Qazaq kúıi

Táńirim qazaqty taryltpaıyn dep baıtaq jer de, dáýlet te, keremet óner de bergen eken. Tasyǵan dáýletimiz belgili, oǵan eshkim kúmán keltire almaıdy. Bir zamandary ónerimizdiń qýat kúshiniń erekshe bolǵany sonshama áýeletip án salsa, kúmbirletip kúı tartsa − alty qyrdyń astynan estilip, talaıdy tamsandyrǵanyna tarıh kýálik ete alady.

Егемен Қазақстан
28.02.2019 53
3

Bir kezderi Ámire Eýropany shy­ǵysqa qaratyp qaıtsa, Alla ómir bersin, búgingi Dı­mash tórtkúl dúnıeni dúr silkindirip jatyr. 1,5 mlrd qudaıy kórshimiz Dımash dese isher asyn jerge qoıady. 

Osyndaı elde, ulan asyr jerde kún keship jatqan biz osal, ospadar, jalǵandyqqa beıim, ulttyń ul-qyzyna tán is atqarmaıtyn pende, oı sanasy kemde ómir ótkerýge haqymyz joq sekil­di. Árıne bul bir qaraǵanda kóterme sóz bolyp estilýi múmkin. Biraq barshylyqta otyryp, tarshylyqta ómir súrsek, bar ónerimizdi baǵalaı almaı, basqanyń selkildegeni men jelkildegenine elik­tesek, ony ózimizden kórmesek, basqadan kóre almaımyz. 

О́lmes ónerimizdiń úlken bir arnasy – kúı. «Biz ekeýmiz úndemelik, dombyra bir sóılesin, Eki ishegi – eki júrek taba bilgen úılesim. Kóldeneń syr, kóldeneń jyr omyraýlap kımesin, Biz ekeýmiz úndemelik, dombyra bir sóılesin! Dombyrasyz, qaıran óleń, jetimsiń sen, jalqysyń. Qunsyz sózim búldirmesin, tilsiz sezim balqysyn, Biz ekeýmiz úndemelik, dombyra bir shalqysyn», dep Qadyr aqyn (Myrza Áli) aıtpaqshy, dombyra sóılegende Qurmanǵazynyń ekpini jeldeı esip, Dáýletkereı tolǵaýy tolqyn atyp, Táttimbettiń ádemi áýeni ja­nyńdy terbep, Yqylastyń yrǵaǵy ıirip áketip, ol dástúr jalǵastyǵymen Dınaǵa, Súgirge, odan Nur­­ǵısaǵa, Tólegenge... ulasqanda ultyń uly de­meı kór. 

Biz baıaǵy otarlyq sananyń áserinen be, ultymyzdyń ulylyǵyn Elbasynyń rýhanı jań­ǵy­rý jónindegi ıdeıasyna deıin kóp aıta qoı­maǵanymyz aqıqat. 

Ǵalymdardyń zertteýine zeıin qoısaq qazaqta 5 myńǵa taıaý kúı bar eken. Bul az mu­ra emes. Anaý zamandaǵy bir til, bir ult, bir áde­bıet jasaý jónindegi «kóregendikten» bizdi qor­ǵap qalǵan osy qundylyqtarymyz. Kerek deseńiz, ulttyq sıpatyń, aıyrmashylyqtyń tezirek joıylýy «qoǵamdaǵy antagonıstik elementterdiń tamyryna balta shabatynyn» kótergen kezdegi ıdeıaǵa ózimizdiń keıbir azamattar ún qosyp, qoldap, aqıqat osy degen de kúnder ótken. Biraq ondaı jymysqy saıasat qazaq ónerin, qazaq kúıin óltire almaǵan edi. 

Qazir sol úrdisti tolyq saqtaı alyp otyrmyz ba, álde shoýlar basyp bara ma degen oı keıde mazalaıtyny bar. Alda aıtqan ultsyzdandyrýdy usynýshylar «Barsha halyqtarǵa birdeı ortaq jalpyadamzattyq mádenıettiń bolýy múmkin emes», degen L.Gýmılev sózin elep-eskermegen-aý shamasy. 

Keńestik dáýirdiń kólgirsitip júrip ulttardy birtindep joıý ıdeıasyna jutylyp ketpeı, qalǵan jannyń táýbasy dep azattyqty alyp, eńse tiktep, es jıǵanda qatygez kapıtalızmniń jahandanýymen jaǵalasýǵa týra kelip tur. 

«Bul qara jer bolǵan bizge keń meken, Sol mekenge qansha qaýip tóndi eken! Bilseń ony, tóbe shashyń tik turar, Onyń tipti kórmegeni kemde-kem» (Q. Myrza Áli) degen túıinge kelgende jany kúızelgen aqyn ony sábıge teńep «Aıaǵannan, aldyma alyp keıde ony, Mańdaıynan sıpaǵym kep turady» deıdi. Osy Jer-anamyzdyń betinde qazir álem jurtynyń biraz ókilderi mıdaı aralasyp júr. Bir shúkirshilik etetinimiz, bereke-birlik bar.

Alapat zamanynan aman jetken qazaq kúıiniń qazirgi jaıy keıde oılandyrady. Ásirese  ǵasyr­lar boıy arqaýyn úzbeı ult rýhyn kótergen án-kúıdiń ornyn shýyldaǵan, dýyldaǵan shoýlar ba­syp barady. Ol da ótedi, ketedi deımiz. Biraq jaǵa­lasqan jahandanýda kún keship jatqan jastar­dyń janyna sińip, keıingi tolqynnyń qanyna daryp ket­peı me? 

Radıo men teledıdardan alyptar irgesin qalap, shańyraǵyn kótergen Qurmanǵazy atyndaǵy, Nurǵısa atyndaǵy «Otyrar sazy», ózge de orkestrlerdiń, jeke oryndaýshylardyń kúı kúmbiri estile bermeıtin bolyp barady. San túrli aspap sahna tórinde úılese kelip, ún qatqanda rýhyń tasyp, arqań qozyp keń dala kóz aldyńda turýshy edi. 

Bir kezderi ulylar qurǵan orkestrsiz, dombyra­syz konsert ótpeıtin edi. Orkestr degennen sh­y­ǵady, Qurmanǵazy orkestriniń oryndaýyndaǵy kúı­ler qandaı edi, kimdi tańdandyrmady. «Saryarqany» sahnada qyrandaı qalyqtatqan­da Úndi eli ornynan údere kóterilgeni tarıhtan má­lim. 

Sol orkestr jetekshileri A.Jubanov, Sh.Qajyǵa­lıev, N.Tilendıev, A.Myrzabekov, ózge de dırıjór­ler­diń keskin-kelbeti, bolmys-bitimi qan­daı edi! Olar sahnaǵa shyqqanda ottaı laýlap ketetin.

 Nebir alqaly jıyndardyń tórinde Qurmanǵazy orkestri men «Otyrar sazy» birinen keıin biri sap quryp turatyn edi. Tórden kúı tógilip, án áýeleıtin.

Búginde qazaq óneri serpildi, álemge tanyldy. Talantqa keń jol ashyldy. 

Sol serpindi búgingi ulttyq ónerdiń, onyń ishinde kúı óneriniń týyn bıik kóterip, shoý­lardyń kóleńkesinde qaldyrmaı alǵa ozdyrsaq, odan keıingi urpaq sýsynyn qandyrsa, olardyń qany tazaryp, jany nurlanar edi-aý!

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.03.2019

Ж. Қасымбек су тасқыны кезеңіне дайындық туралы кеңес өткізді

18.03.2019

5 баланы құтқарған азамат Ішкі істер министрінің бұйрығымен марапатталды

18.03.2019

Елбасының азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы тапсырмаларын орындау мәселелері талқыланды

18.03.2019

Индонезияда су тасқыны салдарынан 63 адам қаза тапты

18.03.2019

Мемлекет басшысы Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына барды

18.03.2019

«Жетісу» телеарнасы 20 жылдығын атап өтеді

18.03.2019

Жетісу кәсіпкерлері жақсылық жасаудан жарысып жатыр

18.03.2019

Түркі Академиясының 2019 жылғы жұмыс жоспары бекітілді

18.03.2019

Е. Алпысов Ұлттық экономика вице-министрі қызметіне тағайындалды

18.03.2019

Ауыл шаруашылығы бірінші вице-министрі тағайындалды

18.03.2019

Астана әкімдігі халықтың әлеуметтік осал топтарын қолдаудың жаңа 13 шарасын ұсынды

18.03.2019

Елбасы Астана қаласында салынатын жаңа мешіттің іргетасын қалау рәсіміне қатысты

18.03.2019

Көпбалалы және аз қамтылған отбасыларды әлеуметтік қолдаудың қосымша шаралары жарияланды

18.03.2019

Оңдасын Оразалин жол-көлік апатынан қаза болғандардың туыстарына көмек көрсетуді тапсырды

18.03.2019

Бокстан Марина Вольнованың жүлдесі үшін турнир өтті

18.03.2019

Калгариде конькишілердің қанжығасы майланды

18.03.2019

Көпбалалы аналар үшін баспана кезегі бөлек болады - Бердібек Сапарбаев

18.03.2019

2025 жылға қарай өнеркәсіптік тауарлардың өндірісі 2 есеге артады

18.03.2019

Түркістан: Сайрам ауданында кәсіпкер тәулігіне 10 тонна сүт өңдейді

18.03.2019

Астанада алдағы екі айда экологиялық науқандар өтеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Suranys kо́p, qoldaý kem

О́z elimizde óz tilimizdiń kenje qalǵanyn jasyra almaımyz. Eń basty másele – onyń qoldaný aıasy tarylyp ketti. Bul kemshilikti eńserý úshin qazaq tilin jańǵyrtý qajet. Qalaı? Mine, bul kimdi bolsa da tyǵyryqqa tirep, oılandyratyn úlken suraq. Biraq onyń sheshimin búgingi tańda memlekettiń ózi usynyp otyr. Bar másele, osyny arqaý etip, zańdy qoldaýǵa qajettilik týǵyzý. Ol úshin ne istegen jón?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу