Әскери соттардың осы жүйеде алатын орны ерекше

Бүгінгі таңда азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және Қазақстан мемлекеттілігін өркендету мақсатында сот төрелігін дамыту және жаңа өзекті мәселелерді шешу маңызды екенін уақыт көрсетіп отыр. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың биылғы Жолдауында айтылғандай, осы мәселелерді іске асыру сот төрелігінің тиімділігін артты­руда кезекті қадам болып табылады. Осы орайда, біз Қазақстан Республикасы Әскери сотының төрағасы Сәкен Абдоллаға жолығып, сот жүйесіндегі бас­ты өзгерістер мен республика әскери соттарының 25 жылдық қызметін және саланы әрі қарай дамытудың басымдықтары туралы әңгімелескен едік.
Егемен Қазақстан
01.06.2017 3026
2

– Биылғы 11 маусымда еліміздің әскери соттар жүйесінің құрылғанына 25 жыл толғалы отыр. Әңгі­ме­мізді әс­кери соттардың құры­лы­мы, оның өзге соттардан айыр­ма­шылығы, қызметі туралы айтудан бастасаңыз.

– Иә, жақында Қазақстан Әскери сотының құрылғанына 25 жыл толады. Оның еліміздің сот жүйесінде алатын орны ерекше деуге болады. Себебі, әскери соттар Тәуелсіз Қазақстанның бірінші мамандандырылған соты болып табылады. 

Қазақстан Республикасы Пре­зидентінің 1992 жылғы 11 мау­сымдағы «Қазақстан Респуб­ли­касының әскери соттары мен әскери прокуратуралары туралы» №802 қаулысымен әскери соттар құрылып, қысқа да болса өзіне тән тарихын қалыптастырып үлгерді. Қазіргі таңда, әскери соттар Қазақстанның бірыңғай сот жүйесінің құрамында және жал­пы юрисдикциялық соттарға жүк­телетін қызметтер мен өкі­лет­тіктерді еншілейді. Сондай-ақ, сот төрелігін жүзеге асыруда ор­тақ қағидаттар бойынша қыз­мет етеді.

Жалпы, әскери соттар құ­ры­­лымының басқа соттар құ­ры­лымынан өзгешелігі жоқ. Қазақстан Республикасы Әскери сотының мәртебесі облыстық соттарға теңестірілген және апе­лля­циялық сатыдағы істерді қа­райды. Республика аумағында 10 гарнизондық әскери сот бар, олар қалалық және аудандық соттармен теңестірілген. Бұл соттар мемлекетіміздің облыс орталықтарында орналасқан. Сон­дай-ақ, Астана қаласында аса ауыр қылмыстармен байланыс­ты істерді қарайтын қыл­мыс­тық істер жөніндегі ма­ман­дан­ды­рыл­ған ауданаралық әскери соты орналасқан. 

Әскери соттардың ең бас­ты айырмашылығы деп олар қарайтын істердің ерекшелігін ай­туға болады. Мысалы, аза­мат­тық істер бо­йынша тарап­тар­дың бірі әскери қызмет­ші, әскери бас­қару органы, әскери бөлім болуы шарт. Ал қылмыстық іс­тер бойынша сот­талушы әскери қыз­метші болуы қажет.  

– Сәкен Жүсіпахметұлы, «100 нақты қадам» Ұлт жоспарын жүзеге асыру шеңберінде әскери сот жүйесінде қандай өз­герістер жүзеге асырылуда, оның ішінде бес сатылы сот жүйесінен үш сатылы жүйеге кө­шу қандай мүмкіндіктер берді?

– Қазіргі уақытта, заңның үс­темдігін қамтамасыз ету мақ­са­тында Қазақстанның сот жүйесі өзіне қойылған талаптарды тиісті деңгейде іске асырып отыр. Еліміздің судьялары әлемдік ал­дың­ғы қатарлы стандарттарға сәйкес, Президенттің тапсырмаларын жүзеге асыруға өздерінің елеулі үлестерін қосуда. 2016 жыл­­дың 1 қаңтарынан бастап, орын­­далуы Жоғарғы Сотқа жүк­­­телген, Ұлт жоспарынның 11-қадамын жүзеге асыруға ба­­­ғыт­­талған бірқатар заң қол­да­ныс­қа енгізілгені мәлім. 

Сот төрелігінің басты ба­сым­­дықтары ретінде заң үс­тем­дігі, судьялар корпусының кә­сібилігі, сот өндірісін оң­тай­ландыру мен оның тиім­ділігі, дауларды шешудің балама түрлері мен жаңа ақпараттық технологияларды енгізу белгіленген. Осыған байланысты сот жүйе­сін­де елеулі өзгерістер жүзеге асы­рылып отыр. Ең бас­ты жа­ңа­шылдықтардың бірі – бес са­тылы сот төрелігінен үш саты­лы жүйеге көшуі. С­о­ны­­мен қа­тар, істердің басым бө­лігі қа­ра­латын бірінші жә­не апелля­ция­лық сатыдағы соттар­дың ма­ңыздылығын айтарлықтай кү­шей­ту міндеті қойылған. Атал­ған шаралар соттағы әуре-сар­саң­ның алдын алып, сот ше­ші­мін қабылдау мерзімдерін қыс­қартады. 

Егер бұрынғы сот төрелігі жүйесінде кейбір санаттағы істер бір жарым жылға дейін қаралатын болса, қазір олар ең көп дегенде 6-9 ай ішінде аяқталатын болды. Оған қоса, жаңа заңдармен енгізілген өзгерістерге сәйкес, судьялыққа кан­дидаттардың біліктілік талап­тары жоғарылатылып, ірік­теу тетіктері қатайтылды. Дау­лар­ды реттеудің балама тәсіл­де­рі­нің институттарын әрі қарай жетіл­діруге бағытталған жаңа­шыл­дық­тар да аз емес. Сот жүйе­сін­е жаңа ақпараттық техноло­гиялар енгізілген соң, олар жұ­мыс­ты оңтайландырып, сот ісін жүргізудің ашықтығын қамтамасыз етті және халықтың сот жүйесіне деген қолжетімділік мүмкіндігін жеңілдетті. 

Мемлекет басшысы жаңа ақпараттық технологиялар енгі­з­у­ге және жетілдіруге әрқашан ерек­ше көңіл бөлетінін атап өту керек. Бұл өзінің жалғасын Ел­ба­сы­ның «Қазақстанның Үшін­ші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» атты Жолдауында да көрініс тапты. Президент цифрлы технологияларды енгізу арқылы халықтың тұрмыс сапасын көтеруге және экономика салаларының бәсекелестігін арттыруға бағытталған «Цифр­лы Қазақстан» атты жеке бағ­дар­ламаны әзірлеуді және қа­был­дауды тапсырды. Сот жүйесі де бұдан қалыс қалмайды. Элек­трондық сот төрелігінің сер­вис­терін әрі қарай жаңғырту және да­мыту болашақта соттың бір ба­ғыты болуы тиіс. Сол себепті, сот жүйесіне жаңа ақпараттық тех­­нологиялар енгізілуде.     

– Мемлекет басшысы өзінің Қазақстан халқына Жол­дау­ын­да қылмыстық жә­не әкім­ші­лік заңнаманы ізгі­лен­діру бойынша мәселе­лер­ді кө­терген болатын. Осыған қа­тыс­ты не айтасыз?

– Шынында да, бүгінгі таңда біздің мемлекетіміз заңнама жүйе­сін ізгілендіру жолында ке­леді, ол әлемде жағымды қа­был­данып отыр. Осының арқа­сын­да түрмедегі адам саны азайып келеді.

Қазіргі уақытта Жоғарғы Сот заңнамаларды жеңілдетуге жә­не ізгілендіруге бағытталған бір­­қатар новеллалар дайындауда. Соның ішінде, айыппұл жазасын қолдану аясын кеңейту жә­не оны қисынды мерзімде тө­ленуін белгілеу мәселесі қа­рас­­тырылуда. Қылмыстық іс­тер­ді азайту мақсатында кәсіп­кер­­лік қызмет саласындағы бар­лық экономикалық және Қыл­мыстық, Әкімшілік құқық бұзу­шы­лық кодекстеріне қатысы бар қоғамдық қауіп дәрежесі жо­­ғары емес құқық бұзушылық құ­рамдары тексеріліп, талдаулар жасалуда. Сонымен қатар, басқа да құқық бұзушылықтар бойынша жаза тағайындау практикасына талдау жасалып, оларды ізгілендіру бойынша тиісті ұсыныстар енгізілмек.  

– Қаралатын істердің ерек­ше­лігіне байланысты тиісті кадр­лармен қамтамасыз ету қан­дай деңгейде? Сондай-ақ, әс­кери соттардың жүктемесі қан­дай? 

– Әскери соттарда жұмыс істейтін судьялардың басым бөлігі – үлкен еңбек өтілдеріне ие азаматтар. Олардың арасында әскери соттардың құрылған күнінен бастап жұмыс істейтін судьялар да бар. Бір сөзбен айт­­қанда, бізде әскери саланы жақсы меңгерген кәсіби кадр­лар жетерлік. Ал осы арада атап көрсететін жайт қазіргі уақытта әскери соттардың жүктемесі көп емес. Бірақ, әскери соттардың соттылығын кеңейтудің бірқатар бағыттары қолға алынып жатыр. 

Әскери соттар қарайтын іс­тер­ді арттыру мәселесін ше­шу­­дің тиімді жолдарының бірі – олардың құзырына арна­йы мемлекеттік және құ­қық қор­ғау органдарының қыз­­мет­кер­леріне қатысты аза­мат­тық жә­не қылмыстық істерді заң­­н­а­малық негізде беру. Се­бебі, бұл қызметтегілер өз өкі­лет­ті­гі шегінде арнайы атақ пен сы­ныптық шендер иеленіп, өз мәр­тебелері бо­йынша әс­кери қыз­метшілерге ұқсас бо­лып ке-
л­еді, әскерилерге қарас­ты­рыл­ған көптеген жеңілдіктерді пайдаланады.

Мемлекеттік міндеттерді орын­­даудағы айыр­ма­шы­лық­та­­рына қарамастан, құқық қор­­ғау органдары мен арнайы ор­­гандар қызметкерлерінің мәр­те­бесі, әлеуметтік және құ­қық­тық қорғалуы көп жағдайда әскери қызметшілерге ұқсас. Со­­нымен қатар, әскери сот­тардың құзыреттілігін құ­қық қорғау органдарының субъек­тілерін беру арқылы ке­ңейту жергілікті соттардың жүк­те­ме­сін елеулі түрде азайтып, ең бастысы, біркелкі сот тә­жі­ри­бесін қалыптастыруға мүм­кін­дік берер еді. Сондай-ақ, мем­лекеттік құпиялар мен Қазақстан Республикасының ұлт­тық қауіпсіздігін сақтауға сеп­тігін тигізетіні даусыз. 

Сонымен қатар, ұлттық қау­іп­­сіздікке кез келген түрдегі және сипаттағы лаңкестік пен экс­тремизмнің үлкен қауіп-қатер төн­діретіні белгілі. Қазіргі таңда барлық адамзаттың ең үлкен қаупі болып танылған, әлемдегі лаң­кестік деңгейінің өсуін ескере отырып, лаңкестік пен экстремизмге қатысты істер әскери соттардың қарауына бе­рілуі қа­жет деп санаймыз. Мұн­­дай жағ­дайда айыпты тұл­ға­ла­рдың әре­кетін заңдық са­ра­­лау мен жаза тағайындау бой­­­ынша бірыңғай тәжірибесі ор­­натылады. 

Келесі бір мәселе қолда­ныс­тағы заңнамаға сәйкес, әскери сот­тар тергеу судьясының өкі­леттіктерін жүзеге асыра алмайды. Себебі, Қылмыстық про­цес­тік кодекс нормаларымен әс­ке­ри соттардың тергеу судьясы құ­з­ыретін атқаруы қарас­ты­рыл­маған. Осының салдарынан гар­ни­зондардың әскери соттарында құ­қық саласының жаңа институты – тергеу судьясы жұмыс істемей отыр. Яғни, әскери соттар әскерилердің бостандығы мен заңды құқықтарын сотқа дейінгі өндірісте қорғау сынды ма­ңызды қызметтен тыс қалуда. 

– Әңгімеміздің соңында судьялар қауымына арнаған лебізіңізді білдіре кетсеңіз.

– Мемлекет тарапынан сот билігінің толыққанды жұмыс істеуіне барлық жағдайлар жаса­лып отыр. Енді халықаралық стан­дарттарға сай, сот жүйесінің қа­лып­тасу жолында алға қарай қан­шалықты нәтижелі қадам­дар жасауымыз тек бізд­ің жұ­мы­сымызға байланысты еке­нін атап көрсеткен жөн. Осы­ған орай, судьялар өздігінен бі­лім алып қана қоймай, өзін-өзі дамытуға уақыт бөліп, өзін күн­­делікті жетілдіріп оты­руы қажет. Сонда ғана ел аза­­мат­­тарының конституциялық құ­­қықтарын, бостандықтары мен мү­дде­лерін қорғауда судьялар ти­істі деңгейде қызмет атқара ала­ды. 

Қорытындылай келе, судья­ларға сот төрелігін жүзеге асыру барысында жауапкершілік пен әділдік тілеймін. 

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен 
Нұрлыбек Досыбай,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.11.2018

Асхат Маемиров Қазақ ұлттық өнер академиясының ректоры болып тағайындалды

15.11.2018

Бекзат жаттыққан спортзал

15.11.2018

А. Майтиев тариф қалыптастырудың ашықтығын арттыру шаралары туралы айтып берді

15.11.2018

Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

15.11.2018

Бас прокуратурада бизнес саласындағы проблемалық сұрақтар талқыланды

15.11.2018

Қазақстан мен Швеция ынтымақтастықтың перспективалық бағыттарын анықтады

15.11.2018

Маңғыстау облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының кезекті сессиясы өтті

15.11.2018

Алматыда композитор Әсет Бейсеуовты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Президент Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры Такир Балықбаевты қабылдады

15.11.2018

Жезқазған мен Сәтбаевтың арасында ірі супермаркет салынады

15.11.2018

Елбасы Словакия Республикасының Премьер-Министрі П. Пеллегринимен кездесті

15.11.2018

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Нұтфолла Шәкеновты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Алматыда Құрманғазының 200 жылдығына арналған дәстүрлі музыка фестивалі аяқталды

15.11.2018

Асқар Шәкіров ұлттық құқық қорғау мекемесімен өзара іс-қимылын оң сипаттады

15.11.2018

Алматыда «Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері»  атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

15.11.2018

Алматы полициясы: ірі сатып алушының үйінен ұрланған заттар иелеріне қайтарылды

15.11.2018

ШҚО-да атқа мінген ауыл әкімі қасқырдан құтқарып қалды

15.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

15.11.2018

Қостанайда жол-көлік оқиғасы 5,9 процентке азайды

15.11.2018

Аягөзде зағип жандарға құрмет көрсетілді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу