Қожықов әліппесі

Рухани жаңғыру жаппай қолға алынған қазіргі таңда бұдан 105 жыл ілгеріде, 1912 жылы, ұлтымыздың ар-ожданы, ұлы ғалым және ұстаз Ахмет Байтұрсыновтың «Оқу құралымен» бір уақытта жарыққа шыққан мына «Әліппені» де айрықша еске түсіріп қойған абзал. 

Егемен Қазақстан
09.10.2017 1128

Ол патшалық дәуірдегі ағарту жұмыстары ауқымында мұқият қарастырылып, жан-жақты талдауға алынуы тиіс. 

Әліппе мұқабасында орысша: «Букварь для киргизских школ в Тур­кестанском крае. Составил заведующий русско-туземным училищем Конгр Ходжа Ходжиков» («Түр­кістан өлкесіндегі қазақ мектептері үшін әліппе. Құрастырған Қар­нақ орыс-тузем учи­лищесінің мең­­герушісі Қоңырқожа Қожықов») деп жазылып, «бірінші басылым»­ екені, «Түркістан оқу бас­шылығының рұқ­сатымен басылып отыр­ғаны» атап көр­сетілген. «Әліппе» («Әліф­бә») Орынборда «Ка­­римов, Хусаинов және баспа» серіктестігінің типолитографиясынан басылып шыққан. Осы кітап Түркістан өлкесіндегі оқу ісінде қалай пайдаланылды, оның жұртты сауат­тандырудағы рөлі, жалпы, сол шақтағы жәдидтік қозғалыста алған орыны қандай болды, міне, бұ­лардың бәрі әлі де зерт­теушісін тосып тұр. 

Аталмыш алғашқы «Әліппе» кітабын Түр­кіс­тан мұғалімдер семи­на­риясының түлегі, ұстаз әрі қоғам қайраткері, Алаш қозғалысына белсене қа­тысушы, Қоқанда жа­рия­ланған Түркістан автономиясы Халық кеңе­сінің жауапты хатшысы Қо­ңыр­қожа Қожықов ХХ ға­сыр басында ұстаздық құ­рып жүргенінде рухани саладағы мұқтаждықты те­рең түйсінгендіктен жаз­ған. 

Ол оқулыққа берген­ кіріспе сөзінде құран мен­ оның ұғымдарын оқы­­татын молдалардың (мұ­ға­лімдердің) назарын ба­лалардың, мектепте екі-үш жыл оқыса да, хат та­ну­ларының нашар­лы­ғына аударады. Мұның себебі қазақ тілінде сауа­т ашу кітабының жоқ­ты­ғында жатқанын айтады. Сөйтіп, өзінің «Әліп­песінде» қазақы бір дыбысты араби бір әріппен белгілеу әдістерін жүйелеп көрсетеді. Мұғалімдер әже­­тіне ұсынып отырған осы «қазақ әліппесінен соң құран әліппесін» оқы­­­са, балалардың «басылымдар жазуын тану» мүмкіндігі артатынын ай­тады. «Әліппенің» хрес­томатиялық бөліміне әр­кім білуге тиіс мағлұ­мат­­тарды топтап, олар­ға шағын әңгіме, өлең­дер­­ді қосып береді. Өзі­нің жазған әліппесін «тә­жірибе-дүр» деп атап, сол себепті, мұғалімдердің оқулықты «жатсынатын жер­лері» болса, сол жа-й­ын­­дағы ескертпелерін тың­дауға әзір екенін ескер­теді. Уақыт талабына орай «...алашқа ұсынған жә­дидіміздің не артық, не жетпеген жерлері болса, ой-пікірлерін тікелей, не хат арқылы білдіргендерге көптен көп алғыс айтамыз» дейді. 

Жәдидтік қозғалысқа тұсау сала отырып, орыс-тузем мектептерін көп­­­­теп ашып жатқан заманда Түркістан өлкесі оқу басқармасының қа­зақ әліппесін жасауға һәм­ қолдануға ресми пұр­­сат беруі, импе­рия­ идео­логтарының «бұ­ра­­та­наларды кәдімгі орыс мұжығына айнал­дыру» саясаты тұр­ғы­сы­­нан қарағанда, таң­ғал­дырады. Сон­дық­тан да бұл алғашқы «Әліп­пе­нің» өлкедегі ағар­ту­­шылық тағдырын те­­ре­ңі­рек зерттеу жөн бол­мақ.

Бейбіт ҚОЙШЫБАЕВ 

Суретте: Қо­ңыр­­­­­­қо­жа­ Қожықов «Әліп­­­­­­пе­сі­нің» орысша мұқаба бет­­­­­­­­­­тері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

11.12.2017

Алматыда «Чунцин келбеті» көрмесі ашылды

11.12.2017

 Петропавлдық сот орындаушылар балаларды анасына күштеп әперді

11.12.2017

Дін тақырыбын жариялау бойынша журналистерге арналған тренинг өтті

11.12.2017

Астанада Қайырымдылық ұйымдар өкілдері мен донорлардың республикалық форумы өтті

11.12.2017

Павлодарда құжаттарды цифрландыру жұмыстары басталды

11.12.2017

Петропавлда «Алаш» партиясының 100  жылдығына  арнап көрме ашылды

11.12.2017

Баянауылда Мырзашоқы тау шаңғы кешені салынуда

11.12.2017

Петропавлда әлем чемпионатының қола жүлдегері жансақтау бөлімінде жатыр

11.12.2017

Мемлекет басшысы бірқатар тағайындаулар жасады

11.12.2017

Путин Сириядан Ресей әскерін шығармақ

11.12.2017

Нью-Йорктің орталығында жарылыс болды

11.12.2017

Назарбаев Парламент Сенатының отырысына қатысты

11.12.2017

Калифорнияда алапат өрттен 200 мың адам зардап шекті

11.12.2017

«Астана» Еуропа лигасында «Спортингпен» кездесетін болды

11.12.2017

Чемпиондар лигасының 1/8 финалындағы қарсыластар анықталды

11.12.2017

Бас прокурор тағайындалды

11.12.2017

Жоғарғы Сот төрағасы тағайындалды

11.12.2017

Бүгін «Астананың» Еуропа лигасындағы қарсыласы белгілі болады

11.12.2017

ШҚО Бесқарағай ауданына жаңа әкім тағайындалды

11.12.2017

Этномәдени бірлестіктер елорданың мерейтойына атсалысады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

«Отты нүктелер». Опат болған журналистер

Аумалы-төкпелі мына заманда бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері – журналистердің қызметтерін атқаруы барысында қапыда қаза табуы жиілеп кетті. Тіпті алаңдатарлық жағдайға жетті. Халықаралық журналистер федерациясының мәліметтері бойынша, 1990 жылдан бері 2350-ден астам журналист өздерінің міндетін орындау кезінде қаза тауыпты.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Елес пен белес

«Аш бала тоқ баламен ойнамайды» деген аксиомаға айналған қағида бар. Бүгінде еліміздің экономикасы еңсе тіктеп, халықтың әл-ауқаты жақсарса, басқа елдер Қазақстанды терезесі тең әріптес санауға көшсе, оған жеріміздің астындағы мол қазба байлық­тың, сол байлықты кәдеге жарата алғанымыздың зор ықпалы тигені анық. 

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Астана мен Алматы арасында «222»-нің азабы бар

Көлігінің доңғалағы тақтайдай асфальт жолға түскенде көңілінің дом­бырасы күй ойнап қоя беретін жүр­гізушінің жайын кім ұғар, шіркін?! Бұл жұмыр басты пендеңіз жыл­дамдыққа неге сонша құмар болды екен?! Ат жалын ұстап желмен жа­рыс­қан ата-бабадан жұққан, қанға сің­ген қасиет-ау, пай-пай... 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Кеңшілік» пен «кемшілік»

Ертеректе ел жаққа барғанымда бір жолдас жігіттің үйінде болғаным бар. Сонда әлгі жолдасым әңгіме ара­сында өзінің талай жыл қоңсы тұ­рып келе жатқан көршісіне деген ре­нішін айтты. Мәселе қалай болған дейсіздер ғой.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Қазақстанның жаһандық жауапкершілігі арта түсті

Жақында Минскіде Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа (ҰҚШҰ) қол қойылғанына 25 жыл, ал осы келісім негізінде оның ұйым ретінде құрылғанына 15 жыл толғанына байланысты мерейтойлық сессия өтті. ҰҚШҰ-ның бас органы – Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің осы алқалы жиынында еліміздің аталған аймақтық ұйымға келер жылы төрағалық ететі­ні белгілі болды.

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу