолдаудың жаңа 13 шарасын ұсынды

18.03.2019

Елбасы Астана қаласында салынатын жаңа мешіттің іргетасын қалау рәсіміне қатысты

18.03.2019

Көпбалалы және аз қамтылған отбасыларды әлеуметтік қолдаудың қосымша шаралары жарияланды

18.03.2019

Оңдасын Оразалин жол-көлік апатынан қаза болғандардың туыстарына көмек көрсетуді тапсырды

18.03.2019

Бокстан Марина Вольнованың жүлдесі үшін турнир өтті

18.03.2019

Калгариде конькишілердің қанжығасы майланды

18.03.2019

Көпбалалы аналар үшін баспана кезегі бөлек болады - Бердібек Сапарбаев

18.03.2019

2025 жылға қарай өнеркәсіптік тауарлардың өндірісі 2 есеге артады

18.03.2019

Түркістан: Сайрам ауданында кәсіпкер тәулігіне 10 тонна сүт өңдейді

18.03.2019

Астанада алдағы екі айда экологиялық науқандар өтеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Suranys kо́p, qoldaý kem

О́z elimizde óz tilimizdiń kenje qalǵanyn jasyra almaımyz. Eń basty másele – onyń qoldaný aıasy tarylyp ketti. Bul kemshilikti eńserý úshin qazaq tilin jańǵyrtý qajet. Qalaı? Mine, bul kimdi bolsa da tyǵyryqqa tirep, oılandyratyn úlken suraq. Biraq onyń sheshimin búgingi tańda memlekettiń ózi usynyp otyr. Bar másele, osyny arqaý etip, zańdy qoldaýǵa qajettilik týǵyzý. Ol úshin ne istegen jón?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу