Мектеп реформасы – қажеттілік

Жыл сайын жалпы орта білім алған мың-мың­да­ған жастардың жаңа ле­гі өмірге араласады. Олар осы өмір­ге қандай әзір­­лік­пен қадам басты? Ер­теңгі еліміздің өрке­ниетті дамуы да соған бай­ланысты. Білім адами капиталдың ең бас­ты құндылығына айналып отырған ХХI ғасырда түлектерге қойылатын та­лап – олардың интел­лек­­туалдық даму деңгейі, бі­лім сапа­сы жоғары бол­уы. Осы мақ­­сатта еліміз­де жал­пы білім беретін оқу жүйесінде соңғы жыл­дары не­­бір ауқымды ре­форма жүзеге асырылды.
Егемен Қазақстан
11.08.2017 1926

Соңғы ондаған жылдар бо­йы жас­тарды ХХI ғасырдың шы­ғар­­­машылық, небір күрделі ин­тел­­­лек­туалдық мамандықтар әлеміне арнайы дайындайтын инно­­вациялық мектептер жүйе­сі – гимназиялар, лицейлер, ма­ман­дандырылған дарынды балалар мектептері қалыптасып, да­мып келеді.

Жалпы, білім берудің әлемдік практикасында тиімділігі нақты дәлел­денген озық тәжірибелерге сүйене отырып соңғы нәтижеге бағытталған, тұрақты сапалы бі­лім беру, білімді бақылау мен ба­ғалаудың бірыңғай иннова­циялық әдістері жүзеге асырылуда.

Осы жылдары оқушының бі­лім стандартын қандай дәреже­де меңгергені, мұғалімнің білім беруде кәсіптік шеберлік деңгейі нақ­ты көрінетін, мектепке де, ата-анаға да тәуелсіз, білімді сырт­тай бақылап, бағалаудың мем­лекеттік ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ) моделі мол тәжі­ри­­бе жинақтады.

Мамандандырылған мектеп­тің жоға­­ры сынып­тарында ин­но­­вациялық-педаго­гикалық тех­­­­­но­­­­логияны кеңінен қол­дану­да қосарланған сабақ өткізу тә­жі­­ри­­бесі жыл сайын жетілді­ріліп отыр. Әсіресе, теория­лық күр­делі материалдар мен зертхана­лық жұмыстарды, тереңдетіліп оқыты­латын арнаулы және таң­­дау пән­дерін оқыту­дағы қо­сар­­лан­ған сабақтардың оқыту үр­ді­сін­дегі білім­ділік мүмкіндігі жо­ғары.

Өткен оқу жылында да білім сапа­сын же­тілдіруге қатысты көлем­ді реформалық өз­герістер енгізілді. Оқушылардың функ­ция­­лық сауаттылығын дамыту бағы­тында «математикалық сауат­­тылық», «оқу сауатты­лы­­ғы» тү­­сінік­тері енгізіліп, бі­лім мазмұнына үлкен өзгеріс жа­сал­ды. Таңдау пәні екіге көбей­тіліп, тестілік сұ­рақтар күр­де­лен­дірілді. Оқу­шылардың фун­­к­ция­лық сауа­тын дамытуға ерек­ше көңіл бөлінуі – әлемдік бі­лім беруде бүгінгі білім сапасына қойылып отырған басты талап­тың бірі.

Функциялық сауаттылық де­ге­німіз – оқу­­шының жалпы дү­ние­танымдық, ертеңгі өмірде бағдар жасауға қатынасты тео­рия­лық білім­дер мәнін те­рең түсіне отырып, оны әртүрлі салада нақты қолдана білу қабілеті мен дағдысын қалыптастыру, күнде­лікті адами қатынаста, әлеумет­тік байланыста кездесе­тін тіршілік міндет­терін жан-жақты практикада шеше білу.

Халықаралық PISA, TIMSS зерт­теу­лері қазіргі уа­қыт­та жалпы білім сапасы­ның өм­ірі­­мен байланыс­ты тиімділі­гін баға­лаудың әм­бе­бап құралы болып саналады. Мектеп қабырғасында-ақ оқушы білімнің теориялық мә­нін терең түсініп, өмірге бел­сенді, шығармашылық ойлау тұрғысынан қатынаса отырып, практикалық шешім жасай бі­лу дағдысын қалыптастырып, кәсіби жолын дұрыс таңдай бі­луі тиіс.

Енді алдыңғы жылдарда, одан бер­гі өт­кен оқу жылында жүр­гізілген, жүргізіліп жат­қан өзгерістер мен реформаларының бүгінгі заман талабына сай білім берудегі кейбір мәселелеріне тоқталсақ.

Ақпарат құралдары талдап көр­сет­­кен­дей, («Көзден бұл-бұл ұш­қан 140 балл» «ЕҚ», 4 шіл­де 2017 жыл), мектептер өт­кен оқу жылы білім сапасын айтар­лықтай төмен түсіріп алды. Биыл­ғы білімнің ең жоғары көр­сет­кіші – 140 балл.

Жыл басында-ақ соңғы он­даған жылдар бойы оқушы білі­мін объективті баға­лауда оңтайлы тәжірибе жинақтаған тесті­лік бағалау моделі – ҰБТ-ға қарсы жағым­­сыз пікір­лер айтылды: ҰБТ оқушылар­ға қы­сым жасайды, олардың жүй­ке­сі­не сал­мақ салады, оны білім рейтингінен алып тастау керек деушілер көбейді. Сөйтіп, жал­пы жұртшылық, ата-аналар, мұға­лім­дер мен оқушылардың өзі де арқасын кең­ге салып, тес­ті­лік бақылау моделі енді қол­­данылмайтындай, тіпті білімге нақ­ты талап болмайтындай көр­ді.

Бірақ Білім және ғылым ми­нистр­лігі жоғары оқу орындарына түсушілерге мем­­лекет­­тік ҰБТ моделін сақтап қалды. Біз­­дің­ше, бұл бірден-бір дұрыс ше­шім болатын.

Дей тұрғанмен, ҰБТ-ға  кіретін пән­дер және де олардың маз­мұнын айқындауда үлкен іркіліс болды. ҰБТ-ның бас-аяғы оқу жылының соңғы жартысында ғана анықталды. Мемлекеттік емтиханның функциялық сауаттылыққа қатысты материалдары асығыс құрастырылып, мағы­налық та, логикалық та қателік кетті, ғылыми жүйеге кел­меген, оқушылардың дайын­дығына қиындық келтірген жағдай­лар кездесті.

Біздің ойымызша, мектептегі білім сапасын жетілдіруде ҰБТ моделіне реформа жаса­сақ та, мектеп практикасында білімді объективті, тәуелсіз бағалайтын жағымды тәжірибені сақтап қалуымыз қажет. Бұрын оқушы сабақ процесінде білімді күнде­лік­ті баға алу үшін оқитын. Бі­лім баға алумен шектеліп, ке­йін есте ұзақ сақтала бермей, ұмы­тылатын.

ҰБТ әрбір оқушының білім стандар­тын­дағы бағдарламалық материалды терең, жан-жақты меңгеруін ұзақ уақытқа есте сақ­тауын талап етеді. Ол оқушының міндет­ті және таңдаған пәнде­рінен білім стандарты талабы­на сай заңдылықтар мен ере­же­лерді, құбылыстар мен оқи­ғаларды терең меңгеруіне қо­лайлы жағдай жасайды.

Екіншіден, ҰБТ-ның ондаған жылдар бойы атқарған тарихи миссиясы – білім сапасын көтерді. Мұғалімдер бағаны жасанды көтеріп бағалауды қойды. Жоғары және арнаулы оқу орнына жастарды қабылдау олардың білім дәрежесіне қарай шынайы жүрді. ҰБТ бұл міндетті тиісті дәре­жеде атқара білді. Осы бағыт­та ҰБТ-ның мүмкіндігі әлі де мол. Оқушының саналы білім алуы­на, мұғалімдердің сапалы бі­лім бере білуіне тікелей ықпал еткен ҰБТ білімдік факторға айналғандығын мойындауға тиіспіз.

Демек, мектептің білім беру­де мем­лекет­тік стан­дартты қан­дай дәрежеде жү­зе­ге асы­рып жат­­қанын қатаң бақылауда ұста­­ғы­­мыз келсе, мектепке де, ата-­анаға да, оған мүдделі ағар­ту мекемелеріне тәуелсіз мем­лекет­тік ҰБТ моделінің жұ­мы­сын одан әрі жетілдіруде, ең бас­ты­сы, ұйымдастыруда тікелей компью­терлік-электронды жүйе арқы­лы, әр оқушының білімін объек­тивті бағалауға қолайлы мүмкін­дік жасауға тиіспіз. Оған бүгін­гі таң­да материалдық-тех­ника­лық жағдай жеткілікті.

Педагогика ғылымында ай­қындалған, әлемдік тәжіри­беде, өзіміздің күнделікті практика­да да көзіміз көріп отырған жағ­дай – жалпы білім беруде, білім сапа­сын барған сайын жетіл­діруде бүгінгі таңдағы бас­ты кедергі ең алдымен, мектеп­тің оқу жоспарына байланыс­ты. Бүгінгі таңда мектептің жо­ға­ры сыныптарында 19-дан 23-ке дейін пән оқытылады. Әр пән бағдарламасы сол ғы­лым­­ның ХХI ғасырға дейінгі да­му деңгейін, ертеңі мен бүгі­нін то­лық қамти отырып құрас­тырылғанын ескерсек, 19-23 пәннен берілетін осынша­ма бі­лім көлемі бір оқушыға түсе­тін «сал­мақ» екенін тіпті бір кезек ойлап та жатпайтын сияқ­тымыз. Яғни, оқу жоспары оқу­шыларға бейінді білім алу принципіне емес, кеңес мекте­бінен бері өзгеріссіз ке­ле жат­қан жалпыға бірдей міндетті энци­клопедиялық білім беру принципіне негіз­делген. Бұл «Білім туралы» заңның жоға­ры сынаптарда оқушыларды өз қабі­летіне, таңдаған болашақ мамандығына, өзіндік қызығу­шылығына қарай «саралап және даралап» оқыту талабына мүлде қайшы. Әр жеке тұлғаның өз қабі­лет-икемділігіне қарай әлем­дік деңгейде бірыңғай бейінді білім беруді жүзеге асыруға тиіс мамандандырылған дарынды балалар мектебінің өзінде де сол пәндер дәл сол мазмұнда, толық­тай оқытылады.

Оқу жоспарындағы бейінді жә­не міндетті пәнге берілетін уа­қыт көлемінің жай пәндерден айыр­машылығы жоқтың қасы. Оқу­шы түске дейін алты сағат оқу жос­парындағы пәндерді оқи­ды. Түс­тен кейін 4 сағат ертең­гі сабаққа – үй тапсырмасына әзірленуі және факуль­татив­тік сабақтарға, арнаулы курс­тарға қаты­суы керек. Осы­лайша, оқушының бір күн­дік жұмыс уақыты 12-14 сағаттан асып жығы­лады. Нәтиже кері­сін­ше. Өйткені, бұл жағдай оқу­шы­ға да, мұғалімге де өз кү­шін, мүмкіндігін бір бағытта – бейінді, міндетті пәндерді жан-­жақты терең­детіп оқып, бағдарламалық материалды бейін­ді білім алу талабына сай меңгеруіне мүм­кіндік бермейді.

Сондықтан да қазір оқушы ҰБТ-ға, мемлекет­тік емтиханға әзірленуі үшін мек­­­теп­тен тыс репетитор жалдайды, шпар­галка әзірлейді, тестінің әзір жауабын сырт­тан көшіріп алу үшін түрлі байланыс құралдарын жаппай қолданады. Бұл барлық жерде әдеттегі жағдайға айналды.

Демек, ең алдымен бүгінгі мектептің оқу жоспарына реформа жасалмайынша, мектепке жасалған басқа реформалар толық­қанды жұмыс істей алады деп айту қиын.

Биыл­ғы тағы бір өзгешелік – түлектер мек­теп бітірерде және ЖОО-ға түсерде екі фор­матты мемлекеттік аттестаттаудан өту емти­ханын тапсырды. Бұл жаңалық емес, ҰБТ қолданысқа енгенге дейін оқушылар біті­­ру емтиханын мектепте, оқу орын­да­рына қабылдану емтиханын сол оқу орнының өзін­де тапсырып келді. Мұндай жүйе өзін ақтаған жоқ. Оның тиімсіз, субъективтік жағы басым болғандығын жұртшылық ұмыта қойған жоқ.

Биыл да сол кемшіліктер қай­та­лан­ды. Мектептің емтиханды өзі алуы мұға­лім­дердің өз еңбек дәрежесін өздері баға­лауына, оқу­шы білімін бұрынғыдан гөрі көтеріп бағалауға соқтырды. Ата-аналар мұғалімдерге, мұға­лім­дер оқу­шыларға «көмекте­суінен» өзге жаңалық бо­ла қой­мады.

Күнделікті көріп отырғаны­мыздай, мек­тепті аяқтаушы түлек­ті ғана емес, 9-­сы­нып­ты аяқтау­шыларды да мектеп­те мем­ле­кеттік ат­тестаттаудан өт­кізу­дің білім­дік мәні тым төмен­деп кетті. Сон­дықтан, 9-сынып­ты аяқтаушы оқу­шылардың өзін тестілік бақылау (ҰБТ) арқы­лы аттестаттаудан өткізудің уа­қы­ты кел­ген сияқты. Ол 12 жыл­дық білім алам деген ынталы жастарға сапалы білім алу тала­бын қойып, 9-сыныптан кейін тегін колледжге оқуға бара­тын жастардың өз арасын­да конкурстық жағдай қалып­тастырған болар еді.

Биылғы ҰБТ-дағы өзгерістің бірі – таң­дау пәні екеу болуы. Оның мәнісі түлек­тердің мек­тепті аяқтаған соң мамандық таң­дауына қолайлы жағдай жасау. Тіпті таңдау пәнінің екеу болуы түлектерге 50-ден 100-ге дейін мамандық таңдауына жол ашады деп түсіндіріледі. Бұл пі­кір бұған дейін де болған. Бүгінгі мектеп практикасында көріп отырғанымыздай, онымен келісу қиын.

Біріншіден, оқушылар бү­гін­гі таң­да маман­дықты мектеп бітірген соң таң­дамайды. Ба­ланың қабілет-икемділігі 7-8 сы­ныпта, әрі кеткенде 9-сыныпта то­лықтай айқындалады. Бұл кез­дегі мектеп­тің, ата-ананың ең бас­ты міндеті – оқушыға нақты кә­сіптік бағдар беру. Осы негізде ғана жалпы білімнің жоғары саты­сында оқушыға бірыңғай бейінді білім беру жүзеге асырылды. «Бейінді білім» оқушыға алдын ала, өз қабілетіне, қызы­ғу­шылығына қарай бір маман­дыққа теориялық, практикалық, психологиялық жағынан әзір­леу­ді талап етеді.

Екіншіден, қазіргі жалпы бі­лімнің жоғары сатысында жал­пыға бірдей міндет­ті көптеген пәндер оқытылып отырғанда, таңдау пәнін екеу жасау оның сапасына кері әсер еткен болар еді. Демек, таңдау пәні­нің біреу болуы ондаған жылдар бойы прак­тикада көріп отырғанымыздай, оған қойылатын талапқа сәйкес, сапасының жоғары болуына қо­лайлы әсер етеді.

Тағы бір көңіл бөлетін мәселе – «Ал­тын белгі» иегерлеріне ЖОО-ға түсуде жеңілдік болуы тиіс.

Біздің елімізде ХХI ғасырдың не­бір күр­де­лі интеллектуалдық мамандықтарына ла­йық дарын­ды жастарды дайындайтын ин­нова­циялық жаңа мектеп­тер жүйесі қа­лыптасып, дамып келеді. Әсіресе, ма­ман­­дан­дырылған дарынды балалар мек­теп­тері «Алтын белгіге» үміткер да­рын­­ды жастарға әлемдік деңгейде бі­лім беруде. Біздің мектеп бітіруші тү­лек­теріміздің 80-90 пайызы «Алтын бе­л­гі­ге» ие болды. Олар еліміздің ұлттық уни­верситеттерінде ғана емес, әлемнің ең таңдаулы ЖОО-ларында жоғары білім дең­гейін көрсетіп келеді. Мектебіміздің жүзден астам түлегі соңғы жылдары «Болашақ» бағдарламасы бойынша әлем­нің ең таңдаулы университеттерінде білім алды, қазір де оқып жатыр. Демек, алда тұрған міндет – «Алтын белгі» аттес­татына үміт­кер­лерге, шынайы қабілетті жастарымызға әлемдік деңгейде са­палы білім беру бағытындағы жұмысты одан әрі жетілдіру, осы жолда оларға барынша же­ңіл­дік жасау.

Нәсіпқали ДӘУЛЕТОВ,

Батыс Қазақстан облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-интернаттың директоры, педагогика ғылымдарының кандидаты

Батыс Қазақстан облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.01.2018

Қ.Тоқаев Елбасының БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі сөзі туралы пікір білдірді

19.01.2018

ОҚО тұрғындары салымдарының басым бөлігін ұлттық валютада сақтауда

19.01.2018

Ақтөбедегі автобус апатынан қаза болғандардың толық тізімі жарияланды

19.01.2018

Нұрлан Ноғаев: Шақырылған дәрігерлерге қолайлы жағдай жасауымыз керек

19.01.2018

Маңғыстаулық ұстаздар баспаналы болды

19.01.2018

Алматыда бастауыш сынып оқушылары арасында футболдан чемпионат өтті

19.01.2018

Маңызды мүмкіндіктер

19.01.2018

Шаттық Батан шығармалары шашқан шуақ

19.01.2018

Атаның ақылы

19.01.2018

Айгүл Үсен. Балдырған рухани сүйенішке мұқтаж

19.01.2018

Жүсіпбек Қорғасбек. Балалар әдебиетінің кейіпкері мен идеясы

19.01.2018

Бекен Ыбырайым. Виртуалды кеңістік тұтқыны немесе ұрпақты өз діліне қалай қайтарамыз?

19.01.2018

Өмірсүйгіштікке тәрбиелеп жүрміз бе?

19.01.2018

Сөз еркіндігі және балама пікірге төзімділік

19.01.2018

Электронды пішімдегі квота диқанның көңілін көншіте алды ма?

19.01.2018

Еуразияның болашақ «қаржы қақпасы»

19.01.2018

Ғажайып жаңалықтар

19.01.2018

«Тәуелсіздік дәуірі»: түйін және болашаққа көзқарас

19.01.2018

Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының мәлімдемесі

19.01.2018

Елбасы Goldman Sachs басшысымен кездесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Дархан ӨМІРБЕК, «Егемен Қазақстан»

Сөз еркіндігі және балама пікірге төзімділік

АҚШ-та білім алып жүргенімізде екі апта бойы сөз бостандығы абсолют­тік болуы тиіс пе деген тақырыпты тал­қыладық. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ғажайып жаңалықтар

Заманауи экономиканың дамуы адамзатқа орасан зор жаңа мүмкіндіктер ұсынатындығын, соған сай экономиканың кейбір дәстүрлі салаларының түбегейлі өзгеріске түсетінін қазірдің өзінде байқауға болады. Тек бір ғана ауыл шаруашылығын алып қарайықшы.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қайдасың, менің ертегім?!

Алпысыншы жылдардың басында мектеп табалдырығын аттаған біздің толқынның бала қиялын баураған ғажап – қазақтың ертегілері мен батырлар жыры еді-ау. Сол кезде сол бір ғажайыптар әлемінен санамызға сің­ген сансыз суреттер бұл күнде сағындырып, сабырымызды сарқып ішкендей болады. Сондағы небір керемет сиқырларды көруге көңіл ынтығып, көкірек көзі құмартып, құштарлана ашылғандай күйге енеті­німіз бар.

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Тажалды тізгіндеудегі байыпты бітімгерлік

Вашингтондағы кездесулер жоғары деңгейде өтті. Әлемнің белді, белгілі ақпарат құралдары да ол туралы жарыса жазуда. Маңызды кездесулердің өзекті тұсы – Қазақстанның ядролық қаруды таратпау жөніндегі табанды ұстанымы мен байыпты қызметін жоғары бағалау болды. Бұл іс жүзінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың жаһандық бейбітшілікті сақтау мақсатындағы жеке бастамалары мен осы бағыттағы қажырлы қызметіне, әлем­дік деңгейдегі қайраткерлік болмысы­на берілген баға деп пайымдаймыз. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Тілді кез келген жаста үйренуге болады

Әлемде қанша тіл болса, адам сол тілдерді үйренуге ұмтыла береді жә­не бұл қызығушылық ешқашан тоқ­тамайды. Әрине кейде бір тіл басқаларына қарағанда маңызды, танымал, оңай, әдемі болып көрі­нуі мүмкін. Дегенмен адамның қы­зығушылығы мен сүйіспеншілігі ой­ға келмеген тілдерді де үйренуге жетелейді.

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу