Қожықов әліппесі

Рухани жаңғыру жаппай қолға алынған қазіргі таңда бұдан 105 жыл ілгеріде, 1912 жылы, ұлтымыздың ар-ожданы, ұлы ғалым және ұстаз Ахмет Байтұрсыновтың «Оқу құралымен» бір уақытта жарыққа шыққан мына «Әліппені» де айрықша еске түсіріп қойған абзал. 

Егемен Қазақстан
09.10.2017 1279

Ол патшалық дәуірдегі ағарту жұмыстары ауқымында мұқият қарастырылып, жан-жақты талдауға алынуы тиіс. 

Әліппе мұқабасында орысша: «Букварь для киргизских школ в Тур­кестанском крае. Составил заведующий русско-туземным училищем Конгр Ходжа Ходжиков» («Түр­кістан өлкесіндегі қазақ мектептері үшін әліппе. Құрастырған Қар­нақ орыс-тузем учи­лищесінің мең­­герушісі Қоңырқожа Қожықов») деп жазылып, «бірінші басылым»­ екені, «Түркістан оқу бас­шылығының рұқ­сатымен басылып отыр­ғаны» атап көр­сетілген. «Әліппе» («Әліф­бә») Орынборда «Ка­­римов, Хусаинов және баспа» серіктестігінің типолитографиясынан басылып шыққан. Осы кітап Түркістан өлкесіндегі оқу ісінде қалай пайдаланылды, оның жұртты сауат­тандырудағы рөлі, жалпы, сол шақтағы жәдидтік қозғалыста алған орыны қандай болды, міне, бұ­лардың бәрі әлі де зерт­теушісін тосып тұр. 

Аталмыш алғашқы «Әліппе» кітабын Түр­кіс­тан мұғалімдер семи­на­риясының түлегі, ұстаз әрі қоғам қайраткері, Алаш қозғалысына белсене қа­тысушы, Қоқанда жа­рия­ланған Түркістан автономиясы Халық кеңе­сінің жауапты хатшысы Қо­ңыр­қожа Қожықов ХХ ға­сыр басында ұстаздық құ­рып жүргенінде рухани саладағы мұқтаждықты те­рең түйсінгендіктен жаз­ған. 

Ол оқулыққа берген­ кіріспе сөзінде құран мен­ оның ұғымдарын оқы­­татын молдалардың (мұ­ға­лімдердің) назарын ба­лалардың, мектепте екі-үш жыл оқыса да, хат та­ну­ларының нашар­лы­ғына аударады. Мұның себебі қазақ тілінде сауа­т ашу кітабының жоқ­ты­ғында жатқанын айтады. Сөйтіп, өзінің «Әліп­песінде» қазақы бір дыбысты араби бір әріппен белгілеу әдістерін жүйелеп көрсетеді. Мұғалімдер әже­­тіне ұсынып отырған осы «қазақ әліппесінен соң құран әліппесін» оқы­­­са, балалардың «басылымдар жазуын тану» мүмкіндігі артатынын ай­тады. «Әліппенің» хрес­томатиялық бөліміне әр­кім білуге тиіс мағлұ­мат­­тарды топтап, олар­ға шағын әңгіме, өлең­дер­­ді қосып береді. Өзі­нің жазған әліппесін «тә­жірибе-дүр» деп атап, сол себепті, мұғалімдердің оқулықты «жатсынатын жер­лері» болса, сол жа-й­ын­­дағы ескертпелерін тың­дауға әзір екенін ескер­теді. Уақыт талабына орай «...алашқа ұсынған жә­дидіміздің не артық, не жетпеген жерлері болса, ой-пікірлерін тікелей, не хат арқылы білдіргендерге көптен көп алғыс айтамыз» дейді. 

Жәдидтік қозғалысқа тұсау сала отырып, орыс-тузем мектептерін көп­­­­теп ашып жатқан заманда Түркістан өлкесі оқу басқармасының қа­зақ әліппесін жасауға һәм­ қолдануға ресми пұр­­сат беруі, импе­рия­ идео­логтарының «бұ­ра­­та­наларды кәдімгі орыс мұжығына айнал­дыру» саясаты тұр­ғы­сы­­нан қарағанда, таң­ғал­дырады. Сон­дық­тан да бұл алғашқы «Әліп­пе­нің» өлкедегі ағар­ту­­шылық тағдырын те­­ре­ңі­рек зерттеу жөн бол­мақ.

Бейбіт ҚОЙШЫБАЕВ 

Суретте: Қо­ңыр­­­­­­қо­жа­ Қожықов «Әліп­­­­­­пе­сі­нің» орысша мұқаба бет­­­­­­­­­­тері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.06.2018

Ұлттық банк басшысы қазақстандықтарға валюта айырбастау бекеттеріне жүгірмеуге кеңес берді

21.06.2018

ҰБТ-2018: Алғашқы күні түлектердің 15,5 пайызы шекті ұпайды жинай алмады – Р.Әлімқұлов

21.06.2018

Жаңаөзенде балаларға арналған тегін ІТ сыныбы ашылды

21.06.2018

Ақтөбе облысында қаржы ұйымының озық технологиямен жабдықталған бөлімшесі қызмет көрсете бастады

21.06.2018

Солтүстік Қазақстанда журналистер спартакиадасы өтті

21.06.2018

Таразда тұңғыш рет трансплантациялық ота жасалды

21.06.2018

Б. Сағынтаев пен Ә. Жақсыбеков Түркістан қаласының облыс орталығы ретіндегі даму келешегімен танысты

21.06.2018

Түркістан - бүкіл түркі жұртының рухани астанасы - Сенат Төрағасы

21.06.2018

Алматының әкімі стартап-компанияларының өкілдерімен кездесті

21.06.2018

Еуропа лигасындағы қарсыластар анықталды

21.06.2018

«Жетісу» газетінің жарық көргеніне бір ғасыр толды

21.06.2018

Джокович үлкен тенниске қайта оралды

21.06.2018

Тайсон келесі кездесуін тамызда өткізеді

21.06.2018

Уилшер «Арсеналмен» қоштасады

21.06.2018

«Егемен академиясының» бірінші маусымынан видеорепортаж

21.06.2018

ӘЧ: «Неміс машинасы» атағын қорғай ала ма?

21.06.2018

ӘЧ: Тоналған фанаттар мен жаңарған рекордтар

21.06.2018

Алтынбек Абайұлы: Мақсатым – ақылды адамдарға арналған ұйым құру

21.06.2018

Түркістан облысы: Зиялы қауым не дейді?

21.06.2018

Шетел басылымдары. Түркістанды бауырлас халықтар да қолдайды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Ақты ақ, қараны қара деген ұтады -Александр ТАСБОЛАТ

Сотқа жүгінбейтін адам жоқ. Бірақ солардың дені «Мен сүттен ақ, судан тазамын» дейді. Яғни «Мен кінәлімін, мен ұры­мын, мен парақормын» деп ешкім айта қоймайды. Және тараптардың қай-қай­сының да сотта келтірген уәждері сенім­ді көрі­неді. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Астық шығымы неге артпайды?

Кейінгі жылдары еліміздің егін шаруашылығы саласына келіп жатқан жаңа технологиялардың нәтижесінде мұндағы еңбек өнімділігінің өсе бас­тағаны белгілі. 

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Түркістан – тамырластық тұғыры

Түркістан екі дүние есігі ғой, Түркістан ер түріктің бесігі ғой, Тамаша Түркістандай жерде туған, Түріктің Тәңірі берген несібі ғой!

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Әр қазаққа қажет ұстаным

Қазіргі өмір барысына ой жіберіп қараған кезде ақыл-ойымыздың тереңдігіне малданып, сезімтал аңғарғыштығымызды артықшылыққа балайтын жөніміз бар ма? Аға ұрпақ санатына қосылған ендігінің ақсақалы біздер қазақ сөзіне әкелген жаңалығымыз, яғни бейнелі тіркес­теріміз кәне дегенге кесімді жауап беру қиын-ау. Ұлғайыңқы тартқан осынау шағымызда қазақ қарияларының сөз саптау мәдениетін жиі-жиі еске алып, жадыда жаңғыртуға тырысатын дертке шалдықтық. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Арайланған, абаттанған Астанам!

Махамбет «Еділдің бойы ен тоғай, ел қондырсам деп едім» деп жалынды жырына қосқандай, бүгінде еңсесі биіктеген елорда көз алдымызда қанатын жайып, өсіп-өркендеп, сары даланың сәніне сән қосқан керім қалаға айналғаны анық.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу