Қожықов әліппесі

Рухани жаңғыру жаппай қолға алынған қазіргі таңда бұдан 105 жыл ілгеріде, 1912 жылы, ұлтымыздың ар-ожданы, ұлы ғалым және ұстаз Ахмет Байтұрсыновтың «Оқу құралымен» бір уақытта жарыққа шыққан мына «Әліппені» де айрықша еске түсіріп қойған абзал. 

Егемен Қазақстан
09.10.2017 1194

Ол патшалық дәуірдегі ағарту жұмыстары ауқымында мұқият қарастырылып, жан-жақты талдауға алынуы тиіс. 

Әліппе мұқабасында орысша: «Букварь для киргизских школ в Тур­кестанском крае. Составил заведующий русско-туземным училищем Конгр Ходжа Ходжиков» («Түр­кістан өлкесіндегі қазақ мектептері үшін әліппе. Құрастырған Қар­нақ орыс-тузем учи­лищесінің мең­­герушісі Қоңырқожа Қожықов») деп жазылып, «бірінші басылым»­ екені, «Түркістан оқу бас­шылығының рұқ­сатымен басылып отыр­ғаны» атап көр­сетілген. «Әліппе» («Әліф­бә») Орынборда «Ка­­римов, Хусаинов және баспа» серіктестігінің типолитографиясынан басылып шыққан. Осы кітап Түркістан өлкесіндегі оқу ісінде қалай пайдаланылды, оның жұртты сауат­тандырудағы рөлі, жалпы, сол шақтағы жәдидтік қозғалыста алған орыны қандай болды, міне, бұ­лардың бәрі әлі де зерт­теушісін тосып тұр. 

Аталмыш алғашқы «Әліппе» кітабын Түр­кіс­тан мұғалімдер семи­на­риясының түлегі, ұстаз әрі қоғам қайраткері, Алаш қозғалысына белсене қа­тысушы, Қоқанда жа­рия­ланған Түркістан автономиясы Халық кеңе­сінің жауапты хатшысы Қо­ңыр­қожа Қожықов ХХ ға­сыр басында ұстаздық құ­рып жүргенінде рухани саладағы мұқтаждықты те­рең түйсінгендіктен жаз­ған. 

Ол оқулыққа берген­ кіріспе сөзінде құран мен­ оның ұғымдарын оқы­­татын молдалардың (мұ­ға­лімдердің) назарын ба­лалардың, мектепте екі-үш жыл оқыса да, хат та­ну­ларының нашар­лы­ғына аударады. Мұның себебі қазақ тілінде сауа­т ашу кітабының жоқ­ты­ғында жатқанын айтады. Сөйтіп, өзінің «Әліп­песінде» қазақы бір дыбысты араби бір әріппен белгілеу әдістерін жүйелеп көрсетеді. Мұғалімдер әже­­тіне ұсынып отырған осы «қазақ әліппесінен соң құран әліппесін» оқы­­­са, балалардың «басылымдар жазуын тану» мүмкіндігі артатынын ай­тады. «Әліппенің» хрес­томатиялық бөліміне әр­кім білуге тиіс мағлұ­мат­­тарды топтап, олар­ға шағын әңгіме, өлең­дер­­ді қосып береді. Өзі­нің жазған әліппесін «тә­жірибе-дүр» деп атап, сол себепті, мұғалімдердің оқулықты «жатсынатын жер­лері» болса, сол жа-й­ын­­дағы ескертпелерін тың­дауға әзір екенін ескер­теді. Уақыт талабына орай «...алашқа ұсынған жә­дидіміздің не артық, не жетпеген жерлері болса, ой-пікірлерін тікелей, не хат арқылы білдіргендерге көптен көп алғыс айтамыз» дейді. 

Жәдидтік қозғалысқа тұсау сала отырып, орыс-тузем мектептерін көп­­­­теп ашып жатқан заманда Түркістан өлкесі оқу басқармасының қа­зақ әліппесін жасауға һәм­ қолдануға ресми пұр­­сат беруі, импе­рия­ идео­логтарының «бұ­ра­­та­наларды кәдімгі орыс мұжығына айнал­дыру» саясаты тұр­ғы­сы­­нан қарағанда, таң­ғал­дырады. Сон­дық­тан да бұл алғашқы «Әліп­пе­нің» өлкедегі ағар­ту­­шылық тағдырын те­­ре­ңі­рек зерттеу жөн бол­мақ.

Бейбіт ҚОЙШЫБАЕВ 

Суретте: Қо­ңыр­­­­­­қо­жа­ Қожықов «Әліп­­­­­­пе­сі­нің» орысша мұқаба бет­­­­­­­­­­тері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.02.2018

Ұлттық банк басшысы теңге бағамына қатысты болжам жасады

22.02.2018

Тараздағы «Жеңіс» саябағы қайта жаңғыртылады

22.02.2018

Ақышев: Теңге жыл басынан бері 4%-ға нығайды

22.02.2018

Атырау облыстық театрына «Академиялық» мәртебе салтанатты түрде табысталды

22.02.2018

Мейірбек Сұлтанхан «Астана – биік төрім, Қызылорда – туған жерім!» республикалық айтыста жеңімпаз атанды

22.02.2018

Шетелдік ЖОО-лардың қазақстандық студенттерге қызығушылығы жоғары

22.02.2018

Атырауда мемлекеттік туды 91 метр биіктікке көтереді

22.02.2018

Оңтүстікте тағы үш аудан құру ұсынылды

22.02.2018

Қазақстан – БҰҰ: өзара әріптестіктің серпінді жолы

22.02.2018

Арал – Орталық Азияға ортақ мәселе

22.02.2018

Серпінді даму жолында

22.02.2018

Экология жылы қоршаған ортаны қорғауға көмектесе ме?

22.02.2018

Бард ақынның бастауы

22.02.2018

Алматы қаласының әкімі халық алдында есеп берді

22.02.2018

Даму үшін әділдік ауадай қажет

22.02.2018

Халық өз Баян сұлуын іздейді

22.02.2018

Қарағандылық тәртіп сақшылары аяғы ауыр ананың өмірін сақтап қалды

22.02.2018

Конфессияаралық диалогтың қазақстандық алаңы

22.02.2018

Буын биінің білгірі

22.02.2018

Шығыста ауыл балабақшасы айрықша ойыншықпен қамтылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Даму үшін әділдік ауадай қажет

Әділдік қашанда адамзаттың арманы болып келеді. Жасыратыны жоқ, кейде бір ұжым түгілі, бір отбасының өзінде әділдік кемшін қалып жатады. Осындай жағдайда оның тұтас мемлекетте орнауы орындалмас армандай көрінетіні рас.

Зарема ШӘУКЕНОВА, ҰҒА корреспондент-мүшесі

Конфессияаралық диалогтың қазақстандық алаңы

Атақты америкалық саясаттанушы Самуэль Хантингтон 1996 жылы өзінің әлемдік ғылыми қоғамдас­тық арасында кең талқылауға түс­кен «Өркениеттер қақтығысы және әлемдік тәртіптің трансформациясы» атты кітабын жарыққа шығарды. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қайтқан малда қайыр бар

Осының алдында газет бетінде жарияланған «Бай бол­­саң, халқыңмен бол!» атты мақа­ламызда («Егемен Қазақстан», 09.02. 2018 жыл) меншік иелері­нің елімізден астыртын жолдар арқылы шығарып әкетіп жатқан капиталының түбі оларға қайыр бермейтіндігін, қазіргі күні Батыс әлемінде жүріп жатқан саяси-эко­номикалық үдерістердің екпі­німен бұл қаржылар сол жақ­тың өзінде ерте ме, кеш пе, қақпан­ға түсірілетіндігін, ал оның идеологиясы қазірдің өзінде әзір екендігін жазған едік. 

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Халық тәжірибесі – құндылық

Елшіл қайраткер Смағұл Сәдуақасұлы «Сәрсенбек» атты романында (1922) бас қаһармандарының аузынан «Қазақ неше жылда нағыз Жапониядай болады», «Қазақ Жапония секілді болу үшін өзінің елдігі өзінде болу керек», «Мыңдаған, миллиондаған қазақтар жұмысшы болып істесе, өз жерінің байлығының рахатын көрген емей немене?! Бұл дегенің адам айтқысыз жаңару болар еді» дейтін пікірлер айтқызады. Ел келешегінің мүбәрак жолын меңзеген нұсқа сөз деп қабылдаған дұрыс.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Жүздік құрылымда рулық үлес жоқ

Жақында танымал антрополог-академик Оразақ Смағұловтың «Қазақ халқының шығу тегі» атты еңбегі жарыққа шықты. Туындыда қазақ халқы осыдан қырық ғасыр бұрын Еуразия даласында дара этнос ретінде қалыптасқаны физикалық антропология арқылы дәлелденіпті. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу