Біртұтас желінің берері көп

Ақтөбе аймағы мысалында жалпыұлттық және респуб­ликалық маңызы бар деп есептеліп, осы қатардағы тізімге енгізілген бірқатар киелі орындарға тоқтала кеткенді жөн көріп отырмын. 
Егемен Қазақстан
22.06.2017 26709
2

Егер ой-пікірімді біріншіден, табиғи-ландшафт нысандар тұрғысынан қозғасам, облыс аумағындағы «Айдарлы аша» геоморфологиялық кесіндісі ауызға бірінші ілігеді. Мұнда жердің үстіңгі және астыңғы қабаттарындағы тектоникалық өзгерістердің салдарынан молюскалардан біріккен құйма тас пайда болған. Оны ғалымдар жиырмасыншы ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысының аумағындағы далалық өзеннің жағасынан тапқан. Бұл көріністің өзі бұдан миллиондаған жылдар бұрын қазіргі қазақ даласында теңіздің болғанынан хабар береді. Бір сөзбен айтқанда, бұл арада жердің қырық қабат қыртысы аударылып үстіне көтерілген. Осы қыртыстар мен қабаттардың арасынан жануарлар мен үлкен балықтардың сүйектері, қаңқалары және әртүрлі ежелгі өсімдіктердің кескіндері кездескен. Ғалымдар мен зерттеушілердің таң-тамаша қалдырған теңдесі жоқ геологиялық бөлік осы тұстан іргелес ағып жатқан Айдарлы аша өзенінің атауымен аталған. 
Табиғи-ландшафт нысандардың бас жағынан орын алатын өңірдегі қайталанбас құбылыстың бірі – Ырғыз ауданы аумағындағы метеорит құлаған жер. Оны Жаманшин метеорит шұңқыры деп те атайды. Аспан денесі құлаған аумақтың ыңғайына қарай Иргизит және Жаманшин әлемдік астрофизикалық ғылыми терминге енгізілген. Қазақы ұғымға сайғанда метеорит – жұлдыздың қалдығы деген ұғымды білдіреді. Ғалымдардың тұжырымдауынша, метеориттің жерге ағып түскенінен пайда болған жарылыс күші жүздеген ядролық бомбаның күшіне тең екен. Осы құбылыс жердің барлық геологиялық тінін түбірімен өзгертіп жіберген.
Жерге құлаған алып жұмбақ жұлдыз тастың өзгешелігі мен ерекшілігі және өзіне тән қасиеті жөнінде әлем ғалымдары әлі күнге дейін бір тоқтамға келе алмай жүр. Астрофизикалық ұғымда Текпит деген атау тағылған жұмбақтас қазіргі күні де сыры толық ашылмаған күйде отыр. Өйткені, бұл аспантас өзінің физикалық және химиялық құрамы жөнінен жердегі бір де бір бөлшек пен затқа мүлдем ұқсамайды.
Өлкетанушы маман ретінде осы айрықша нысанның жалпыұлттық маңызы бар киелі орындар тізіміне иенуін толықтай құптаймын. Ендігі кезекте жұлдыз құлаған жерге мемлекеттік тұрғыдан қатаң бақылау орнатылса құба-құп болар еді. Өйткені, «жабайы саяхатшылар» мұндағы маржан тастарды жиып-теріп, ту-талақайға ұшыратын жүргенінен де толық хабардармыз. Келешекте мұндай бейберекетсіздікке жол беруге болмайды дегім келеді. Облыс аумағындағы табиғи ландшафттар нысандар қатарындағы киелі де қасиетті құндылықтар тізімі мұнымен шектелмейді. Ырғыз – Торғай резерват аумағындағы бұдан 35-40 миллион жыл бұрын тіршілік жасаған алып аңдар қаңқасының табылғаны өз алдына бір бөлек әңгіме. Осы сүйектің сұлбасы 1725 жылдар шамасында Мәскеудегі палеонтология мұражайына қойылған. Оның кішірейтілген моделі еліміздегі Ғылым академиясында тұрған көрінеді. 
Айта берсең, өткеннен сыр шертетін өңір таңғажайыптары жетерлік. Көне көздердің айтып кеткеніне қарағанда, облыс аумағындағы тереңдей түскендегі өлшемі 100-150 метр құрайтын Көрсай және Мыңсай атты көлдердің табаны – ежелгі құландар мекені аталған. Мұнда соңғы Керқұлан 
1868 жылы жойылыпты. Сондай-ақ, өңірдің киелі жерлер географиясының дүниемен бірге жаратылған ең көне өсімдік түрі Мәртөктегі папоротниктер тоғайы толықтыра түседі.
Республикалық деңгейдегі киелі орындар тізімінде Ақтөбе аймағынан тарихи тұлғалармен және «Мың өліп мың тірілген» халқымыздың ежелгі жауынгерлік салт-дәстүрімен байланысты нысандар да бар. Бұған XIV-XV ғасырлардан түсінік беретін Абат-Байтақ және Қобыланды батыр мемориалдық кешендері, сондай-ақ, XVІІІ ғасырдан сыр аңғартатын Әйтеке би ауданындағы Толыбай ауылынан тоқсан шақырым жерде орналасқан «Хан моласы» қорымы мемориалдық  кешендер кіреді. Киелі қасиетті де қастерлі орындар ретінде бұлардың бәріне де тәу етіп келушілер қатары үзілмей келе жатқаны да бір мерей.

Бекарыстан Мырзабай, 
өлкетанушы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

09.12.2018

Алпамыс Шәрімов: Қайырымдылық жасау үшін бай болу қажет емес

09.12.2018

Павлодар облысында 1 мыңнан астам кәсіпорын 1,6 трлн. теңгенің өнімін шығарған

09.12.2018

Қостанай облыстық қазақ драма театры Шәмші туралы спектакль қойды

09.12.2018

Павлодарда «ҚазАвтожол» АҚ-ның облыстық филиалына қатысты қылмыстық іс тергелуде

09.12.2018

Маңғыстау полициясының басшысы халық алдында есеп берді

09.12.2018

Ұлытау ауданында спорт нысандары салынады

09.12.2018

Үздік шаруашылыққа жаңа трактор тарту етілді

09.12.2018

Aktobe Invest-2018 форумында 300 млрд теңгеге меморандумдарға қол қойылды

08.12.2018

Семейдегі колледж ұжымы бойжеткенге пәтер алып берді

08.12.2018

Тарбағатай ауданының әкімі семейлік жастармен кездесті

08.12.2018

ШҚО Алтай ауданында Татуласу орталығы ашылды

08.12.2018

Күй жетті Алтай-Қобда – арғы беттен...

08.12.2018

Астанада Өспен ауылының азаматтары бас қосты

08.12.2018

Өспен ауылының ардагерлері «Егемен Қазақстан» газетіне қонаққа келді

08.12.2018

Ақтөбе облысының жастары сарапшылармен бірге Президенттің мақаласын талқылады

08.12.2018

Қазақстан-Перу саяси консультациялары өтті

08.12.2018

Астанада бірыңғай 112 байланыс орталығы құрылмақ

08.12.2018

Шорт-тректен әлем кубогінде жерлестеріміз жартылай финалға өтті

08.12.2018

Юлия Галышева фристайлдан әлем кубогінің күміс жүлдегері атанды

08.12.2018

8 желтоқсанға арналған ауа райы болжамы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Ejelden metal ılegen el

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jýyrda jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy búginde 30-dan astam ult pen ulystan turatyn, jalpy sany 200 mıllıonǵa jýyqtaıtyn, ońtústik-batysta Jerorta teńizi jaǵalaýynan bastap, soltústik-shyǵysta Soltústik Muzdy muhıtqa deıingi Eýrazıa qurlyǵynyń apaıtós alyp dalasynda 6 táýelsiz memleket, onyń ishinde Reseı Federasıasynda 20-dan astam túrki tildes halyqtardyń túrli sýbektilerimen, keı jerde avtonomıalyq, keı jerde esh sýbektisi bolmasa da iri oblys quramynda ómir súrip jatqan túrki halyqtarynyń ortaq kóne tarıhyn qamtıtynymen erekshe deýge bolady. Iаǵnı osynaý baıtaq keńistikte bul halyqtar bir kezderi bir memleket quramynda ómir súrip, álemdik órkenıetke ózderiniń laıyqty úlesin qosty.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу