Шуле Ертүрік: Латын әліпбиіне көшу − Нұрсұлтан Назарбаевтың парасатты саясаты

Анкара университетінің докторантурасында (PhD) оқитын түркиялық Шуле Ертүрік өзінің зерттеу тақырыбы ретінде қазақстандық газеттерді таңдаған екен. Нақтырақ айтқанда, Шуле ханымның диссертациялық жұмысы «Егемен Қазақстан» және «Жас Алаш» газеттерінің тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап 2015 жылға дейінгі тілі мен мазмұнына арналған.
Егемен Қазақстан
18.08.2017 1694

Түркияның Сакарья уни­вер­ситетінде лектор болып жұ­мыс істейтін Шуле Ертүрік Аныклы тақырыбын терең зерттеу үшін Қазақстанға он күндік сапармен келіп, Алматы және Астана қалаларындағы ұлттық кітапханаларды ара­лап, қазақстандық ғалым­дар­дың еңбектерімен таныс­ты. Ол сондай-ақ, зерттеу ны­сан­дарының бірі «Егемен Қа­зақстан» газетінің редакциясына соғып, журналистермен жүздесті. Біз осы мүмкіндікті пайдаланып, Түркиядан арнайы келген қонағымызбен шағын сұхбат құрған едік.

− Шуле ханым, не себепті қазақ баспасөзін зерттегіңіз келді?

− Мен 2004-2005 жылдары Алматыдағы Абай атындағы ҚазҰПУ-да түрік тілінен са­бақ бердім. Жұмыс істей жү­ріп, қазақ тілін үйрендім, қазақ әдебиетімен таныс­тым. Кейін Түркияға орал­ғанда қазақ тілінің грам­­мати­касы біршама зерттел­генін, бірақ әлеуметтік лин­гвистика тұрғысынан қарас­­ты­рыл­мағанын бай­қа­дым. Әлеу­меттік лингвис­тика – бұл жаңа бағыт. Ол қо­­ғам өм­ірінің тілге әсерін зерт­тейді. Осылайша қазақ тілін әлеу­меттік лингвистика тұр­ғы­сын­да зерттеуге бел будым. Тіл­ді зерттеудің бірден-бір жо­лы тұрақты жарық көре­тін ба­­сылымдарға талдау жасау екенін түсіндім. Со­дан дис­сер­тациялық тақы­ры­­бымды бе­кіт­тіріп, зерттеу жұмыс­та­рына кірісіп кеттім.

− Зерттеу жұмысын қа­лай жүргіздіңіз? Неден бас­тадыңыз?

− Түркияда Қазақстанның әлеуметтік құрылымы мен бас­пасөзі туралы жазылған кі­таптар аз. Сол себепті, ең алдымен, Еуропада шыққан кітаптарды оқыдым. Байқа­ғаным, 2000 жылдарға дейін Ба­тыстың Қазақстанға көзқарасы оң болған екен де, кейін бір­те-бірте сыни материалдар кө­бейген. Mенің ойымша, Батыс көзқарасы кейбір мә­се­леде объективті емес. Қа­зақстан қарқынды дамыған – түркі мемлекеті. Қазақстанға келгеніме 10 күндей болды. Алматы мен Аста­надағы кітапханаларға бардым. Осы са­парымда Қазақстанға көз­қарасым өзгерді. Әсіресе, ме­диаға байланысты. 2004-2005 жылдары келгенімде қазақ­ша кітаптар мен бұқа­ра­лық ақпарат құралдары аз болатын. Қазір біршама кө­бейген және сапасы өте жо­ғары, заманауи деңгейде. Оның үстіне қазір объективті ақпарат көбірек.

− «Егемен Қазақстан» туралы ойыңыз қандай?

− Дүниежүзілік стандарт­тарға аяқ басқан және объек­тивті ақпаратты көбірек бере­тін басылым дер едім. Бүгінде мен га­зет­тің интернет нұсқасын оқып тұрамын, Қазақстанда бо­лып жатқан оқиғалар туралы мә­ліметті не­гізінен сол жерден аламын.

− «Егемен Қазақстанды» зерттеп жүргеніңізге 5 жыл­ға жуық уақыт өткен екен. Қан­дай қорытындыға келдіңіз?

− Газет 2015 жылға де­йін ресми тілді көбірек пай­да­ланған. Сондай-ақ, тақы­рып ауқымы да қазіргіден тарлау болған. Соңғы 1-2 жылда газет қатты өзгерген. Заманауи, ин­тел­лектуалды, тақырып ауқы­мы кең, сайты бар жаңа ме­диа жобаға айналған.

− Биыл Елбасы Н.Ә.Назарбаев «Болашаққа бағ­­­дар: рухани жаңғыру» ат­ты ма­қаласын жариялады. Ма­қалада Мемлекет бас­шы­сы рухани жаңғыру аясында көп­теген көкейкесті мәсе­ле­лер­ді көтерді, солардың бірі – қазақ тілінің латын әліп­биі­не өтуі. Сіз осыған қалай қа­райсыз?

− Мен, әрине, қолдаймын. Қазақ тілінің латын әліпбиіне көшуі түркі әлемінің бір ортақ кеңістікте болуына септігін тигізеді. Мен мұны Нұрсұлтан Назарбаевтың парасатты саясаты деп бағалар едім. Өзіңіз білетіндей, Кеңес өкіметі Орта Азия халықтарының басын біріктірмес үшін әртүрлі жы­мысқы стратегияларды жүзеге асырған. Әсіресе, Сталин түркі халықтарының бірігуінің алдын алу үшін Мәскеуге бағынған, арабша жазуды қолданған Түр­кістанды 5 республикаға бөл­ген. Алдымен арабшадан латын әліппесіне ауыстырған. Бұл аймақтағы түркілер 1926-1940 жылдарда латын әліп­песін қолданған. Алайда, 1928 жылы Түркияның латын әліппесіне өтіп, оны белсене қолдана бастағанынан Сталин өзін жайсыз сезініп, уақыт өте келе Орта Азиядағы түркілердің жазуын кирилл әліппесіне ауыстырған еді. Қазір енді, қазақша газет-жур­налдардың, интернет сайт­тардың саны артуы, қазақ­ша диссертациялардың жазылуы, жарнамалардың қа­зақша болуы, қазақша көр­сетілім ұсынатын радио-теле­визияның ұлғаюы және қазақша фильмдердің көбеюі, әрі мемлекеттік қыз­мет­те, бі­лім беру саласында, со­ны­мен бірге халық арасында қа­зақша сөйлесетіндер санының ар­туы көңіл қуантарлық дер едім. Қазақ тілінің дәрежесі өсіпті.

Тіл ұлттың өзін өзі анық­­тауында үлкен бір бас­палдақ болып есептеледі. Менің ойымша, Нұрсұлтан Назарбаевтың тіл саясатын жоспарлауда сәтті қадамдарының осы саладағыдай өзіне тән принциптері бар.

− Әңгімеңізге рақмет.

 

Әңгімелескен

Дархан ӨМІРБЕК,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.05.2018

Лионель Месси «Алтын бутса» сыйлығын бесінші рет жеңіп алды

21.05.2018

Қазақстан мен Халықаралық ҚҚДБ арасындағы Қарыз туралы келісім туралы заң жобасы қаралды

21.05.2018

Қ. Тоқаев Толеранттық және бейбітшілік жөніндегі жаһандық кеңестің басшысымен кездесті

21.05.2018

Шымкент-2 жаңа теміржол вокзалы салынады

21.05.2018

Елбасы Өзбекстан Республикасының Президентімен телефон арқылы сөйлесті

21.05.2018

ОҚО-да Нобель сыйлығы лауретының қатысуымен ғылыми-практикалық дөңгелек үстел өтті

21.05.2018

Қазақстанның аграрлық ғылымының дамуына арналған баспасөз конференциясы өтті

21.05.2018

Филиппо Оноранти: Алқалы жиынның алар орны да ерекше

21.05.2018

Ханс-Пол Бюркнер: Мұнай мен газ ғана емес, басқа салалардың да дамуы керек

21.05.2018

Мырзакелді Кемел: Болашаққа бағдарланған форум

21.05.2018

«Нұр Отан» Атырау мен Павлодарда ІТ-мамандарын дайындатын ІТ-орталықтар ашты

21.05.2018

Бурабай ұлттық паркіне арналған «A day in Burabay» бірегей фотоальбомы жарық көрді

21.05.2018

Алматыда 5 жасар бала менингиттен көз жұмды

21.05.2018

Мекен-жай анықтамасын Telegram-бот арқылы алуға болады

21.05.2018

Нұрлан Ноғаев: Бизнес субъектілеріне мемлекеттің қолдауы аймақтың экспорттық әлеуетін арттыруға септігін тигізеді

21.05.2018

Алматылық педагогтар СДУ-да бас қосты

21.05.2018

Қазақстанда тұңғыш рет көз іші қатерлі ісігіне шалдыққан балаларға СИАХТ отасы жасалады

21.05.2018

Самал Еслямова: Біз бұл кинокартинаны түсіру үшін 7 жылымызды сарп еттік

21.05.2018

Жезқазған қаласының әкімі өз еркімен қызметінен кетті

21.05.2018

Айдос Қыдырма ҚР Премьер-Министрінің баспасөз хатшысы қызметінен кетті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қамбар Ахмет,

Каспий мен Қара теңіздерді жалғау кімге тиімді?

Мамырдың екінші онкүндігінде ақпарат һәм саясат алаңында қызу тал­қыланған тақырыптың бірі – Қазақ­стан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Каспий мен Қара теңіздің арасын жал­ғайтын «Еуразия» каналын салу жөніндегі пікірі болды. 

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Кешегінің жұрнағы, бүгінгінің көнесі 

Әдебиетке әркімнің-ақ таласы бар заман өтіп кеткенін мойындау қалай болған күнде ауыр. Нарық зама­нының елең-алаңында қолына қалам ұста­ған жігіттердің арасынан адамдар кітап­қа оралады әлі дегенді сеніммен айт­қандарына қарағанда әдебиеттің өмірдегі артықшылығына үміттері күшті болған-ау, шамасы. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қолдан жасалған қасірет

Жылда мамырдың соңындағы Аза тұту күні жақындаған сайын мен қазақпын деген әрбір адамның жүрегі қарс айрылмауы, 30-шы жылдардағы саяси қуғын-сүргіннің, ғаламат ашаршылықтың құрбандарын еске алып күңіренбеуі мүмкін емес дер едік. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Оразаның нығметі

«Зор сүйінші айтайын, Мұсылман болып туғанға. Ислам дінін қуғанға...» деп Майлықожа бабамыз жырлағандай, исламды дінім, Мұхаммедті пайғамбарым деп таныған мүміндер үшін қасиетті рамазан айы туды. Аллаға бойұсынушы қауым бұл айды «Айлардың сұлтаны» деп ерекше әспет­тесе, үлкен сахаба Абдулла Аббас «күн­­дердің қайырлысы – жұма, айлардың қайыр­лысы – рамазан» деген екен.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Жол апатын азайту жүргізуші мәдениетіне байланысты

Өткенде екі көлік соқтығысып қал­ды. Олар көшенің бағдаршамы жоқ қиылысында бір-біріне жол бермеген. Содан екі жүргізуші бірін-бірі кінәлап жатыр. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу