Ирактағы күрдтердің референдумы жайлы не білеміз?

Таяуда Ирактағы күрд халқы тәуелсіздік жөнінде референдум өткізді. Бұл оқиғаның азаттыққа ұмтылған халықтың тағдыр шешті әрекеті тәрізді көрінетіні белгілі. Алайда, көрші елдердің референдумды мойындамауы – Күрдістандағы шиеленісті одан әрі күрделендіріп жіберді.

Егемен Қазақстан
28.09.2017 7956
Сурет СNN жаңалық порталынан алынды

Al Jazeera-ның хабарлауынша, дауыс беру дүйсенбі күні жергілікті уақыт бойынша 16:00-де аяқталған. Референдумның қорытындысы алдағы 72 сағат ішінде анықталады. Ирактағы Күрдтер территориясына тарайтын Rudaw TV арнасы дауыс беруге халықтың 78 пайызы, яғни 5 миллионға жуық электорат қатысқанын мәлімдеді.

Дауыс беру бюллетенінде «Күрдістан аймағын және оның сыртындағы күрдістандық жерлердің тәуелсіз мемлекет болуын қалайсыз ба?» деген сұрақ күрд, араб, түрік және ассирия тілдерінде қойылған.

Al Jazeera агенттігі Күрдтердің референдумда тәуелсіз ел атануды қолдап шығатынын пайымдайды. «Дегенмен, бұл бірден Ирактан бөлініп шығуды білдірмейді. Күрдістан жергілікті билігі (КЖБ) партиясының АҚШ-тағы өкілі Баян Сами Абдул Рахман нәтиже Ирак үкіметіне қажетсіз болғанымен, халықтың қалауына көнген күрд басшылары үшін тиімді екенін айтады», – дейді Al Jazeera.

Баян Самидің сөзіне сүйенсек, күрд халқы референдумға маңыз беріп отыр. Сонымен қатар, ол халықтың келіссөздерге әзір екенін айтады ол. «Біз Ирактағы не Күрдістандағы жағдайды тұрақсыздандыруды қаламаймыз... Алайда біздің мақсатымыз Ирактағы Күрдістанның тәуелсіздігін жариялау», – дейді Баян Сами Al Jazeera-ға берген сұхбатында.

Күрдтердің тәуелсіздікке талпынысын көрші мемлекеттер қолдап отырған жоқ. Ирак премьер-министрі Хайдер әл-Абади референдумды Конституцияға сай емес деп мәлімдеп, нәтижесі қандай болғанына қарамастан келіссөздер жүргізбейтінін хабарлаған-ды.

Күрдістанның егемендігіне көрші Түркия мен Иран да қарсылық көрсетіп отыр. BBC-дің ақпаратына сүйенсек, Түркия мен Иран өз аумақтарында күрд халқының азаттық күресі тұтанып кетуінен қауіптенеді. Қазіргі таңда Анадолы топырағында 14 миллионға жуық күрд халқы мекен етеді. Түркия президенті Режеп Тайип Ердоған елдің тұтастығына қауіп төндіретін кез келген әрекетке тыйым салатынын жеткізді. Анадолы агенттігі таратқан ақпаратқа сүйенсек, Сыртқы істер министрі Мевлют Чавусоғлу Киркук аумағындағы түрікмендерге зорлық көрсетілсе, қарулы күштердің басып кіруге әзір екенін хабарлаған. Премьердің пікірінше, «мүйіз сұраймын деп жүріп құлағынан айрылыптының» кері келіп, күрдтердің қазіргі автономиялық құқықтары шектелуі мүмкін.

АҚШ та картада Күрдістан мемлекеті пайда болуына қарсы. Euronews америкалықтардың бұл қадамын аймақтағы ең сенімді әріптесі Иракты әлсіретіп алмауымен түсіндіреді. Таяу шығыста күрдтерді қолдап отырған Израиль ғана. Елдің премьер-министрі Биньямин Нетаньяху олардың әрекетін «жеке мемлекет құру жолындағы заңды әрекет» деп есептейтінін тілге тиек еткен-ді. Euronews арнасы Израильдің қолдауын күрдтер мен еврейлер арасында тығыз қарым-қатынас орнауымен байланыстырады.

Киркуктағы ирактық күрд өкілі сайлаудан шыққан соң сия жағылған саусағын көрсетіп тұр. CNN cуреті 

БҰҰ да аймақтағы жағдайға алаңдаушылық білдіріп, референдумның соңы аймақтың тұрақтылығына қауіп төндіру мүмкіндігін жоққа шығармайды. Al Jazeera-ның хабарлауынша, БҰҰ бас хатшысы Антонио Гутерриш Ирак пен Күрдістанның жергілікті билігін мәселені келіссөздер мен диалог арқылы шешуге шақырған.

Қазіргі таңда солтүстік Ирактағы күрдтердің автономиялық құқығы бар. Сонымен қатар, олар өздерінің парламентін сайлап, заң шығаратын және білім саласына қатысты шешім қабылдайтын мүмкіндікке ие. Аймақтың қазіргі президенті Масуд Барзанидің өкілеттігі екі жыл бұрын аяқталған болатын. Алайда Таяу шығыстағы тұрақсыздықтың кесірінен оның басшылығы ұзартылған-ды. LSE университетінің зерттеушісі, ғылым докторы Зейнеп Кая Euronews арнасына берген сұхбатында аймақтың саяси шиеленіске тап келгенін айтады. «Күрдістандағы экономикалық дағдарыстан кейін Масуд Барзаниге деген сенімділік азайды. Сондықтан, егемендікке ұмтылу қадамы халық алдындағы оның мәртебесін өсіреді. Өйткені, Ирак әскері оларды қорғай алған жоқ және күрдтердің қиыншылыққа душар болуын Бағдад билігінен көреді», – дейді Зейнеп Кая.

The Guardian газетінің пікірінше, күрдтердің азаттық талпынысы түсінікті. Басылымның пікірінше, олардың дәлелі ақылға қонымды. «Дауыс беру – Барзани мырзаның өз халқы алдындағы абыройын өсіреді, алайда мақсатына қалай жететіні белгісіз. Аңсаған арманынан бас тартудың құны арзанға түспейді. Әлі де шиеленістен шығатын жол да, уақыт та бар. Ендеше, оны аса ұқыптылықпен қолдану керек», – дейді The Guardian басылымы.

Күрдтердің егемендік жөніндегі референдумы қаншалықты заңды? БҰҰ Жарғысы мен  Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакті кез келген халықтың саяси көзқарасы мен ұстанымын жариялауға мүмкіндік береді. Қысқаша айтқанда, кез келген ұлт өзара референдум өткізіп, мемлекет атануға құқылы. The Independent газетінің пайымдауынша, мұндай әрекеттің соңы заңдық тұрғыдан қарама-қайшылыққа әкеліп соғады. Аймақтың мемлекетке айналуы өзі орналасқан елдің егемендігі мен тұтастығына нұқсан келтіреді. Сондықтан, ешқандай халықаралық ұйымдар аймақтың негізгі иесінің рұқсатынсыз жарияланған мемлекеттің егемендігін мойындай алмайды.

Мәселен, Шығыс Тимор Индонезиядан, Оңтүстік Судан мемлекеті Суданнан, Эритрея Эфиопиядан тәуелсіздігін алғанда өзара келіссөздер жүргізіліп, егемендік жариялауға негізгі мемлекет рұқсат берген болатын. Шотландия Ұлыбританиядан бөліну жөнінде референдум өткізгенде «Тұманды Альбион» дауыс беруге қарсылық көрсеткен жоқ. Сонымен қатар, территорияның мемлекет атануы үшін БҰҰ-ның ел деп тануы керек. Күрдістандағы ахуалға келсек, Ирак тарапы референдумды мойындаған емес. Ендеше, дауыс беру нәтижесіне қарамастан күрдтердің егемендігі қаншалықты жаппай мойындалуы белгісіз.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.08.2018

Азиада-2018: Дмитрий Алексанин Қазақстан қоржынына алғашқы алтынды салды

19.08.2018

Өскеменде Құрбан айтта 300 адамға ет таратылады

19.08.2018

Австралияда орман өртенді

19.08.2018

Головкин - «Канело» рематчын британ телевидениесі көрсетеді

19.08.2018

Отгонцэцэг Галбадрах Еуропа кубогында чемпион атанды

19.08.2018

Экс-депутат жас мемлекеттік қызметшілерге дәріс оқыды

19.08.2018

«Алтын Тобылғы» әдебиет жүлдесіне өтініштерді қабылдау басталды

19.08.2018

Маңғыстаулық құрылысшылар төл мерекесін атап өтті

19.08.2018

Барлық жағдай жасалатын солтүстік аймаққа көбірек келіңіздер – Мемлекет басшысы

19.08.2018

Теміржолда сыбайлас жемқорлықты болдырмау жайы айтылды

19.08.2018

Астанада жол ақыны SMS арқылы төлеуге болады

19.08.2018

Зерендіде жастардың жазғы білім лагерінің екінші маусымы жұмысын жалғастыруда

19.08.2018

Азиада-2018: Бүгін қазақстандық спортшылар жарыс жолына шығады

19.08.2018

Елордада автобус жүргізушілері 400 мың теңгеге дейін жалақы алуы мүмкін

19.08.2018

Жакартада жанған жұлдыз

19.08.2018

Ауа райы болжамы: Ақмола облысы мен Астана аумағында дауыл тұрады

18.08.2018

Жакартада Жазғы Азия ойындарының ашылу салтанаты өтті

18.08.2018

БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан қайтыс болды

18.08.2018

Мемлекеттік хатшының қатысуымен Бұқар жыраудың 350 жылдық мерейтойы өтті

18.08.2018

Пара алған әкімдердің қылмысы әшкере болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу