​Таңғажайып махаббат

(Лирикалық эссе) (Жалғасы. Басы 67-нөмірде)
Егемен Қазақстан
12.04.2017 333

Мен журналды алдым да кібір­тіктеп оқи бастадым: «Ким билбейт, жайдын толук кезиндеги август түндерүн. Асмандагы жылдыздар алыста турганыменен, ар бери өзинче чыгып, алаканга салгандай, ар бири өзүнчө нур төгүп, чет-четинен бүл-бүлдеген күмүш кыроо чалып, асмандын тиги каптал, бу капталына жайнап кири жок жадырап карашат. 

Жылыздар ушинтип толгондо, биз капчыгай аралап келе жатканбыз…»

– Шыңғыс сұқтанған тамыз күн­дері! Оның жұлдызы жамы­раған жылы түндері! Әндей жел­пиді, Ильяжан. Тағы… тағы бір жерін оқышы!

– Оқиын… оқиын Нұреке: – «Ой, сустайган неме, ырдап койсоң болбой бу? Жигитсиң би өзуң, же өлүксуңбү? Ай, Данияр, деги сен бирөнү сүйдүң беле?

Анан бир убакытта Данияр – «Чу!» – деп аттарду желдирди да, күтпөгөн жерден:

Ой, Ала-То -о –о, Ала-То-о,

Ата-бабам өскөн жер! – деп араба секиргенде кошо секирип, дирилдеген үнменен ырдап жиберди.

Ал кыргызчага, казакчага да окшобойт, бирок тыңшап отурсоң, бу обонда байыртан бир боордаш кыргыз менен казактын тандалган төл обондару чиретилип кошулгандай туюлат…»

Нұрғали маған ойлана қара­ды: – Сен әннің қалай туатынын біліп қалдың, Ильяжан, Шың­ғыстың осы бір сөздері ән емес пе, ән… ән ғой! Адам кө­­ңі­лін асқақтатып жібереді. Осы суретті, Жәмиланың жігіт намы­сын қозғаған жаңағы бір сөз­дерін ойлап, елестетіп көрші. Жай ғана қара сөздің әндеткенін кім көрген! Шыңғыс прозасында адам жанын аялайтын, тіпті, көк­ке көтеретін сәулелі поэтика, ро­­мантика бар! Мен Шыңғыстың Да­ниярын – өзіміздің Нұғыман ағамызға, Жәмиласын Қалиқаға ұқсата беремін. Осы бір қызық сезімнен арыла алмай қойдым. Айырмасы – Нұғыман біздің кешегі «Ілгерібас» колхозының бас­тығы, ал, Қалиқа –Жәмиланың дәл өзі. Бәрі де көз алдымда: ас­тық піскен кез. Бидай орағы. Қы­­зыл қырман. Ол аудан орта­лы­ғына түйемен, арбамен тасылып жатыр. Осы ду-ду өмірдің ішін­де қайғы да бар, қуаныш та бар. Махаббат бар! Қырғыз, қазақ ауылының тіршілігі...

Нұрғалимен болған сұқбатты күндерден бастап, менің де көз алдымда: түнгі дала… тау іші… Күр­кіреу өзенінің жар қабағында үнсіз меңірейген Данияр тұра­тын болды. Кейде ол шаңы бұр­қыраған қара жолда арба үстінде батып бара жатқан қып-қызыл күнге қарап, қабағында сәл ғана кірбіңі бар, мұңды жандай ыңыл­дайды бір. Даниярдың сол үні… жан-жүйені босатқан сол әуезі!

«Бәрі … бәрі біздің ауылда бол­ған хикая!…» Нұрғалидың осы сөзі көкейімнен кетер емес.

Келе-келе осы сөзді ұлан-ғайыр қазақ даласының әр жері­нен естідім. «Жәмила» повесін әр қазақтың үйінен көрдім, перзентті болған қуанышты жандар жақсы ырым ғып, балаларына Жәмила, Данияр деп ат қоя бастады. Бұл кезде белгілі әдебиетші Қал­жан Нұрмақанов аударған «Жә­мила» повесі – «Аңсаған менің әнімсің!» атты спектакль болып, қазақ драмтеатрының ажарын кіргізіп, беделін көтерді.

«Жәмила» повесі жұрттың аңызына айналды.

Ауық-ауық Фрунзеге қа­рай жол тартам. Ұзақ жолда «Жә­мила» повесіндегі хикая мені қым-қиғаш қиял үстінде қал­қытады. Данияр елестейді. Оның әуе­леген әні қазақша басталады, енді бірде ол қырғыздың арманмен аһ ұрғызған шырын сазына ұласады.

О, шіркін, Шыңғыс сүйген тамыз түндері!

Тамыз түнін балбыратып, кішкене ғана Шекер ауылының ерке келіні – Шекспирдің асау Ка­таринасындай Жәмиланы еріксіз «бұғалықтап», оған сүю­дің не екенін сездіріп, мүлде есін алып, елжірете босатып, сәби кейіпте еш алаңсыз мөл­діретіп, «арбай» бастаған мы­на Даниярдың жан шыдатпас құштар ыңылында не құдірет бар, құдай-ау! Құлағымда Шекер ауылындағы гу-гу сөз де ызың­дады: «Ой… ой, Жәмила-ай! Ой, Жәмила-ай, соғыстағы Садығыңның көзіне шөп салып, не істеп жүрсің тегі?», «Көки бер­­меңдерші тегі, Жәмиланы кі­нә­лап. Садық Жәмилаға сүйіп қосылған жоқ. Оны әке-шешесі күштеп үйлендірді. Білеміз бә­рін». «Ой, Жәмила, қан­дай­­сың, сен? Сені… сендей бұл­ғақтаған асауды бір ауыл же­ңе алмай отырғанда мына бір сайда саны, құмда ізі жоқ… жел қуған қаңбақтай боп ойда жоқ­та келе қалған мына біреу… өзі өлімсіреп, бір аяғын зорға бас­қан Данияр деген неме, әй, ессіз Жә­мила сені қалай еңсеріп, бар еркіңді алып барады, о, қоқи десе!», «Неге сындың, Жәмила? Се­нің зымиян көкірегіңе қандай жы­лан ұялап жүр, а? Ауылдың көр­кі болған үйің анау… келін боп аттаған алтын босағаң, ол! Сады­ғыңнан ай сайын хат келеді, құ­дайға шүкір, тірі жүр. Сенің жү­рісің мынау… Садығың ертең жарқ етіп келе қалса, не бетіңді айта­сың? Ә, сені енді салдақы де­ме­генде не дейміз, а, жұлынған Жә­­мила?» Шекер ауылының гу-гуі.

Қым-қиғаш елес.

Ішім теңіз боп толқып, дала боп шалқиды, ұмсынтқан тау шыңы қол жетпес армандай бұлдырайды. Көкірегімді ән қысып барады, ән! Жүрегім толы арманды ән! Ол ән бұлқынады, тулайды, еркіндікке шыққысы келеді. Ол ән Ұзынағаш, Отардың көк адырларынан өтіп, Қордай асуына көтеріле беріп, алдымнан қырғыз Алатауының ақ шаңқан шыңдары көрінгенде Даниярдың:

Ой, Ала-То-о, Ала-То-о! – деп ыңылдайтын әуезіне ұласады.

Мен Шыңғыс роман­тика­сының қызулы құшағына ендім.

Фрунзеде дүрілдеген әдеби кештер… соның бірі қырғыз университетінде оқушылардың зор дүмпуін тудырды. Мұнда жарқын ойлы, білімді жандар қырғыз әдебиетінде бұрын-соңды болып көрмеген ерекше құбылыс болғанына сүйіністі. Жәмила өзінің сыр-сымбаты, бар болмысы, мақсат-мұраты, еркін ойлы келбетімен жан біткенді ерекше қызықтырды. Қырғыздың тауларын Даниярдың қоңыр үні… биік те қуатты үні кернеді. Қырғыз жерінің інжу-маржаны дейтін Ыстықкөл, Чатыркөл, Соңкөл… бәр-бәрінде қырғыздарды таң­ғалдырған Даниярдың қазақ әуезі толқыды. Бұл жерлерде де қыздың бәрі Жәмилаға, бозбала Даниярға ұқсады.

Шыңғысқа ел ықыласы көл-көсір!

Өмір… ә, өмір қашанда өмір!

Оның өз жолы, өз заңы, өз мінезі бар. Қарға адымдай қысқа мезгілде ол сонысымен қымбат, сонысымен қызық әрі өкінішті де! Өмір – қиын құбылыс. Бей­маза күйбең. Оның дегеніне көнесің, көнбейсің, ол сеніменен «ойнағанды» ұнатады. Онымен сен де «ойнайсың». Оны жеңесің, кейде одан жеңілесің. Сонан соң «Ә, өмір!» деп қапылып, бас шайқаймыз, уһілеп. Солай.

Бұл өмірде күн мен түннің, жаз бен қыстың, гүл мен тіке­нек­тің, бал мен удың, күлкі мен жылаудың бары секілді ке­меңгерлік пен тоғышарлық та бар еді. Өмірдің айнымайтын бір тепе-теңдігі осы! Бірақ, о бастан өмірді қадірлі еткен, жарқырап сәуле шашқан, жарық берген Күн ғой…алтын Күн! Жадыратқан, шалқытқан Жаз ғой… Жаз! Махаббатқа ессіздікпен берілген мұңлықтарға ләззат болған Гүл ғой… Гүл! Адамды тамсанды­ра сүйсіндіретін Бал ғой… Бал! Өмір шырайы Күлкі ғой… Күлкі! Адамзаттың көкейкесті сөзін айтып, зұлымдық пен жау­ыз­­дыққа дес бермейтін құ­дірет Кемеңгерлік қой… Кемең­герлік!

О, осы кемеңгерлік... ол әлемді аң-таң қылған махаббаттың асқақ жыры – «Жәмиланы» әкелді, дүниеге! Ал тоғышарлық… о, құдая тоба, ол осы кемеңгерлікке біраз тауқымет болды.

Әдебиет қауымының ішінде көрінгеннің қарадүрсін ма­қаласынан әр нені шоқып, сыншы атанып жүрген желбуаздар… Сонау отызыншы жылдарда ептеп жазыла бастаған қарабайыр прозаның «корифейлері» Шың­ғысты «жазушы емес, қайдан шық­қан сұмдық, бұл?» деп дүр­кірей шуылдасты.

Дәл осы кезде «Жәмиланы» ой таразысына салып, толғанған қырғыздың бір өрелі сыншысы Кеңешбек Асаналиев: «Айырымдарга «Жәмиланын» кыргыз адабиятына келиши кадіресе эле окуядай болуп туюлду. Алар бул чыгарманын негизинде, түпкүрүнде жаткан «Жанар тоодай» кандайдыр бир сыйкырдуу күч жатканын байкашкан жок. Мындай болорун капарына да албады» деп жазды. Тоғышарлардың күңкілінен ықпай қалам тартқан сыншылар – Раиса Қыдырбекованың «Советская Киргизия» газетінің (1958 жыл. 21 қарашадағы са­ны) бетінде «Поэтическая про­за», Қамбаралы Бобуловтун «Советтик Кыргызстан» (1959 жыл. 22 ақпандағы саны) газе­тінде «Махаббат баяны» атты мақа­лалары «Жәмиланың» бүкіл совет әдебиетін даңққа бөлер келе­шегінің үміт сәулесіндей жал­тылдады.

Ілия ЖАҚАНОВ

(Жалғасы бар)

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.10.2017

5,5 пайыздық мөлшерлемемен несие бере бастады

21.10.2017

Роналду жылдың ең үздік футболшысын атанды

21.10.2017

Мешітті тонаған азамат ұсталды

21.10.2017

Кәсіпкерлер палатасы есеп берді

21.10.2017

Қазақ романсиадасына 20 жыл

21.10.2017

Қырғыз саясаткері Нұрсұлтан Назарбаевқа өтініш білдірді

21.10.2017

Сарыағаштық шаруалар қайта өңдеу ісін жандандыра бастады

21.10.2017

Газ келді. Қосуда қиындық бар

21.10.2017

Рухани келісім – бейбітшілік негізі

21.10.2017

Ауғанстан мешіттеріндегі жарылыстан құрбандар саны артуда

21.10.2017

Түркияда Қазақстан мәдениеті мен киносының күндері

21.10.2017

Қостанайда құқық қорғау қызметтері орталығы ашылды

21.10.2017

Қарттар үйіне көтеру құрылғысын тарту етті

20.10.2017

Қазақстанның Қауіпсіздік Кеңесінде кадрлық өзгерістер болды

20.10.2017

Астанада жетімдер саны азайды

20.10.2017

Сарыағаш ауданында қарқынды бау көлемі артып келеді

20.10.2017

Тараз Мемлекеттік педагогикалық институтына 50 жыл толды

20.10.2017

Қазпоштада ашық есік күні өтті

20.10.2017

Сағынтаев DFJ венчурлік компаниясының тең құрылтайшысымен кездесті

20.10.2017

Оралда Алаш тарихына арналған халықаралық конференция өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Кімді тұлға тұтамыз?

Баяғының жастарына «Мен өмір­ден өзімді іздеп жүрмін» деп сөйлеу тән болатын... Жақында Америкада оқып жүрген қазақ­стандық жас өреннің пікірін тыңдап көруге тура келді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Дауыл алдындағы тыныштық болып жүрмесін

Төрткүл дүниені тығырыққа тіреген 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы мен 2009 жылғы «ұлы рецессиядан» енді ғана оңала бастаған әлем экономикасы 2016 жылдан бастап баяу да болса тұрақты даму бағытына бет бұрды.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Шексіз білім

«Білім шексіз бе, әлде білімнің шегі бар ма?» деген сұраққа жа­­уап­ іздеп жүріп, Оксфорд уни­вер­ситетінің профессоры, матема­тик Мар­кус дю Сотойдың «Біз нені біле алмаймыз: білім шегіне сая­хат» («What we cannot know») ат­ты кітабын сатып алдым. Про­фес­сор бұл кітабында нөлден бас­­­тап жетіге дейінгі межені бел­гілейді. Нөлінші межені «Белгілі, бірақ белгісіз» әлде «Белгілі, бірақ бей­мәлім» деген дұрысырақ па?­ Біз біле­тін нәрседен бастап еш­қашан біле алмайтынға, ал одан шек­сіздікке дейінгіні тұспалдайды. Біз нені білмейміз және нені біле ал­маймыз? 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Ұялы байланыс: ұтқан кім, ұтылған кім?

Бүгінде ұялы телефонды пайдалан­байтын адам кемде-кем. Олай болса осынау ертелі-кеш қолымыздан тастамай «рахатын» көріп жүрген игілік үшін кімдерге қанша ақша санап береді екенбіз?  

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қарсылық па, таршылық па?

«Біреу Алматыға бір «КамАЗ» сәбіз әкеліп төгіп, елге тегін таратты» деген хабардың шығуы мұң екен, веб-сайттар ақырғы жаңа­лықтың айналасына шыбындай үймеледі. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу