Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Егемен Қазақстан
14.03.2019 624
3

Osy jazýdy oqyǵan belgili túrkolog-ǵa­lym Altaı Amanjolov kóziniń tirisinde atalǵan jazý tóńireginde suhbat bergeninde ǵalymnyń sózin áldebir basylymdar burmalap, tól órkenıetimizdiń bastaýyn parsy tarıhynan izdegen lázim degen sypatta «keńes» aıtqany este. Sondyqtan Memleket basshysynyń baıtaq dalanyń baıyrǵy mádenıetin baıyptap jazýy oıy dúmbilez, óresi taıaz, nıeti buzyqtardyń bura tartýyna, syńar ezýleýine birjola toqtam qoıdy dep oılaımyz. Dese de, babalarymyzdyń kóne Mysyr, Qos ózen aralyǵy men Qıyr shyǵystaǵy kóne jazýlarmen dáýiri deńgeıles jazý mádenıetin qalyptastyrǵanyna búgingi óskeleń urpaqtyń kózin jetkizip, búkil álemge pash etýde áli de aýqymdy jumys atqarylsa deımiz. Ejelgi dúnıe tarıhynda terige, alǵashqy qaǵazǵa jazylǵan jazý týraly egjeı-tegjeıli aıtylǵanymen, tastaǵy syna jazýlardyń tylsymy týraly tanymǵa tolyq jol ashatyn tushymdy taraýlardyń bolmaýy túsinikti. О́ıtkeni patshalyq Reseıdiń ózinen bastalǵan shyǵystaný men túrkologıa iliminiń kóptegen kórnekti qaıratkerleri stalındik represıanyń qýdalaýyna tústi, keńestik tarıh bolshevıktik kózqaras aıasynda jazyldy. 

Esik qorymyndaǵy jaýyngerdiń janynan tabylǵan kesedegi jazýǵa kelsek, ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, bul Bilge, Tonykók, Kúltegin qaǵandardyń zamanynan da ári ketetin eń kóne jazýlardyń biri. О́ıtkeni túrki qaǵanattarynyń eskertkishteri negizinen VI-VIII ǵasyrlarǵa jatsa, bul jádigerler b.z.d. V ǵasyrǵa tıesili. Bul búginde jahandyq ǵylymı qoǵamdastyqqa «Esik jazba eskertkishi» ataýymen belgili bolyp otyr. 

On shaqty jyl buryn A.Amanjolovpen osy álipbı tóńireginde áńgimeleskenimizde, kó­ne túrki álipbıiniń ertedegi kóne grek, kóne fınıkın álipbılerimen atalas, tamyrlas jazý bolyp keletinin aıtqan edi. Iаǵnı, kóne túrki jazýy bederlengen kúmis tostaǵan altynnan da qundy dúnıe ekenin baǵamdaýǵa bolady. Bul týraly otandyq ǵalymdardyń eńbekteri Reseı, Túrkıa, AQSh ǵalymdary tarapynan da qyzyǵýshylyq týdyrǵany málim. Altaı aǵamyz bul kóne túrki jazýyn 1971-jyly oqyp shyqqanyn, mátinin Qazaq KSR Ǵylym akademıasyndaǵy «Habarshy» jýrnalynyń 1971-jylǵy №12 sanynda jarıalaǵanyn jetkizgen edi. Ǵalymnyń aıtýynsha, kúmis tostaǵandaǵy jazý eki joldan turady, ońnan solǵa qaraı oqylady. Kóne túrikshe: «aǵa sana ochýk», qazaq tilindegi maǵynasy – «Aǵa, saǵan (bul) oshaq» degendi bildiredi. «Ochýk» sózin «oshaq» retinde alýy túsinikti. Kúmis tostaǵan tabylǵan Esik qorymynda otyzdan asa túrli ydystar, onyń ishinde ár túrli pishindegi qumyralar, qoladan, kúmisten quıylǵan buıymdar bar. Bul – alys jolǵa attanǵan, ıaǵnı qaıtys bolǵan adamǵa qajet bolady degen senimmen birge qoıylǵan zattar. Al kúmis tostaǵannyń ekinshi jolynda «Bóten, tizeńdi búk! Halyqta azyq-túlik (mol) bolǵaı» («bes chók, hýn ıchre azýq») delingen. Munyń ózi, jalpaq tilmen aıtqanda, «qaǵanaǵymyz qarq, saǵanaǵymyz sarq bolsyn» degen toqshylyq tileýi ispetti áser qaldyrady. Iаǵnı, el-jurttyń qoldanystaǵy yrymy ekeni baıqalady.

Jalpy, kóne túrkilerdiń tasqa qashap jazǵan sózderinen dúnıetanymy, ómir súrý qaǵıdasy erekshe bolǵanyn ańdaý qıyn emes. Máselen, Shyǵystaǵy Marqakólden tabylǵan kóne túrki jazýynda: «Aı elık ıýrty» dep jazylǵan eken. «Elık» degenimiz – han nemese bıleýshi degen maǵynany bildiredi. «Iýrty» – turaǵy, jurty. Qazirgi tilge aýdarǵanda «Aı bıleýshiniń jurty» degen sóz bolyp shyǵady. Arheolog F.H.Arslanova 1969-jyly Shemonaıha aýdanyndaǵy qorymnan qytaıdyń qola aınasyn tapqan edi. Qazir О́skemendegi murajaıda saqtaýly turǵan jádigerdegi kóne túrki jazýyn birneshe ǵalym oqyǵan. Qola aınanyń syrtynda eki jol bar. Ishki jıeginde «ıebchi ıegren arlý» dep jazylǵan, aýdarǵanda «Jebeýshi jıren qyzyl kúreń aıdahar» degen sóz shyǵady. Bul túrkiler men qytaılardyń bir-birine ıntegrasıalyq yqpaly ejelden bolǵanyn baıqatady. Al syrtqy jıeginde taǵy bir jazý bar: «ishi kúnisin eser, quty basar» degen. Bul – «áıel kúnshildigin azaıtsa, quty qonady» degen maǵynany beredi. Iаǵnı, muny qazirgi «áıel – úıdiń quty» degen qazaq maqalymen salystyrýǵa da bolady. Búginde Almatydaǵy Táýelsizdik monýmentiniń janyndaǵy granıt tastarǵa bajaılap qarasańyz, ejelgi rýna jazýynyń bederlengenin kóresiz. Joba avtory Shota Ýálıhanov bul rette Arslanova tapqan aınadaǵy jáne Ertis ózeniniń boıynan tabylǵan tasmórdegi jazýlardy paıdalanǵan eken. Tasmórde «sech avyn» dep jazylǵan. Maǵynasy «tańda da ýan» degendi bildiredi. Demek, «ómirden ár nárseni tap ta, soǵan qýan, meıirlen» degendi meńzeıdi. 

Mine, tasqa, metalǵa kóne túrki álipbıimen qashalǵan babalardyń ejelgi qaǵıdalary oıdy osylaı tas-túıin jetkizýimen de erekshelenedi. Mundaı jazýlar men tańbalar elimizdiń ár óńirinde kezdesedi.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.03.2019

Ж. Қасымбек су тасқыны кезеңіне дайындық туралы кеңес өткізді

18.03.2019

5 баланы құтқарған азамат Ішкі істер министрінің бұйрығымен марапатталды

18.03.2019

Елбасының азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы тапсырмаларын орындау мәселелері талқыланды

18.03.2019

Индонезияда су тасқыны салдарынан 63 адам қаза тапты

18.03.2019

Мемлекет басшысы Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына барды

18.03.2019

«Жетісу» телеарнасы 20 жылдығын атап өтеді

18.03.2019

Жетісу кәсіпкерлері жақсылық жасаудан жарысып жатыр

18.03.2019

Түркі Академиясының 2019 жылғы жұмыс жоспары бекітілді

18.03.2019

Е. Алпысов Ұлттық экономика вице-министрі қызметіне тағайындалды

18.03.2019

Ауыл шаруашылығы бірінші вице-министрі тағайындалды

18.03.2019

Астана әкімдігі халықтың әлеуметтік осал топтарын қолдаудың жаңа 13 шарасын ұсынды

18.03.2019

Елбасы Астана қаласында салынатын жаңа мешіттің іргетасын қалау рәсіміне қатысты

18.03.2019

Көпбалалы және аз қамтылған отбасыларды әлеуметтік қолдаудың қосымша шаралары жарияланды

18.03.2019

Оңдасын Оразалин жол-көлік апатынан қаза болғандардың туыстарына көмек көрсетуді тапсырды

18.03.2019

Бокстан Марина Вольнованың жүлдесі үшін турнир өтті

18.03.2019

Калгариде конькишілердің қанжығасы майланды

18.03.2019

Көпбалалы аналар үшін баспана кезегі бөлек болады - Бердібек Сапарбаев

18.03.2019

2025 жылға қарай өнеркәсіптік тауарлардың өндірісі 2 есеге артады

18.03.2019

Түркістан: Сайрам ауданында кәсіпкер тәулігіне 10 тонна сүт өңдейді

18.03.2019

Астанада алдағы екі айда экологиялық науқандар өтеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Suranys kо́p, qoldaý kem

О́z elimizde óz tilimizdiń kenje qalǵanyn jasyra almaımyz. Eń basty másele – onyń qoldaný aıasy tarylyp ketti. Bul kemshilikti eńserý úshin qazaq tilin jańǵyrtý qajet. Qalaı? Mine, bul kimdi bolsa da tyǵyryqqa tirep, oılandyratyn úlken suraq. Biraq onyń sheshimin búgingi tańda memlekettiń ózi usynyp otyr. Bar másele, osyny arqaý etip, zańdy qoldaýǵa qajettilik týǵyzý. Ol úshin ne istegen jón?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу