Кісілік пен кішілік

Ойға кемел, сөзге берен қазақтың Қадыры (Мырза Әлі): «Кісілік кісі таңдамайды. Ол қой бағып жүрген қатардағы қазақтан бастап, ел басқа­рып жүрген елеулі азаматтарға дейін, бір де біреуін жатырқамайды. Иә, жа­тыр­­қамайды. Бірақ ол екінің біріне бұй­ырмайтын, адамның адамына ға­на, соның жүрегіне ұя салатын қым­бат қасиет... кісіліктің қадір-қасиетін тү­сіну үшін пенделік, тіпті, иттік ха­қында да әңгіме айтуға тура келеді», дейді.
Егемен Қазақстан
17.07.2017 215
2

Шынында, осы кісілік пен кішіліктің жайы бүгін де ойландырмай қоймайды. Атам қазақ кісілікті неше құбылтып айтқан. Кекесінді білдіретін кейіппен де, риза болғанда шын ниетпен де айтқан. Өйткені, жайқалтады деген нарықтың қилы-қилы «қызықтары» кей кезде кісіліктің құнын құлдыратып жіберген секілді. Адамдар бір-бірінің көзін бақырайтып қойып алдап кетуге, ішінде ит өліп жатса да, сыртын көлгірсітіп мақтай салуға, бермесе де сөзбен мырза атануға, қалтасы қалың болғанмен, былайғы жұртқа қырын қарап, есеп түгендер сәтке келгенде Еділ мен Жайықтай «тұнып» ағып, тұңғиық сыр тартуға бейім кейіп танытып, ыңғайы болып жатса шымшып буған қаптың аузын шешіп жіберуге, несін айтасыз, мың құбылуға дайын тұратыны анық. Бұл адамға тән кісілікті кемітіп, бәрін заман деген абстрактілі ұғымға теліп, «жан бақпақ парызға» ысырудан болып жатқан жоқ па екен? 

Әрине, өмір сүріп жатқан қоғамы­мыздағы кейбір солақайлықтан сықиған сылтаулар тізіп «солай болып тұрса қайтеміз, басқа амал қайсы» дейтін тұстар да жоқ емес. Бірақ ұлт ісіндегі бас­ты мәселе ұрпақ тағдыры екенін ескере бермейтініміз бар. Содан келіп кішілік жасар ұл-қыздың біраз толқынының қатыгез болып қалыптасуына «жол ашқанымызды» бүгіп қалу күнәдай көрінеді. Мұның арғы жағынан  «На­мыс­ты нанға сатып» (Бауыржан Момышұлы), кісіліктен айырылып қалмадық па деген ой мазалайды. Бұлай болған жағдайда кейінгі жастан кісілік пен кішілікті сұрауға бола қояр ма екен?! 

Осы уақытқа дейін алдыңғы толқын жоғалтып алған кісілігімізді Кеңес дәуі­рінің кесапатына ысырып, ақталып кел­дік. Енді азат елміз. Ел иесі, ұлттардың ұйыт­қысына айналған қабырғалы халық­пыз. Ендеше, әлгіндей әттеген-айла­рымызды енді кімнен көреміз? Біз­дің қырық құбылған мінезіміздегі «кісі­лігі­мізді» көрген кейінгі ұрпақ «бұ­ларыңыз қалай?» демесіне кім кепіл бола алады?

Осы күні кісі кім десе, адамдардың жандүниесіндегі мөлдірлікті, адалдықты теңшеп – осы кісі деу азайды. Кімнің қолы майлы, көңілі жайлы болса, кім қызметте отырса – соны кісі деп бағалап, табаны тайса, кісі дегенді естен шығарып, «кісімсіп» қалатынымыз да рас. Сөйтіп, кісілік пен кісімсуді де шатастырып алдық. «...Ол отырған орнына қарай үлкен де, кіші де көрінген емес», депті қарасөздің қас шебері Ғабит Мүсірепов – екі рет министр, екі рет облыстық, бір рет республикалық партия комитетінің хатшысы болған  ұлт жақсысы Ілияс Омаров туралы. Осы бір сөздің түп тамырында кісіліктің келбеті жатқаны анық. Үлкен қызмет істесе де сол Ілияс Омаров кісіліктен де, кішіліктен де танбаған екен. 

Ал сондай беделді лауазымға ие болмаса да, шағын ортаға ие бола қалса, не қалтасы томпайса тоңмойындық танытатындар осы күні азаюдың орнына, көбейіп бара жатқандай ма, қалай? Оның үстіне олардың төңірегіндегі көмекшісі, тағы басқасы әлгінің кішілігі мен кісілігіне көп жағдайда нұқсан келтіретінін аңғару қиын емес. Мәселен, ол азаматты көру былай тұрсын, сөзіңді жеткізе алмай «қор» боласың. Кісілік мұндайда үлкейе қоймайды, кішіреймесе. Кішірейгенді үлкейту – әркімнің зердесіне, зейініне байланысты.

Иә, кішілік пен кісіліктің не екенін ұға қоймайтын жастар шоғыры кейде шошындырады. Олар кішілік пен кішіпейілділік адамды зорайтпаса, төмендетпейтінін де ұға қоймайды. Өйткені, ондайлардың, әсіресе, төрт құбыласы түгелдердің ұл-қызына кісілік пен кішілікті түйсіндіру қазір қиынның қиыны.
Кісілік пен кішілікті жандүниесіне серік еткендер қарабайыр емес, қа­рапайым жүреді. Төңірегіне елеусіздеу көрінер. Бірақ жандүниесі – бөлек, ой-санасы – таң нұрындай таза, сөзі – жауһардай жарқырап тұрады. Ондай адам биік қызмет істемей-ақ, дәулеті асып-төгілмей-ақ топты жарып тұрады. Оны алғашында түсінбей шіренгендердің өзі кейін «кемдігін» мойындайды. Ойлы жас қызыға қарайды, ойсыз жас көзін алартып, танауын таңырайтады.

Кісілік пен кішілік туралы сөздің басын көзін көріп, жырын тыңдаған Қадыр ағамыздан бастап едік. Түйінін де ақын байламымен түйгенді жөн көрдік: 

«...кісілік туралы әңгіме бір күннің ғана проблемасы емес – мәңгілік проблема. Бір емес, бірнеше мәрте оралып соғатын әңгіме... Рас, жылдар өткен сайын күрделеніп, адамдардың өздері өзгеріп барады. Бірақ қанша өзгерсе де, қанша құбылса да кісілік жоғалып кете қоймас. Тек соны әркім қатардағы қарапайым адамнан бастап... қалың ел түгел түсінуі тиіс». Бұған не алып-қосуға болады?!

Сүлеймен МӘМЕТ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Ермек Жәнібек (18.07.2017 15:51:29)

Есі дұрыс мақала көрсек қуанатын болдық қой. Тамаша тақырып

Пікір қосу