Búrkemelengen aqıqat nemese shıfrlar, kiltsózder, kodtar álemi

Shıfrlar, kiltsózder, kodtar kóbinese detektıv, tyńshylar týraly shyǵarmalarda jáne shym-shytyryq oqıǵalardy sıpattaý barysynda kóp kezdesedi. Biraq avtorlar kóbine usaq-túıekke mán bermeı, mańyzdy aqparat nemese keıipkerdiń aıaq astynan qyraǵylyq tanytýy, boljam jasaýy arqyly máselelerdi sheshýin kórsetedi.

Егемен Қазақстан
30.01.2019 1226
3

Esterińizde bolsa, Edgar Ponyń «Altyn qońyz» atty áńgimesinde basty keıipker shıfrlanǵan qujatty oqyp, onyń sheshimin tapqanda qaraqshy kapıtan Kıdtyń qazynasyna jol ashylady. Maǵynasy joq sıfrlar men sımvoldardan turatyn shıfrdyń sheshimin tabýdaǵy basty keıipkerdiń oı baǵyty, taldaýlary men gıpotezalary «qarapaıym almastyrý shıfri» dep atalady. Tipti osy áńgime jaryqqa shyqqan 1843-jyldyń ózinde ol sondaı keremet dep sanalmaǵan. Degenmen bul áńgime krıptografıalyq júıeni sıpattaýdyń alǵashqy úlgileriniń biri bolǵandyqtan oqyrmandardyń zor qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, óte tanymal boldy. 

Qazirgi zaman ádebıetinde osy baǵytta jazylǵan eń tanymal shyǵarma Den Braýnnyń «da Vınchı kody» jáne osy shyǵarmada qoldanylǵan «atbash» shıfri sıaqty. Atbash – qarapaıym shıfr, shıfrlaý erejesi áripterdi aýystyrý arqyly júzege asady. Atbash sóziniń shyǵý tarıhyna keletin bolsaq: ol ıvrıttegi birinshi, sońǵy, ekinshi jáne sońǵysynyń aldyndaǵy áripterdi qosqanda shyqqan sóz («alef», «tav», «bet» jáne «shın»).

Biraq oqyrmandy qyzyqtyrý úshin shıfrlar, kiltsózder, kodtar qoldaný bir bólek te, óz basyna túsken aýyrtpalyqty, qıynshylyqty, sol kezde aıta almaıtyn shyndyqty shyǵarmasynda jasyryp berý, keıin bolashaqta oqyrmandar ony shesher nemese ýaqyty kelgende aıtarmyn degen oımen jazý basqa nárse.

1969-jyly fransýz jazýshysy jáne kınorejıser Jorj Perek «La Disparation» dep atalatyn tanymal romanyn jazady. Fransýz tilinde shyqqan bul romanda osy tilde eń kóp kezdesetin «e» dybysy qoldanylmaǵan eken. Perek bul áreketke ne úshin barǵan? Onyń óz tarıhy bar. Perektiń ata-anasy soǵys kezinde qaza tabady: ákesi – maıdanda, al anasy – Osvensımde. Sondyqtan onyń romany eń qymbat jandaryn joǵaltqan avtor sıaqty, tildegi eń kóp qoldanystaǵy dybysty joǵaltady. Osy prınsıpke sáıkes aǵylshyn, nemis, ıtalıan tilderine aýdarylǵanda da «e» dybysy túsip qalady, al ıspanshaǵa aýdarylǵan nusqada «a» dybysyn tappaısyz. Roman orys tiline eki ret aýdarylǵan. Valerıı Kıslov jasaǵan aýdarmamen 2005-jyly jaryq kórgen romanda da lıpogramatıkalyq tásil tolyq saqtalady: orys tilinde eń kóp kezdesetin «o» dybysy romanda qoldanylmaǵan. Aıtpaqshy, lıpogramatıkalyq óleń degendi estýlerińiz bar bolar. Onyń maǵynasy: óleńde ádeıi bir nemese birnese dybysy bar sózder qoldanylmaıdy. Bul ádis óz bastaýyn kóne zamannan alady, grek aqyny Trıfıodor Gomerge eliktep óziniń «Odısseıasyn» jazady, birinshi bóliminde «a» dybysy bar sózder joq, ekinshisinde «b» dybysy, sóıtip ár bólimde álipbıge sáıkes bir dybys qoldanylmaı jazylǵan eken. Mundaı tájirıbeni Eýropa aqyndary da júzege asyryp kórgen. Orys aqyndarynan G. Derjavın men A. Golenıshev-Kýtýzov lıpogramatıkalyq óleń tásilimen jazǵan. Mysaly, Derjavınniń «Soloveı vo sne» óleńinde «r» dybysy joq. Bulaı jazý aqyndarǵa kóp qıyndyq týdyrǵan, al onyń áseri joqtyń qasy, óıtkeni arnaıy aıtpasa adamdar ony baıqamaı da qalady eken.

Sonymen Jorj Perek romanynda «e» dybysyn qoldanbaý arqyly óz janynyń kúızelisin, qaıǵysyn kórsetip, ata-anasyn joqtap, soǵysqa laǵynet aıtsa, soǵysta jaqyndaryn joǵaltqan basqa adamdarmen óziniń birge ekenin, olardy túsinip qoldaıtynyn kórsetse, orys jazýshysy Robert Shtılmark 1958-jyly shyqqan «Kalkýtta murageri» romanynyń 23-bóliminde «Ljepısatel, vor, plagıator» degen sózderdi jasyryp qoıady. Bul sózder osy romannyń ekinshi avtory Vasılı Vasılevskı týraly edi. Alǵashqy basylyp shyqqanda roman eki avtordyń esimderimen shyǵady da, óte tanymal bolady. Biraq Robert Shtılmark bul romandy tek ózi jazǵanyn, ekinshi avtordyń shyǵarmaǵa esh qatysy joq ótirikshi ekenin 1959-jyly bolǵan sotta dáleldep shyǵady da, romannyń keıingi basylymdarynda tek Shtılmarktyń aty-jóni turady. Shtılmark ekinshi avtordy nege qosty degen suraqtyń jaýabyn onyń ómirbaıanyn oqyp otyryp tabýǵa bolady. 1945-jyly tutqyndalyp, lagerlerde on jylyn ótkizgen Shtılmark, 1950-jyly óz jazasyn sol jaqta ótep jatqan ury Vasılevskıdi kezdestiredi. Lagerdegi «avtorıtet» V.Vasılevskııdiń Stalınge arnap roman jazyp, óz ýaqytynan erterek bosap shyqqysy keletin armany bar edi. Sol armanyn Shtılmarkke roman jazýǵa jaǵdaı jasaý arqyly júzege asyrmaq bolady. Shtılmark romandy 1 jyl 3 aıda bitiredi, Vasılevskı ony túptetip, barlyq ınstansıalardan ótkizip júrgende Stalın qaıtys bolady da, romandy jiberý qajettiligi bolmaı qalady. Degenmen ózinen erte bosap shyqqan Shtılmarkke ekeýiniń atynan romandy shyǵarýdy usynady, al eger olaı istemese, óz adamdaryn jiberip óltirtetinin aıtady. Osydan seskengen Shtılmark romanǵa eki avtordyń aty-jónin jazady. Biraq sońynda shyndyq jeńedi, tarıhty aldaı almaıtynymyzdyń osyndaı dálelderi qaı kezde de úmit otyn jaǵa beredi.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Қарағандыда сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

2018 жылға мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

20.02.2019

Алматы халқы жылына 50 мың адамға көбейіп келеді

20.02.2019

Әли Ахмедовтың қарсыласы анықталды

20.02.2019

Астананың қоғамдық көлігі: ұтқырлық – жолаушылар жайлылығының негізгі элементі

20.02.2019

Алматыдағы «Women in business» форумы мәреге жақындады

20.02.2019

Алматыда аз қамтылған отбасы балалары балабақшаларға тегін баратын болды

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов: «Астана – кәсіпкерлер қаласы»

20.02.2019

Ресейде оқып жүр, талай қазақ баласы

20.02.2019

Асқар Мамин: Үкімет Астананың дамуындағы өзекті мәселелерді шешуде ықпал етеді

20.02.2019

Алматы облысында үш ауысымды мектептерді жою мәселесі кезең-кезеңімен шешілуде

20.02.2019

Түркістанда «Жастар ресурстық орталығы» ашылды

20.02.2019

«Ақтөбе» индустриялық аймағында 1 млрд теңгенің өнімі өндірілді

20.02.2019

«Алматы марафонының» қысқы жүгіруі осы сенбіде өтеді

20.02.2019

Қызылордада жоғалған 7 бала табылып, ата-аналарына қайтарылды

20.02.2019

Ақтөбелік жас кәсіпкер сал ауруымен ауыратын балаларды иппотерапиямен тегін емдейді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу