Мектеп реформасы – қажеттілік

Жыл сайын жалпы орта білім алған мың-мың­да­ған жастардың жаңа ле­гі өмірге араласады. Олар осы өмір­ге қандай әзір­­лік­пен қадам басты? Ер­теңгі еліміздің өрке­ниетті дамуы да соған бай­ланысты. Білім адами капиталдың ең бас­ты құндылығына айналып отырған ХХI ғасырда түлектерге қойылатын та­лап – олардың интел­лек­­туалдық даму деңгейі, бі­лім сапа­сы жоғары бол­уы. Осы мақ­­сатта еліміз­де жал­пы білім беретін оқу жүйесінде соңғы жыл­дары не­­бір ауқымды ре­форма жүзеге асырылды.
Егемен Қазақстан
11.08.2017 1772

Соңғы ондаған жылдар бо­йы жас­тарды ХХI ғасырдың шы­ғар­­­машылық, небір күрделі ин­тел­­­лек­туалдық мамандықтар әлеміне арнайы дайындайтын инно­­вациялық мектептер жүйе­сі – гимназиялар, лицейлер, ма­ман­дандырылған дарынды балалар мектептері қалыптасып, да­мып келеді.

Жалпы, білім берудің әлемдік практикасында тиімділігі нақты дәлел­денген озық тәжірибелерге сүйене отырып соңғы нәтижеге бағытталған, тұрақты сапалы бі­лім беру, білімді бақылау мен ба­ғалаудың бірыңғай иннова­циялық әдістері жүзеге асырылуда.

Осы жылдары оқушының бі­лім стандартын қандай дәреже­де меңгергені, мұғалімнің білім беруде кәсіптік шеберлік деңгейі нақ­ты көрінетін, мектепке де, ата-анаға да тәуелсіз, білімді сырт­тай бақылап, бағалаудың мем­лекеттік ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ) моделі мол тәжі­ри­­бе жинақтады.

Мамандандырылған мектеп­тің жоға­­ры сынып­тарында ин­но­­вациялық-педаго­гикалық тех­­­­­но­­­­логияны кеңінен қол­дану­да қосарланған сабақ өткізу тә­жі­­ри­­бесі жыл сайын жетілді­ріліп отыр. Әсіресе, теория­лық күр­делі материалдар мен зертхана­лық жұмыстарды, тереңдетіліп оқыты­латын арнаулы және таң­­дау пән­дерін оқыту­дағы қо­сар­­лан­ған сабақтардың оқыту үр­ді­сін­дегі білім­ділік мүмкіндігі жо­ғары.

Өткен оқу жылында да білім сапа­сын же­тілдіруге қатысты көлем­ді реформалық өз­герістер енгізілді. Оқушылардың функ­ция­­лық сауаттылығын дамыту бағы­тында «математикалық сауат­­тылық», «оқу сауатты­лы­­ғы» тү­­сінік­тері енгізіліп, бі­лім мазмұнына үлкен өзгеріс жа­сал­ды. Таңдау пәні екіге көбей­тіліп, тестілік сұ­рақтар күр­де­лен­дірілді. Оқу­шылардың фун­­к­ция­лық сауа­тын дамытуға ерек­ше көңіл бөлінуі – әлемдік бі­лім беруде бүгінгі білім сапасына қойылып отырған басты талап­тың бірі.

Функциялық сауаттылық де­ге­німіз – оқу­­шының жалпы дү­ние­танымдық, ертеңгі өмірде бағдар жасауға қатынасты тео­рия­лық білім­дер мәнін те­рең түсіне отырып, оны әртүрлі салада нақты қолдана білу қабілеті мен дағдысын қалыптастыру, күнде­лікті адами қатынаста, әлеумет­тік байланыста кездесе­тін тіршілік міндет­терін жан-жақты практикада шеше білу.

Халықаралық PISA, TIMSS зерт­теу­лері қазіргі уа­қыт­та жалпы білім сапасы­ның өм­ірі­­мен байланыс­ты тиімділі­гін баға­лаудың әм­бе­бап құралы болып саналады. Мектеп қабырғасында-ақ оқушы білімнің теориялық мә­нін терең түсініп, өмірге бел­сенді, шығармашылық ойлау тұрғысынан қатынаса отырып, практикалық шешім жасай бі­лу дағдысын қалыптастырып, кәсіби жолын дұрыс таңдай бі­луі тиіс.

Енді алдыңғы жылдарда, одан бер­гі өт­кен оқу жылында жүр­гізілген, жүргізіліп жат­қан өзгерістер мен реформаларының бүгінгі заман талабына сай білім берудегі кейбір мәселелеріне тоқталсақ.

Ақпарат құралдары талдап көр­сет­­кен­дей, («Көзден бұл-бұл ұш­қан 140 балл» «ЕҚ», 4 шіл­де 2017 жыл), мектептер өт­кен оқу жылы білім сапасын айтар­лықтай төмен түсіріп алды. Биыл­ғы білімнің ең жоғары көр­сет­кіші – 140 балл.

Жыл басында-ақ соңғы он­даған жылдар бойы оқушы білі­мін объективті баға­лауда оңтайлы тәжірибе жинақтаған тесті­лік бағалау моделі – ҰБТ-ға қарсы жағым­­сыз пікір­лер айтылды: ҰБТ оқушылар­ға қы­сым жасайды, олардың жүй­ке­сі­не сал­мақ салады, оны білім рейтингінен алып тастау керек деушілер көбейді. Сөйтіп, жал­пы жұртшылық, ата-аналар, мұға­лім­дер мен оқушылардың өзі де арқасын кең­ге салып, тес­ті­лік бақылау моделі енді қол­­данылмайтындай, тіпті білімге нақ­ты талап болмайтындай көр­ді.

Бірақ Білім және ғылым ми­нистр­лігі жоғары оқу орындарына түсушілерге мем­­лекет­­тік ҰБТ моделін сақтап қалды. Біз­­дің­ше, бұл бірден-бір дұрыс ше­шім болатын.

Дей тұрғанмен, ҰБТ-ға  кіретін пән­дер және де олардың маз­мұнын айқындауда үлкен іркіліс болды. ҰБТ-ның бас-аяғы оқу жылының соңғы жартысында ғана анықталды. Мемлекеттік емтиханның функциялық сауаттылыққа қатысты материалдары асығыс құрастырылып, мағы­налық та, логикалық та қателік кетті, ғылыми жүйеге кел­меген, оқушылардың дайын­дығына қиындық келтірген жағдай­лар кездесті.

Біздің ойымызша, мектептегі білім сапасын жетілдіруде ҰБТ моделіне реформа жаса­сақ та, мектеп практикасында білімді объективті, тәуелсіз бағалайтын жағымды тәжірибені сақтап қалуымыз қажет. Бұрын оқушы сабақ процесінде білімді күнде­лік­ті баға алу үшін оқитын. Бі­лім баға алумен шектеліп, ке­йін есте ұзақ сақтала бермей, ұмы­тылатын.

ҰБТ әрбір оқушының білім стандар­тын­дағы бағдарламалық материалды терең, жан-жақты меңгеруін ұзақ уақытқа есте сақ­тауын талап етеді. Ол оқушының міндет­ті және таңдаған пәнде­рінен білім стандарты талабы­на сай заңдылықтар мен ере­же­лерді, құбылыстар мен оқи­ғаларды терең меңгеруіне қо­лайлы жағдай жасайды.

Екіншіден, ҰБТ-ның ондаған жылдар бойы атқарған тарихи миссиясы – білім сапасын көтерді. Мұғалімдер бағаны жасанды көтеріп бағалауды қойды. Жоғары және арнаулы оқу орнына жастарды қабылдау олардың білім дәрежесіне қарай шынайы жүрді. ҰБТ бұл міндетті тиісті дәре­жеде атқара білді. Осы бағыт­та ҰБТ-ның мүмкіндігі әлі де мол. Оқушының саналы білім алуы­на, мұғалімдердің сапалы бі­лім бере білуіне тікелей ықпал еткен ҰБТ білімдік факторға айналғандығын мойындауға тиіспіз.

Демек, мектептің білім беру­де мем­лекет­тік стан­дартты қан­дай дәрежеде жү­зе­ге асы­рып жат­­қанын қатаң бақылауда ұста­­ғы­­мыз келсе, мектепке де, ата-­анаға да, оған мүдделі ағар­ту мекемелеріне тәуелсіз мем­лекет­тік ҰБТ моделінің жұ­мы­сын одан әрі жетілдіруде, ең бас­ты­сы, ұйымдастыруда тікелей компью­терлік-электронды жүйе арқы­лы, әр оқушының білімін объек­тивті бағалауға қолайлы мүмкін­дік жасауға тиіспіз. Оған бүгін­гі таң­да материалдық-тех­ника­лық жағдай жеткілікті.

Педагогика ғылымында ай­қындалған, әлемдік тәжіри­беде, өзіміздің күнделікті практика­да да көзіміз көріп отырған жағ­дай – жалпы білім беруде, білім сапа­сын барған сайын жетіл­діруде бүгінгі таңдағы бас­ты кедергі ең алдымен, мектеп­тің оқу жоспарына байланыс­ты. Бүгінгі таңда мектептің жо­ға­ры сыныптарында 19-дан 23-ке дейін пән оқытылады. Әр пән бағдарламасы сол ғы­лым­­ның ХХI ғасырға дейінгі да­му деңгейін, ертеңі мен бүгі­нін то­лық қамти отырып құрас­тырылғанын ескерсек, 19-23 пәннен берілетін осынша­ма бі­лім көлемі бір оқушыға түсе­тін «сал­мақ» екенін тіпті бір кезек ойлап та жатпайтын сияқ­тымыз. Яғни, оқу жоспары оқу­шыларға бейінді білім алу принципіне емес, кеңес мекте­бінен бері өзгеріссіз ке­ле жат­қан жалпыға бірдей міндетті энци­клопедиялық білім беру принципіне негіз­делген. Бұл «Білім туралы» заңның жоға­ры сынаптарда оқушыларды өз қабі­летіне, таңдаған болашақ мамандығына, өзіндік қызығу­шылығына қарай «саралап және даралап» оқыту талабына мүлде қайшы. Әр жеке тұлғаның өз қабі­лет-икемділігіне қарай әлем­дік деңгейде бірыңғай бейінді білім беруді жүзеге асыруға тиіс мамандандырылған дарынды балалар мектебінің өзінде де сол пәндер дәл сол мазмұнда, толық­тай оқытылады.

Оқу жоспарындағы бейінді жә­не міндетті пәнге берілетін уа­қыт көлемінің жай пәндерден айыр­машылығы жоқтың қасы. Оқу­шы түске дейін алты сағат оқу жос­парындағы пәндерді оқи­ды. Түс­тен кейін 4 сағат ертең­гі сабаққа – үй тапсырмасына әзірленуі және факуль­татив­тік сабақтарға, арнаулы курс­тарға қаты­суы керек. Осы­лайша, оқушының бір күн­дік жұмыс уақыты 12-14 сағаттан асып жығы­лады. Нәтиже кері­сін­ше. Өйткені, бұл жағдай оқу­шы­ға да, мұғалімге де өз кү­шін, мүмкіндігін бір бағытта – бейінді, міндетті пәндерді жан-­жақты терең­детіп оқып, бағдарламалық материалды бейін­ді білім алу талабына сай меңгеруіне мүм­кіндік бермейді.

Сондықтан да қазір оқушы ҰБТ-ға, мемлекет­тік емтиханға әзірленуі үшін мек­­­теп­тен тыс репетитор жалдайды, шпар­галка әзірлейді, тестінің әзір жауабын сырт­тан көшіріп алу үшін түрлі байланыс құралдарын жаппай қолданады. Бұл барлық жерде әдеттегі жағдайға айналды.

Демек, ең алдымен бүгінгі мектептің оқу жоспарына реформа жасалмайынша, мектепке жасалған басқа реформалар толық­қанды жұмыс істей алады деп айту қиын.

Биыл­ғы тағы бір өзгешелік – түлектер мек­теп бітірерде және ЖОО-ға түсерде екі фор­матты мемлекеттік аттестаттаудан өту емти­ханын тапсырды. Бұл жаңалық емес, ҰБТ қолданысқа енгенге дейін оқушылар біті­­ру емтиханын мектепте, оқу орын­да­рына қабылдану емтиханын сол оқу орнының өзін­де тапсырып келді. Мұндай жүйе өзін ақтаған жоқ. Оның тиімсіз, субъективтік жағы басым болғандығын жұртшылық ұмыта қойған жоқ.

Биыл да сол кемшіліктер қай­та­лан­ды. Мектептің емтиханды өзі алуы мұға­лім­дердің өз еңбек дәрежесін өздері баға­лауына, оқу­шы білімін бұрынғыдан гөрі көтеріп бағалауға соқтырды. Ата-аналар мұғалімдерге, мұға­лім­дер оқу­шыларға «көмекте­суінен» өзге жаңалық бо­ла қой­мады.

Күнделікті көріп отырғаны­мыздай, мек­тепті аяқтаушы түлек­ті ғана емес, 9-­сы­нып­ты аяқтау­шыларды да мектеп­те мем­ле­кеттік ат­тестаттаудан өт­кізу­дің білім­дік мәні тым төмен­деп кетті. Сон­дықтан, 9-сынып­ты аяқтаушы оқу­шылардың өзін тестілік бақылау (ҰБТ) арқы­лы аттестаттаудан өткізудің уа­қы­ты кел­ген сияқты. Ол 12 жыл­дық білім алам деген ынталы жастарға сапалы білім алу тала­бын қойып, 9-сыныптан кейін тегін колледжге оқуға бара­тын жастардың өз арасын­да конкурстық жағдай қалып­тастырған болар еді.

Биылғы ҰБТ-дағы өзгерістің бірі – таң­дау пәні екеу болуы. Оның мәнісі түлек­тердің мек­тепті аяқтаған соң мамандық таң­дауына қолайлы жағдай жасау. Тіпті таңдау пәнінің екеу болуы түлектерге 50-ден 100-ге дейін мамандық таңдауына жол ашады деп түсіндіріледі. Бұл пі­кір бұған дейін де болған. Бүгінгі мектеп практикасында көріп отырғанымыздай, онымен келісу қиын.

Біріншіден, оқушылар бү­гін­гі таң­да маман­дықты мектеп бітірген соң таң­дамайды. Ба­ланың қабілет-икемділігі 7-8 сы­ныпта, әрі кеткенде 9-сыныпта то­лықтай айқындалады. Бұл кез­дегі мектеп­тің, ата-ананың ең бас­ты міндеті – оқушыға нақты кә­сіптік бағдар беру. Осы негізде ғана жалпы білімнің жоғары саты­сында оқушыға бірыңғай бейінді білім беру жүзеге асырылды. «Бейінді білім» оқушыға алдын ала, өз қабілетіне, қызы­ғу­шылығына қарай бір маман­дыққа теориялық, практикалық, психологиялық жағынан әзір­леу­ді талап етеді.

Екіншіден, қазіргі жалпы бі­лімнің жоғары сатысында жал­пыға бірдей міндет­ті көптеген пәндер оқытылып отырғанда, таңдау пәнін екеу жасау оның сапасына кері әсер еткен болар еді. Демек, таңдау пәні­нің біреу болуы ондаған жылдар бойы прак­тикада көріп отырғанымыздай, оған қойылатын талапқа сәйкес, сапасының жоғары болуына қо­лайлы әсер етеді.

Тағы бір көңіл бөлетін мәселе – «Ал­тын белгі» иегерлеріне ЖОО-ға түсуде жеңілдік болуы тиіс.

Біздің елімізде ХХI ғасырдың не­бір күр­де­лі интеллектуалдық мамандықтарына ла­йық дарын­ды жастарды дайындайтын ин­нова­циялық жаңа мектеп­тер жүйесі қа­лыптасып, дамып келеді. Әсіресе, ма­ман­­дан­дырылған дарынды балалар мек­теп­тері «Алтын белгіге» үміткер да­рын­­ды жастарға әлемдік деңгейде бі­лім беруде. Біздің мектеп бітіруші тү­лек­теріміздің 80-90 пайызы «Алтын бе­л­гі­ге» ие болды. Олар еліміздің ұлттық уни­верситеттерінде ғана емес, әлемнің ең таңдаулы ЖОО-ларында жоғары білім дең­гейін көрсетіп келеді. Мектебіміздің жүзден астам түлегі соңғы жылдары «Болашақ» бағдарламасы бойынша әлем­нің ең таңдаулы университеттерінде білім алды, қазір де оқып жатыр. Демек, алда тұрған міндет – «Алтын белгі» аттес­татына үміт­кер­лерге, шынайы қабілетті жастарымызға әлемдік деңгейде са­палы білім беру бағытындағы жұмысты одан әрі жетілдіру, осы жолда оларға барынша же­ңіл­дік жасау.

Нәсіпқали ДӘУЛЕТОВ,

Батыс Қазақстан облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-интернаттың директоры, педагогика ғылымдарының кандидаты

Батыс Қазақстан облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.10.2017

Әліпби ауыстыру – рухани дамуға септігін тигізеді

23.10.2017

Тұран-Астана университетінің ректоры: Құтты қадамды құптаймыз

23.10.2017

Батыл қадамдарға бару қажет

23.10.2017

Петропавлда латын қарпіне көшу аясында конференция өтті

23.10.2017

Қаржы жүйесіндегі тарихи шешім

23.10.2017

Онлайндағы жұңғо жұрты

23.10.2017

Италияның екі облысында автономия үшін сайлау өтті

23.10.2017

Шаруалар астықтарын элеваторларға өткізе алмай жатыр

23.10.2017

Алматы облысында қос алыптың ескерткіштері ашылды

23.10.2017

100 жаңа оқулық: келелі жоба шешімін табуда

23.10.2017

Тұрсынбек Кәкішев – қазақтың қара нары

22.10.2017

«Ордабасы» «Астананы» жеңді

22.10.2017

Владимир Путин Қазақстанмен әріптестіктің биік белесін атап өтті

22.10.2017

Словенияда президент сайлауы өтіп жатыр

22.10.2017

Жапонияда бүгін парламент сайлауы

22.10.2017

Ұлттарды ұйыстырған дәстүрлі байқау

22.10.2017

Жақияновпен жекпе-жектен соң Барнетт ауруханаға түсіп қалды

22.10.2017

Қаламгер Зейнолла Сәніктің шығармашылығына арналған конференция өтті

22.10.2017

Студенттерге арналған «Ұлы дала жастары» жобасы іске қосылды

22.10.2017

Қостанайда полицейлер көкпар тартты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қаржы жүйесіндегі тарихи шешім

Алпауыт ел Америка Құрама Штат­тары­ның экономикасы қазіргі кезде өз жарасын өзі жалап жазатын көк­жал қасқырға ұқсайды. Ол өзінің осы қасиетінің арқасында жазылмастай сыр­қатқа шалдыққан қазіргі қаржы ка­питализмнің ғұмырын барынша ұзартып келеді. Бүгінгі күні бүкіл әлемге билігін жүргізіп отырған ка­пи­тализмнің басты тірегі бастапқы кезде осы формациялық құрылыс­тың отаны әрі таратушысы болға­нымен соңғы жылдары барынша әлеу­меттене бастаған Еуропа емес, нарық­тық жолға түсіп, жедел байып келе жатқанымен Конфуций қағидасы бойынша мемлекетті әке деп қабыл­дап, бүкіл халық үшін одан әкелік қам­қорлық талап ететін дана Қытай емес, корпоративтік рухты ту етіп көтерген еңбекшіл Жапония мен Оңтүстік-Шығыс Азияның елдері емес, нақ осы АҚШ-тың өзі болып отырғандығын біраз жұрт жақсы біледі.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Онлайндағы жұңғо жұрты

Қытай. Жан-жақтан ағылған адамдар мен көлік ағысы толас­тар емес. Бағдаршамның қызыл шамына тоқтаған көлікте отырып, жан-жағыңды бағдарлайсың. Сіз отырған көлікке жапсарласа, бірінен соң бірі жапырлап велосипед мінген жолаушылар сы­наласып тоқтап жатыр. Ал жол жүруге рұқсат берілгенде бей­не құмырс­қалар тəрізді өре жөнелген қос дөңгелекті көлік­ке отыр­ған­дардың шеруін көр­гендейсіз. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Кімді тұлға тұтамыз?

Баяғының жастарына «Мен өмір­ден өзімді іздеп жүрмін» деп сөйлеу тән болатын... Жақында Америкада оқып жүрген қазақ­стандық жас өреннің пікірін тыңдап көруге тура келді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Дауыл алдындағы тыныштық болып жүрмесін

Төрткүл дүниені тығырыққа тіреген 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы мен 2009 жылғы «ұлы рецессиядан» енді ғана оңала бастаған әлем экономикасы 2016 жылдан бастап баяу да болса тұрақты даму бағытына бет бұрды.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Шексіз білім

«Білім шексіз бе, әлде білімнің шегі бар ма?» деген сұраққа жа­­уап­ іздеп жүріп, Оксфорд уни­вер­ситетінің профессоры, матема­тик Мар­кус дю Сотойдың «Біз нені біле алмаймыз: білім шегіне сая­хат» («What we cannot know») ат­ты кітабын сатып алдым. Про­фес­сор бұл кітабында нөлден бас­­­тап жетіге дейінгі межені бел­гілейді. Нөлінші межені «Белгілі, бірақ белгісіз» әлде «Белгілі, бірақ бей­мәлім» деген дұрысырақ па?­ Біз біле­тін нәрседен бастап еш­қашан біле алмайтынға, ал одан шек­сіздікке дейінгіні тұспалдайды. Біз нені білмейміз және нені біле ал­маймыз? 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу