Қожықов әліппесі

Рухани жаңғыру жаппай қолға алынған қазіргі таңда бұдан 105 жыл ілгеріде, 1912 жылы, ұлтымыздың ар-ожданы, ұлы ғалым және ұстаз Ахмет Байтұрсыновтың «Оқу құралымен» бір уақытта жарыққа шыққан мына «Әліппені» де айрықша еске түсіріп қойған абзал. 

Егемен Қазақстан
09.10.2017 1027

Ол патшалық дәуірдегі ағарту жұмыстары ауқымында мұқият қарастырылып, жан-жақты талдауға алынуы тиіс. 

Әліппе мұқабасында орысша: «Букварь для киргизских школ в Тур­кестанском крае. Составил заведующий русско-туземным училищем Конгр Ходжа Ходжиков» («Түр­кістан өлкесіндегі қазақ мектептері үшін әліппе. Құрастырған Қар­нақ орыс-тузем учи­лищесінің мең­­герушісі Қоңырқожа Қожықов») деп жазылып, «бірінші басылым»­ екені, «Түркістан оқу бас­шылығының рұқ­сатымен басылып отыр­ғаны» атап көр­сетілген. «Әліппе» («Әліф­бә») Орынборда «Ка­­римов, Хусаинов және баспа» серіктестігінің типолитографиясынан басылып шыққан. Осы кітап Түркістан өлкесіндегі оқу ісінде қалай пайдаланылды, оның жұртты сауат­тандырудағы рөлі, жалпы, сол шақтағы жәдидтік қозғалыста алған орыны қандай болды, міне, бұ­лардың бәрі әлі де зерт­теушісін тосып тұр. 

Аталмыш алғашқы «Әліппе» кітабын Түр­кіс­тан мұғалімдер семи­на­риясының түлегі, ұстаз әрі қоғам қайраткері, Алаш қозғалысына белсене қа­тысушы, Қоқанда жа­рия­ланған Түркістан автономиясы Халық кеңе­сінің жауапты хатшысы Қо­ңыр­қожа Қожықов ХХ ға­сыр басында ұстаздық құ­рып жүргенінде рухани саладағы мұқтаждықты те­рең түйсінгендіктен жаз­ған. 

Ол оқулыққа берген­ кіріспе сөзінде құран мен­ оның ұғымдарын оқы­­татын молдалардың (мұ­ға­лімдердің) назарын ба­лалардың, мектепте екі-үш жыл оқыса да, хат та­ну­ларының нашар­лы­ғына аударады. Мұның себебі қазақ тілінде сауа­т ашу кітабының жоқ­ты­ғында жатқанын айтады. Сөйтіп, өзінің «Әліп­песінде» қазақы бір дыбысты араби бір әріппен белгілеу әдістерін жүйелеп көрсетеді. Мұғалімдер әже­­тіне ұсынып отырған осы «қазақ әліппесінен соң құран әліппесін» оқы­­­са, балалардың «басылымдар жазуын тану» мүмкіндігі артатынын ай­тады. «Әліппенің» хрес­томатиялық бөліміне әр­кім білуге тиіс мағлұ­мат­­тарды топтап, олар­ға шағын әңгіме, өлең­дер­­ді қосып береді. Өзі­нің жазған әліппесін «тә­жірибе-дүр» деп атап, сол себепті, мұғалімдердің оқулықты «жатсынатын жер­лері» болса, сол жа-й­ын­­дағы ескертпелерін тың­дауға әзір екенін ескер­теді. Уақыт талабына орай «...алашқа ұсынған жә­дидіміздің не артық, не жетпеген жерлері болса, ой-пікірлерін тікелей, не хат арқылы білдіргендерге көптен көп алғыс айтамыз» дейді. 

Жәдидтік қозғалысқа тұсау сала отырып, орыс-тузем мектептерін көп­­­­теп ашып жатқан заманда Түркістан өлкесі оқу басқармасының қа­зақ әліппесін жасауға һәм­ қолдануға ресми пұр­­сат беруі, импе­рия­ идео­логтарының «бұ­ра­­та­наларды кәдімгі орыс мұжығына айнал­дыру» саясаты тұр­ғы­сы­­нан қарағанда, таң­ғал­дырады. Сон­дық­тан да бұл алғашқы «Әліп­пе­нің» өлкедегі ағар­ту­­шылық тағдырын те­­ре­ңі­рек зерттеу жөн бол­мақ.

Бейбіт ҚОЙШЫБАЕВ 

Суретте: Қо­ңыр­­­­­­қо­жа­ Қожықов «Әліп­­­­­­пе­сі­нің» орысша мұқаба бет­­­­­­­­­­тері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.10.2017

Студенттерге арналған «Ұлы дала жастары» жобасы іске қосылды

22.10.2017

Қостанайда полицейлер көкпар тартты

22.10.2017

Жанат Жақиянов жеңіліп қалды

21.10.2017

«Хабар» агенттігі БАҚ өкілдері арасында дәстүрлі футбол турнирін өткізеді

21.10.2017

Кенияда журналистер мінген тікұшақ көлге құлады

21.10.2017

5,5 пайыздық мөлшерлемемен несие бере бастады

21.10.2017

Роналду жылдың ең үздік футболшысы атанды

21.10.2017

Мешітті тонаған азамат ұсталды

21.10.2017

Кәсіпкерлер палатасы есеп берді

21.10.2017

Қазақ романсиадасына 20 жыл

21.10.2017

Қырғыз саясаткері Нұрсұлтан Назарбаевқа өтініш білдірді

21.10.2017

Сарыағаштық шаруалар қайта өңдеу ісін жандандыра бастады

21.10.2017

Газ келді. Қосуда қиындық бар

21.10.2017

Рухани келісім – бейбітшілік негізі

21.10.2017

Ауғанстан мешіттеріндегі жарылыстан құрбандар саны артуда

21.10.2017

Түркияда Қазақстан мәдениеті мен киносының күндері

21.10.2017

Қостанайда құқық қорғау қызметтері орталығы ашылды

21.10.2017

Қарттар үйіне көтеру құрылғысын тарту етті

21.10.2017

Қостанайда полицейлер көкпар тартты

20.10.2017

Қазақстанның Қауіпсіздік Кеңесінде кадрлық өзгерістер болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Кімді тұлға тұтамыз?

Баяғының жастарына «Мен өмір­ден өзімді іздеп жүрмін» деп сөйлеу тән болатын... Жақында Америкада оқып жүрген қазақ­стандық жас өреннің пікірін тыңдап көруге тура келді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Дауыл алдындағы тыныштық болып жүрмесін

Төрткүл дүниені тығырыққа тіреген 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы мен 2009 жылғы «ұлы рецессиядан» енді ғана оңала бастаған әлем экономикасы 2016 жылдан бастап баяу да болса тұрақты даму бағытына бет бұрды.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Шексіз білім

«Білім шексіз бе, әлде білімнің шегі бар ма?» деген сұраққа жа­­уап­ іздеп жүріп, Оксфорд уни­вер­ситетінің профессоры, матема­тик Мар­кус дю Сотойдың «Біз нені біле алмаймыз: білім шегіне сая­хат» («What we cannot know») ат­ты кітабын сатып алдым. Про­фес­сор бұл кітабында нөлден бас­­­тап жетіге дейінгі межені бел­гілейді. Нөлінші межені «Белгілі, бірақ белгісіз» әлде «Белгілі, бірақ бей­мәлім» деген дұрысырақ па?­ Біз біле­тін нәрседен бастап еш­қашан біле алмайтынға, ал одан шек­сіздікке дейінгіні тұспалдайды. Біз нені білмейміз және нені біле ал­маймыз? 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Ұялы байланыс: ұтқан кім, ұтылған кім?

Бүгінде ұялы телефонды пайдалан­байтын адам кемде-кем. Олай болса осынау ертелі-кеш қолымыздан тастамай «рахатын» көріп жүрген игілік үшін кімдерге қанша ақша санап береді екенбіз?  

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қарсылық па, таршылық па?

«Біреу Алматыға бір «КамАЗ» сәбіз әкеліп төгіп, елге тегін таратты» деген хабардың шығуы мұң екен, веб-сайттар ақырғы жаңа­лықтың айналасына шыбындай үймеледі. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу