Ирактағы күрдтердің референдумы жайлы не білеміз?

Таяуда Ирактағы күрд халқы тәуелсіздік жөнінде референдум өткізді. Бұл оқиғаның азаттыққа ұмтылған халықтың тағдыр шешті әрекеті тәрізді көрінетіні белгілі. Алайда, көрші елдердің референдумды мойындамауы – Күрдістандағы шиеленісті одан әрі күрделендіріп жіберді.

Егемен Қазақстан
28.09.2017 7798
Сурет СNN жаңалық порталынан алынды

Al Jazeera-ның хабарлауынша, дауыс беру дүйсенбі күні жергілікті уақыт бойынша 16:00-де аяқталған. Референдумның қорытындысы алдағы 72 сағат ішінде анықталады. Ирактағы Күрдтер территориясына тарайтын Rudaw TV арнасы дауыс беруге халықтың 78 пайызы, яғни 5 миллионға жуық электорат қатысқанын мәлімдеді.

Дауыс беру бюллетенінде «Күрдістан аймағын және оның сыртындағы күрдістандық жерлердің тәуелсіз мемлекет болуын қалайсыз ба?» деген сұрақ күрд, араб, түрік және ассирия тілдерінде қойылған.

Al Jazeera агенттігі Күрдтердің референдумда тәуелсіз ел атануды қолдап шығатынын пайымдайды. «Дегенмен, бұл бірден Ирактан бөлініп шығуды білдірмейді. Күрдістан жергілікті билігі (КЖБ) партиясының АҚШ-тағы өкілі Баян Сами Абдул Рахман нәтиже Ирак үкіметіне қажетсіз болғанымен, халықтың қалауына көнген күрд басшылары үшін тиімді екенін айтады», – дейді Al Jazeera.

Баян Самидің сөзіне сүйенсек, күрд халқы референдумға маңыз беріп отыр. Сонымен қатар, ол халықтың келіссөздерге әзір екенін айтады ол. «Біз Ирактағы не Күрдістандағы жағдайды тұрақсыздандыруды қаламаймыз... Алайда біздің мақсатымыз Ирактағы Күрдістанның тәуелсіздігін жариялау», – дейді Баян Сами Al Jazeera-ға берген сұхбатында.

Күрдтердің тәуелсіздікке талпынысын көрші мемлекеттер қолдап отырған жоқ. Ирак премьер-министрі Хайдер әл-Абади референдумды Конституцияға сай емес деп мәлімдеп, нәтижесі қандай болғанына қарамастан келіссөздер жүргізбейтінін хабарлаған-ды.

Күрдістанның егемендігіне көрші Түркия мен Иран да қарсылық көрсетіп отыр. BBC-дің ақпаратына сүйенсек, Түркия мен Иран өз аумақтарында күрд халқының азаттық күресі тұтанып кетуінен қауіптенеді. Қазіргі таңда Анадолы топырағында 14 миллионға жуық күрд халқы мекен етеді. Түркия президенті Режеп Тайип Ердоған елдің тұтастығына қауіп төндіретін кез келген әрекетке тыйым салатынын жеткізді. Анадолы агенттігі таратқан ақпаратқа сүйенсек, Сыртқы істер министрі Мевлют Чавусоғлу Киркук аумағындағы түрікмендерге зорлық көрсетілсе, қарулы күштердің басып кіруге әзір екенін хабарлаған. Премьердің пікірінше, «мүйіз сұраймын деп жүріп құлағынан айрылыптының» кері келіп, күрдтердің қазіргі автономиялық құқықтары шектелуі мүмкін.

АҚШ та картада Күрдістан мемлекеті пайда болуына қарсы. Euronews америкалықтардың бұл қадамын аймақтағы ең сенімді әріптесі Иракты әлсіретіп алмауымен түсіндіреді. Таяу шығыста күрдтерді қолдап отырған Израиль ғана. Елдің премьер-министрі Биньямин Нетаньяху олардың әрекетін «жеке мемлекет құру жолындағы заңды әрекет» деп есептейтінін тілге тиек еткен-ді. Euronews арнасы Израильдің қолдауын күрдтер мен еврейлер арасында тығыз қарым-қатынас орнауымен байланыстырады.

Киркуктағы ирактық күрд өкілі сайлаудан шыққан соң сия жағылған саусағын көрсетіп тұр. CNN cуреті 

БҰҰ да аймақтағы жағдайға алаңдаушылық білдіріп, референдумның соңы аймақтың тұрақтылығына қауіп төндіру мүмкіндігін жоққа шығармайды. Al Jazeera-ның хабарлауынша, БҰҰ бас хатшысы Антонио Гутерриш Ирак пен Күрдістанның жергілікті билігін мәселені келіссөздер мен диалог арқылы шешуге шақырған.

Қазіргі таңда солтүстік Ирактағы күрдтердің автономиялық құқығы бар. Сонымен қатар, олар өздерінің парламентін сайлап, заң шығаратын және білім саласына қатысты шешім қабылдайтын мүмкіндікке ие. Аймақтың қазіргі президенті Масуд Барзанидің өкілеттігі екі жыл бұрын аяқталған болатын. Алайда Таяу шығыстағы тұрақсыздықтың кесірінен оның басшылығы ұзартылған-ды. LSE университетінің зерттеушісі, ғылым докторы Зейнеп Кая Euronews арнасына берген сұхбатында аймақтың саяси шиеленіске тап келгенін айтады. «Күрдістандағы экономикалық дағдарыстан кейін Масуд Барзаниге деген сенімділік азайды. Сондықтан, егемендікке ұмтылу қадамы халық алдындағы оның мәртебесін өсіреді. Өйткені, Ирак әскері оларды қорғай алған жоқ және күрдтердің қиыншылыққа душар болуын Бағдад билігінен көреді», – дейді Зейнеп Кая.

The Guardian газетінің пікірінше, күрдтердің азаттық талпынысы түсінікті. Басылымның пікірінше, олардың дәлелі ақылға қонымды. «Дауыс беру – Барзани мырзаның өз халқы алдындағы абыройын өсіреді, алайда мақсатына қалай жететіні белгісіз. Аңсаған арманынан бас тартудың құны арзанға түспейді. Әлі де шиеленістен шығатын жол да, уақыт та бар. Ендеше, оны аса ұқыптылықпен қолдану керек», – дейді The Guardian басылымы.

Күрдтердің егемендік жөніндегі референдумы қаншалықты заңды? БҰҰ Жарғысы мен  Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакті кез келген халықтың саяси көзқарасы мен ұстанымын жариялауға мүмкіндік береді. Қысқаша айтқанда, кез келген ұлт өзара референдум өткізіп, мемлекет атануға құқылы. The Independent газетінің пайымдауынша, мұндай әрекеттің соңы заңдық тұрғыдан қарама-қайшылыққа әкеліп соғады. Аймақтың мемлекетке айналуы өзі орналасқан елдің егемендігі мен тұтастығына нұқсан келтіреді. Сондықтан, ешқандай халықаралық ұйымдар аймақтың негізгі иесінің рұқсатынсыз жарияланған мемлекеттің егемендігін мойындай алмайды.

Мәселен, Шығыс Тимор Индонезиядан, Оңтүстік Судан мемлекеті Суданнан, Эритрея Эфиопиядан тәуелсіздігін алғанда өзара келіссөздер жүргізіліп, егемендік жариялауға негізгі мемлекет рұқсат берген болатын. Шотландия Ұлыбританиядан бөліну жөнінде референдум өткізгенде «Тұманды Альбион» дауыс беруге қарсылық көрсеткен жоқ. Сонымен қатар, территорияның мемлекет атануы үшін БҰҰ-ның ел деп тануы керек. Күрдістандағы ахуалға келсек, Ирак тарапы референдумды мойындаған емес. Ендеше, дауыс беру нәтижесіне қарамастан күрдтердің егемендігі қаншалықты жаппай мойындалуы белгісіз.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.04.2018

Мектеп оқушылары «Егеменде» болды

22.04.2018

Бақытжан Сағынтаев Қырғызстанның жаңа тағайындалған премьер-министрімен телефонда сөйлесті

22.04.2018

Астанада тұрғын үйлерді басқарудың онлайн–жүйесі әзірленуде

22.04.2018

Оралда төртінші мәрте «Ашық әкімдік» шарасы өтті

22.04.2018

Алматыда дәстүрлі қайырымдылық марафон өтуде

22.04.2018

Әзербайжан парламенті елдің жаңа үкімет басшысын бекітті

22.04.2018

Астанадағы сенбілікке 140 мыңнан астам қалалық қатысты

22.04.2018

Қостанайда мемлекеттік қызмет аллеясы болады

22.04.2018

Мақтарал аудандарында абаттандыру жұмыстары жүріп жатыр

22.04.2018

Қостанайда болашақ жаңа қаланы дамыту ісі қаралды

22.04.2018

Оралда өрт қауіпсіздігін сақтамаған ойын-сауық және сауда орталығы бір айға жабылды

22.04.2018

Қостанай облысында 21-ші цифрлы  технологиялық IT кабинет ашылды

22.04.2018

Қырғызстанда жаңа премьер-министр сайланды 

20.04.2018

«Smart Zholy» бағдарламасының үздік стартап жобалары анықталды

20.04.2018

23-26 мамыр күндері Астанада «KADEX - 2018» көрмесі өтеді

20.04.2018

Денсаулық сақтау министрі Орал қаласында

20.04.2018

Заңнамаға архив ісі мәселелері бойынша өзгерістер қаралды

20.04.2018

Дубайдағы инвестициялық кездесуде ОҚО-ның инвестициялық өсу драйвері зерттелді

20.04.2018

Ақтөбеде зиянды қалдықтар тасқыны толастар емес

20.04.2018

ТҮРКСОЙ Шыңғыс Айтматов жылын ашты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Кісілік әліппесі

Жер бетінде сонау да сонау көз жеткісіз, көңіл сенгісіз небір ықылымдардан бері жасап келе жатқан заты адам баласының ең зарлы мақсаты не десе, ол – адам болу дер едік. Түр-сипатыңмен, тәніңмен ғана емес, жаныңмен, алпыс екі тамырыңдағы қаныңмен, бүкіл болмыс-бітіміңмен. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Ауылдарды сақтаудың амалы қайсы?

Ауыл халқы азайып барады. Неге? Ешкім­ге ештеңенің керегі жоқ болып кеткен бүгінгідей заманда ол жағын ойлап бас қатырып жатқан да бірде-бір жан жоқ. Бар айтатын уәждері – урбанизация. Бір есептен ол да дұрыс шығар. Қалаларға қарай жа­қындаса ауыл қазақтары да өркениетті өмір­ге араласады, өзгелермен бірге қазіргі за­ман­­ның игіліктеріне ортақтасады. Бірақ... 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Қайырымдылық көмектің қайыры болады

Табиғат апатына немесе соғыс, қарулы қақтығыс салдарынан күйзеліске ұшырап, аштыққа, босқыншылыққа тап болған елдерге қайырымдылық көмек көрсету – халықаралық қоғамдастықтың игі шарала­ры­ның бірі. БҰҰ-ның Халықаралық соты ондай көмектердің азық-түлік, киім, дәрі-дәрмек түрінде болуын, қару-жарақ түрінде берілмеуін қатаң бекіткен.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Тағам сыры: аурудың алдын алу мүмкін бе?

«Ас – адамның арқауы» деп кішкен­тай­ымнан естіп өскен адам ретінде, та­мақ жемесе адамның күші болмайды, жұ­мыс істеуге, өмір сүруге энергиясы жетпейді деп ойлайтынмын.  Бірақ ас­тың да асы бар, оның пайдасы мен зияны туралы шы­найы да, өтірік те, ойдан құрас­ты­рыл­ған да әңгімелерді көп естіп, кейде білмегендіктен сеніп те қалып жүреміз.

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Алматы: Шағын ауданның астарлы ақиқаты

Алматыда аты жоқ, бірақ, нөмір­­­лен­­ген 12 шағын аудан бар. Шын­туай­­тында, олар 12 емес, барлығын қос­­қанда – 13. Қала сәулетіне билік жүр­гізуші партия қызметкерлері, сірә, жобалау үстінде «шайтанның 12-сін» сес­ көрген-ау, ақырғы шағын ауданды – 10 «А» деп белгілепті. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу