Жаркент өңірінің ежелгі қалалары

Жаркент қаласы тарихы жайында сөз қозға­сақ, қайтадан байырғы Сақ заманына ораламыз. 

Егемен Қазақстан
14.11.2017 781

Себебі  тарих ғылымына сүбелі үлес қосқан атақ­ты ға­лым­дарымыз – В.В.Бартольдтың, Н.Я.Би­чуриннің, П.П.Румянцевтің және отандық тарихшы К.Ақышевтың тағы басқа зерттеушілердің ғы­лы­ми дәлелдері бойынша «...қазіргі Жетісуды, оның құрамындағы Жаркент өңірін б.з.д. VІІ-ІІІ ғасырларда сақ тайпалары мекен еткен» деген тұжы­рымдамалары бар. Және бір дерек араб географы – М. Әл-Макдисидің ежелгі Испиджаб (қазіргі Шым­кент) аймағы туралы жазып қалдырған еңбегінде: «...Испиджаб аймағы Мауреннахрдың (бұл жерде Оң­түстік Қазақстан) орта тұсында орналасқан. Оның Құр­лұқ, Жұмышлағу, Бараб, Тараз, Балу т. б. көптеген қа­лалары бар дей келе (барлығы 51 қала), сөз соңын Жаркент қаласының атымен аяқтайды. Бас қаласы – Испиджаб» деп көрсетілген. Мұның жалғасы іспетті қызықты ақпарат – академик В.В.Бартольдтың «Жетісу тарихының очерктері» атты ғылыми еңбегіне қосымша көмекші құрал ретінде жасалған «Орта ғасырлар картасына» көз жүгіртсек, сол дәуірдің өзінде қазіргі Жаркенттің орнында қала болғандығы белгіленген екен.

Енді жерлесіміз, бірнеше кітаптардың авторы, ауданға танымал тарихшы Молот Солтанаев ағамыз өзінің «Ескерусіз жатқан елеусіз ескерткіштер немесе кейбір атауларды жаңаша пайымдау» атты еңбегінде Шығу (Қызылаңғар) қаласы туралы: «Меніңше, үйсіндердің Қызылаңғар қаласы, ел-жұрт ежелден-ақ мыңдаған жылдардан бері мекендеп келе жатқан көне қоныстың орнында бой көтерген қала. Чигу, Чигучень, Қызылаңғар – атаулы қалалардың орны Жаркент аймағындағы Қорғас өзенінің тау аңғарынан шығып орта тұсында орналасқан Басғұншы ауылының маңайы дей келе оған біршама дәлелдер келтіреді. Соның бірі, Басғұншы ауылынан 20 шақырымдай жердегі Шежін атауымен байланыстылығы. Себебі, Қытай деректерінен ұққанымыздай – Хань әулетінің билеушісі үйсін күнбиі Елжауға өзінің туысқаны Жанду Уаңның қызы Шижұң ханшаны үлде мен бүлдеге орап ұзатқаны. Мұндағы Шежін аймағының атауы қытайдың Чижұң (Сюньзюнь) ханшайымының атымен түбірлес, мағынасы бір, тек айтылуы ғана бөлек екендігінде.

Қорыта айтқанда, қазіргі Жаркент аймағындағы Шежін ауылы Чижұң ханшайымның қонысы болған жер дей келіп, одан әріге ғұндарға қатысты деректерге ойысады, мәселен: ...Ғұн тәңір­құтының ұлы даладағы үстемдігін біржолата құртуға кіріскен Хань патшалығының қалың әскері б.д.д. 71 жылы ғұндардың жеріне басып кіріп, қантөгіс ұрыс жүргізіп, аяусыз қырғынға ұшыратады. Нәтижесінде, Хань патшалығына бағынғысы келмеген солтүстік ғұндардың Тәңірқұты (Чжичжи қазақша Шөже) батысқа қарай ығысқан. Ол қаңлылармен одақтасып б.д.д. 44 жылы үйсін еліне шабуыл жасап, астанасы Чигу (Қызылаңғарды) қаласын басып алып б.д.д. 44-33 жылдары билік жүргізгендігін осы «Басғұншы» атауының өзі-ақ дәлелдеп тұр» деп, сөзін аяқтайды. Мұндағы «Бас» сөзі – бас, бастаушы, басты адам, ал, «құн» күн, ғұн – сөздері ғұн тайпасын меңзейді, «шы», «шақ» – сөздері, ел, жұрт деген ұғымды білдіреді. (Ежел­гі дәуір әдебиеті, Алматы 1991ж. 13-14 беттер, Қ.Салғараұлы Көмбе. Алматы 1989 ж. 20-бет) Әрине, бұл әлі де түпкілікті, жан-жақты зерттеуді қажет ете­тін дүние екендігі даусыз.

Және қолда бар архив құжаттарынан мынадай ақ­па­раттарды ұсынамыз: Патшалық Ресей кезінде Жар­кент қаласы оңтүстік-шығыстағы ірі сауда және мәдениет орталығы болды. Жетісу казак әскерлерінің басқармасы 1854 жылы өз қызметін бастап, 1918 жы­лы жойылды. Орыс үкіметінің отарлық езгісіне қасқайып қарсы тұрып есімдері аңызға айналған, суаннан шыққан қос батыр Әтіке – Нұржекелердің ерлік істері осы жылдармен тығыз байланысты. Және Бурақожыр мен Жаркент арасында телефон байланысын ұйымдастыру мен Батыс Қытайдағы – ұйғырлар , дүнгендерді осынау аталған аймаққа көшіру мәселесі де сөз болған. Жаркент аймағының уездік басқармасы 1883-1919 жылдары қызмет жасады, сондай-ақ бұл басқарманың архивінде жергілікті суан тайпасы туралы мол мәліметтер сақталынғандығын айтуды да жөн көріп отырмын. 1906-1907 жылдары Жаркентте Ресей Мемлекеттік Думасының сайлауы өткізілді. Одан кейін Кеңес өкіметі тұсында аудан орталығы болды, ал 1942 жылы Кеңес Одағының Батыры генерал И.В.Панфиловтың есімі берілді, 1991 жылғы Тә­уелсіздіктен кейінгі жылдары өзіндік тарихи төл атауы Жаркент болып қайта түледі. Бірақ үнемі есте сақтап, ұрпақ санасына ұрандай жаттататын бір нәрсе бар – ол, «қазіргі Жаркент қаласы мен бүкіл Жаркент өңірі – ежелгі сақтардан бастап, ғұндардың, үйсіндердің, түркілердің және солардың тікелей ұрпағы біздің, яғни қазақтардың атамекені» екендігі.

Және орта ғасырлық қала, кенттер мен қорған-бекі­ністер қатарына жататын тұрақтардың қиранды жұрт­тары біздің өңірде де баршылық. Солардың бірі – Түрген қорғаны. Түрген қамал бекінісінің орны ауданымыздағы Үшарал ауылының солтүстік жағында 1,5-2 км қашықтықтағы Жаркент – Сарыөзек тас жолының бо­йында. Күре жол қорғанның оңтүстік-батыс жағының біраз жерін ала тіке кесіп өтеді. Шамалап алсақ, Түрген қорғанының 95 пайыз бөлігі үлкен тас жолдың үстіңгі (солтүстік) жағын алып жатыр. Жалпы аумағы шамамен 15-20 га жерді құрайды. Айналдыра сары топырақпен соқпа арқылы соғылған қамал қорғанының сыртқы дуалының қалыңдығы 2,5 м, биіктігі 3-4,5 м (қазіргісі). Бұрындары, әрине бұ­дан да биік болғаны белгілі. Дуал сыртында ені 6 м болатын ор бар, сірә бұл қорғаныс қажеттілігі мақ­сатында су толтыру үшін қазылған болуы керек. Сырт­қы қабырғадан ішкі жағына қарай 10 м аралық бос, содан кейін ғана тұрғын үйлердің қабырғалары бас­талады, олардың қабырғасының қалыңдығы 70 см болатын соқпалар. Тұрғын үйлердің көпшілігі қамалдың солтүстік бөлігінде орналасқан. Халықты, бақша өсімдіктерін сумен қамтамасыз ету үшін арнайы қазылған тоғандар орны бірден көзге ұрады. Ал бекіністің оңтүстік-батыс жағы ашық алаңқайлы болып келген, бірақ тағы бір ерекшелігі ұзындығы 60-80 м, ені 30-36 м болып келетін ұзынша тамдар осы бөлікте орналасқан. Тұрақ-жайлар қатар- қатар қоржын тамдар сияқты үлкенді-кішілі болып салынған. Бөлмелер көлемі 10х7, 8х7, 7х7, 5х7м, тағы басқа әрқалай көлемді болып салынған. Құрылысқа тек топырақ, ағаш, қамыс қана пайдаланылған. Қазылған (бізге дейін) шұңқырлардан байқағанымыз, қамалдың солтүстік-шығыс жағынан 50-70 см тереңдікте 3-5см күл қабаты бар екені байқалады. Соған қарағанда бұл қорған соңғы өмір сүруін тоқтатар кезеңде жермен-жексен болып өртелген сияқты. Тозған тамдардың мүжілген қанаттары, төмпешік болып үйілген қирандыларының жұрнақтары ғана қалған. Қорғанның қираған жұртынан өткен дәуірдің белгісі болып бізге жеткен қыш құмы­ралардың шойын, темір, шыны ыдыстардың сынықтары көптеп кездеседі.

Түрген қорғанының сыртқы жағына тоқталар бол­сақ оның, шығыс және солтүстік жағы бір-біріне жалғасқан обаларға толы. Обалардың биіктігі 4-6 м, ені 10-12 м болып келеді. Менің өз тұжырымым бойынша бұл бейіттер б.з.б ІІ-б.з. V ғасырларда өмір­ сүрген үйсіндердің обасы болуы керек. Себебі бір­шама ақсақалдарымыз өздерінің бала күнінде қазір Қу, Тақыр аталатын осы маңайдан түрлі көлемдегі көптеген қыш құмыраларды, жармақ тиындарды (ортасы тесік мыс ақшалар) тауып алып ойнағандарын аңыз етіп айтады.

Қамал қорғанының солтүстігіндегі кейбір обалар Кеңес өкіметі тұсында трактормен (бульдозер) тегістетіліп егістік жерлерге айналдырылған екен. Ол туралы Үшарал ұжымшарында көп жылдар трактор жүргізушісі болған, қазір зейнеттегі Өмірзақ Атубаев (Торғай) қариямыз: «...көптеген обаларды түзетіп егіс­тікке айналдыру кездерінде әртүрлі биіктігі 1 м, 70 см қыш ыдыстардың тіпті, сыйымдылығы 3-4 л болатын бүтін құмыра тауып алғанын (суретте), 1х1м болатын қыш плиталарды, кейбір обалардан жер бетінде ашық қалған табыт бұрыштарынан түрлі-түсті қытайдың жібек маталарының қиындыларын көргенін, тегістеліп жүгері егілген оба орнын суғарған кезде, аяқ астынан ұңғымалар пайда болып, сол сулардың 5-6 сағаттан астам уақыт жер астындағы белгісіз құрдымға сіңіп, кейін қайта өз арнасымен ағатын» деген сөздерін естіп таңғалдық. Дәл осы Өмірзақ ағамыз сөз етіп отырған Қу және Тақыр аталатын Бурақожыр өзенінің алқабы туралы орыс саяхатшысы Н.М.Ядринцев: « ...баса назар аудара отырып, Түргенкенттің желке тұ­сындағы аталмыш егістік жерлерге еккен бидай мен та­рыдан мол өнім алынатындығын, беденің де жақсы өсе­тіндігін, мақтаның да егілгендігі туралы» өзінің 1882 жылы Петербургте шыққан «Отарлық Сібір» кіта­бында біршама мәліметтер жазып қалдырған екен. Кезінде осынау жерұйық өлкені арнайы зерттеп «Жетісу тарихының очерктері» атты еңбекті жаз­ған Шығыс, Батыс Түркістанды, Азия тарихын жете меңгерген академик В.В.Бартольдтің осы Түрген қор­ғаны туралы қысқа ғана: «...Іле өзенінен өткеннен кейінгі бірінші бекет Почтавой станица 15 верст, екін­ші бекет 25 верст қашықтықта орналасқан. Сол маң­дағы Бурақожыр өзенінің бойында Көкталдан кейінгі жерде қираған қаланың орны бар, қаланды үй­лерден, қорғаннан бірнеше заттар табылған, бірақ нақ­ты зерттелмеген» деп айтқан анықтамасы бар.

Сон­дай-ақ Түрген қорғаны туралы жергілікті ақын Ш.Жаманқараұлының «Шойнақ батыр» дастанында айтылады. Мәселен, Ұлы жүз қазақтарының аға сұл­таны Тезек төрені осы Түргенде тұрған Сарамба сібе жасақ жіберіп тұтқынға алады. Тұтқынға түскен төрені суан­нан шыққан Әбсүгір Шойнақ батыр өз жасағымен келіп босатады. Шойнақтың қаһарынан қорыққан Са­рамба сібе бір түнде жүз түйе, екі жүз атқа жүгін артып өзінің жасағымен Қытайға қашып, жанын әрең аман сақтап қалады.

Дәл осы Түрген қорғаны туралы келесі қо­сымша мәліметтерді ағартушы, қазақ ғалымы Ш.Уәлихановтың 1856 жылғы Құлжаға барған сапары жай­лы жазылған күнделігінен табамыз және де сонда картаға түсірілген. Бірақ осы картадағы белгіленген орны түсініксіздеу. Себебі: Осы карта бойынша Өсек (Үсек) өзенінің Бурақожыр өзеніне қосылып барып Ілеге құяр сағасында «Тургень» деп белгіленуі. Бұ­рынғы, кейінгі жасалған басқа да карталарды салыстырумен қатар, жер жағдайын жақсы білетін көнекөз қарияларымыздан да сұрастыра отырып анықтағаным – Өсек өзенінің ешқашан Бурақожырға қосылмағандығы. Және де Түрген қорғаны Өсек пен Бурақожыр өзендерінің Ілеге құяр сағасынан едәуір жоғарыда жатыр.

Енді бұған менің қосар өз ойым: Жо­ғарыдағы Бұрқансудан Шоқандар дүрбі салып қарағанда (олар Жаркент пен Түргенге келмеген) «...оң­түстік жақта жалтырап жатқан Іле мен сол маңдағы қарауытқан қала сұлбалары Түрген емес, Үшарал ауылының солтүстік-шығыс іргесіндегі, қазіргі кезде жиі айтылып жүрген орта ғасырға жататын Ілебалық қаласының орны болуы керек». Себебі: ...жоғарыдағы алыстан дүрбі салған кезде төмендегі Түрген мен Ілебалық қалалары бір сұлба болып көрінуі мүмкін ғой. Өйткені Түрген мен Ілебалық қалаларының арасы бар-жоғы шамамен 1,5-2 шақырымнан аспайды. Осыдан барып Өсектің Бурақожырға қосылуы, Ілебалықтың көрінбей қалып, Түрген болып белгіленіп кетуі сияқты жаңсақтықтар орын алған-ау шамасы.

Ал Ілебалық қаласына жеке тоқталар болсақ мы­нандай тарихи мәліметтерге жүгінейік: Ілебалық – өз атауы хабар беріп тұрғандай Іле алқабында орын тепкен Тәлхиз (Талғар), Қойлық, Дүнгене, Ал­малық, Көктұма сияқты ірі қалалардың біріне жа­тады. Дегенмен, зерттеуші ғалымдар арасында бұл қаланың нақты орны туралы жүйелі пікір әлі қалыптаса қойған жоқ. Мысалы, А.Н.Бернштам мен В.В.Бартольд – М.Қашқари мен В.Рубруктың жазбаларына сүйеніп, Ілебалықты Шеңгелді бекінісінің орнындағы «Екіөгіз» қаласы – деп, көрсетсе, академик Ә.Марғұлан М.Х.Дулатидің деректерін алға тарта отырып «Ілебалық өз алдына жеке қала болған» деп, тұжы­рымдайды.

Демек, бұл әлі зерттеу жұмыстары жүйеленбеген, нақ­тыланбаған тек жорамалдар ғана. Өзіміз жоғарыда көр­сеткендей Іле аймағының ірі қалаларының бірі – Тәл­хиз (Талғар) екендігін айттық. Енді осы Тәлхизден шық­қан Ұлы Жібек жолы оңтүстік және теріскей болып екіге бөлінетінін білеміз. Осының алғашқысы Оңтүстік желі – Есік пен Түрген – Шелек арқылы жүріп отырып Іле өзенінің Бурақожыр маңындағы өткелінен өтіп, өзеннің оң жағымен желе жортып Хоргос арқылы Алмалық қаласына апарады. Міне осы жолдың бойында Көкталға таяу жерде Ілебалық қаласының жұрты бар деген пікірлер де айтылған. Нақтылап айтсақ, қазіргі Үшарал ауылының шығыс жағындағы көне қала жұрты. Және бір айта кететін жағдай – мұнда шикі және күйген кірпіштердің, құмыра ыдыстардың, хумдардың, диірмен тасының т.б. қалдықтарының көптеп кездесуі. Қорғанның жалпы сипаты доға немесе садақ тәрізді, көлемі 1,5 км аумақты құрайды. Айналдыра топырақпен соғылған қабырғасының ені 2,5 метрдей, биіктігі 6-8 метрді құрайды. Дуал сыртын айналдыра ор қазылған шамамен 4-5 м орта ға­сырлық қорған қалаға ұқсайды...

Иә, бұл тақырып бо­йынша тағы бір тарихи жәдігерге жүгінсек – Іле­балық қаласының атауы 1254 жылы Жетісуды көктей тіліп өтіп моңғолдардың астанасына барған армян патшасы І Гетумның (Гайтон) күнделігінде бар. Онда қала «Иланбалах» – деп жазылған, яғни бұл сөз «Іле өзені өңіріндегі қала» деген ұғымға саяды. Іле өзенінің оң жағалауына жасалған зерттеулер бұл қаланы Жаркент қаласына таяу орналасқан Көктал ауы­лы маңайындағы ортағасырлық қалашыққа сәйкес ке­летіндігін анықтаған. Бұл қаланың өмір сүрген уақыты шамамен ХІ-ХІV ғасырлар аралығын қамтиды.

Ендігі әңгіме кезегі ежелгі замандардағы Жетісу өл­кесінің Испиджаб, Отырар, Тараз т.б. қалаларынан табылған күміс ақшаларына ұқсас Ресей мен Қытай арасындағы сауда саласында қолданыста болған мыстан жасалған монеталар, яғни жармақ  жайында болмақ. Ол жармақты отбасымызбен етене араласып туыс болып кеткен досым Майдан Мұналиев берді. Оны биылғы жылы көктемде өз бақшасында жер аударып жатып тауып алғанын, ортасы ойық дөңгелек формадағы тиынға ұқсас затты көрсетіп «...мынаның не екенін білмедім қытайша жазулары бар екен, өзің байқап көрші» деп, маған ұсынды. Қолыма алып қарағанда көзіме бірден көне қалалардан табылған теңгелердің суреті елестей қалды да: «әй мынау орта ғасырлардағы мыс ақшалар ғой» дедім. Қы­зығушылығым оянғаны сондай бірталай кітаптарды ақ­тардым, соңында Ш.Уәлиханов кітабының 2-то­мы­нан жауабын тапқандай болдым: Демек, ХVІІІ ға­сырдың 50-60 жылдарындағы дерек бойынша Ресей империясы мен Қытай мемлекеттері арасындағы сауда қарым-қатынасында, мысалы: Қашғардың өзіндік жеке ақшасы жоқ, тек «пұл» деп аталатын монетасы бол­ған, ал түркістандық «пұл» қытай фэніне (монетасы) түрі мен формасы, ортасындағы тесіктері де ұқсас болғанымен одан өзгешелігі таза сары мыс­тан құйылып жасалады. Түркістандықтар сол үшін қы­тайдың мырыш қосылған мыс ақшасын «қара пұл» ата­ған. Құн жағын қарастырар болсақ, жіпке тізілген түр­кістандық елу монета бір «сарды» (бір сар – 36 г алтыны бар қытай ланы) құрайды. Бұл мыс ақшалардың бір бетінде манжұр, екінші бетінде түркі тілінде осы теңгенің соғылған қаласының аты арабша жазылатын бол­ған. Саудада көбінесе ильоже күміс монеталары, қытайша – «ямба» (жамбы) аталатын құймалар мен жаңағы аталған ортазиялық мыс теңгелер кеңінен қолданылған. Сондай-ақ бұдан бұрынғы кезеңде, яғни ХVІІІ ғасырдың 30-шы жылдары табиғи таза күміс жамбы 100 сар жармаққа тең болса, ал шайдың бағасы жармаққа шаққанда өте қымбатқа түскендігі ай­тылған, қой саудасына келсек, ақшамен алғанда әр екі жасар қойларыңыз 1000 жармаққа сатылған екен. Жоғарыда айтып өткен Қу, Тақыр, Үшарал ауылы маңындағы ескі қала жұрттарынан табылған көптеген жармақтарды (мыс ақшаларды) Кеңес өкіметі кезінде көбіне қыш құмыралардың ішінен тауып алған ауыл адамдары балаларына ойыншық ретінде бергендерін, кейбірін ат әбзелдерін безендіруге жаратқандарын жыр қылып айтады. Әрине мұндағы деректерді әлі де терең зерттеп, зерделеуді қажет ететіні анық.

Қорыта айтқанда, егемен мемлекетіміздің, ту­ған­ халқымыздың, бабадан мирас болып қалған ата­мекеніміздің тарихы мен мәдени бастауларының өтке­ніне ден қойып, зерделеп зерттеу әр ұлтжанды аза­маттың қасиетті парызы. Біздер, қазақтар: ұлан-байтақ жерімізбен бірге аса бай мәдениетіміз бен рухани құндылықтарымыз, тамыры терең тарихы бар ұлтпыз. Демек, осындай құнды мәдени мұраларымызды зерттеу, зерделеу, насихаттау және одан әрі дамыту мәселесі келер ұрпақ пен ұлттың болашағы үшін ауадай қажет екенін тұнық оймен түсінгеніміз орынды болады.

Қали ИБРАЙЫМЖАНОВ,
тарих ғылымдарының магистрі

Жаркент

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.01.2018

Үкімет басшысы онкологиялық жабдық шығаратын компанияның басшысымен кездесті

16.01.2018

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі тағайындалды

16.01.2018

Ауыл шаруашылығы вице-министрлері тағайындалды

16.01.2018

Дональд Трамп бүгінгі жұмыс кестесін жариялады

16.01.2018

Ғалияның қолында бұйда пышақ...

16.01.2018

ОҚО-да «Қарашаңырақ – Қарасора, құтты мекен Сайрамсу» атты кітаптың тұсаукесері өтті

16.01.2018

Әз-Жәнібек ханның дулығасы Нью-Йорктегі музейде сақталған

16.01.2018

ОҚО-да 90 мың адам жұмыспен қамтылмақ

16.01.2018

Атырау қаласында жатақханасы бар жаңа спорт кешені ашылды

16.01.2018

Ақын, жазушы Серік Қапшықбайұлы қайтыс болды

16.01.2018

«Атамекенім» акциясы бойынша мүгедектерге кәсіп ашуға мүмкіндік бар

16.01.2018

Трамп пен Н.Назарбаевтың кездесуі: Ынтымақтастықтың жаңа сатысы - The Hill

16.01.2018

The Merkle: Қазақстан Президенті G-Global деп аталатын жаһандық криптовалютаны ұсынып отыр

16.01.2018

Жамбыл облысының Жуалы аудандық соты жаңа ғимаратқа көшті

16.01.2018

Қостанай облысында АӨК сүт зауыттарының жұмысын жандандырды

16.01.2018

Атырау тұрғындары жол құрылысын қадағалайды

16.01.2018

ОҚО-да төтенше жағдайлардың алдын алу шаралары талқыланды

16.01.2018

Trend: «Назарбаевтың Трамппен кездесуі Қазақстанның аймақтағы негізгі ойыншы екенін көрсетеді»

16.01.2018

Б.Сағынтаев: Мемлекет басшысының жекешелендіру жүргізу бойынша тапсырмасы 2018 жылы орындалуы тиіс

16.01.2018

Елбасы Жолдауын іске асыру аясында өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың мәртебесі реттелді — Т. Дүйсенова

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Рухсыздық – оқымаудан, тыңдамаудан

Құдірет адамзатты керемет хикметпен, ілтипатпен, мейірбандықпен, көркемдік сұлулығымен қызықтырып, сыңғырлатып жаратқаны мәлім. Ойлау мен қарекет жасау үшін жаралған адамның тұлғасы, таратыңқырап айтқанда, оның қолынан, қиялынан, білімдарлығынан шыққан сәулет, сурет, мүсін, қолөнер, музыка, сөз өнерінің таңғажайып жәдігерлері, телегей-теңіз шынайы жан сырлары, ғылыми-шығар­машылық ғаламат жетістіктері өлшеусіз ғой. 

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Ұжымдық ұстаным

Ұжымдық рух ұлы жеңістерге қол жеткізеді. Қазақ айтады: «Үш адамның басы қосылса – қауым». Қауым­дасқаннан бері адамзат сан түрлі қоғамдық құрылысты өт­кер­ді. Ал қазіргі нарықтық қоғам­ның кілті – табыс. Яғни биік мүдде жолында ұжымдасу және белгілі нәтижеге қол жеткізу.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қазақстанның жаһандық қауіпсіздік бастамалары

Еліміз егемендіктің бастапқы ке­зінде-ақ өңірлік және жаһандық қауіпсіздік Қазақстанның сырт­қы саясатының негізгі басым­дық­тарының бірі болатынын төрт­күл дүниеге жария еткен еді. Содан бері еліміз халық­аралық аренада сол бағытты берік ұстанып, оны бел­сенді түрде жүзеге асырып келеді.

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Жарнамаланғанның бәрі жақсы ма?

Әрине, жарнама – әрқашан өн­діріс пен бизнестің қозғаушы күші болып келе жатқанына ешкім дау айта алмас. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Жаңсақ ойдың жетегінде...

Шетелде іссапарда жүрміз. Қасымызда Сыртқы істер ми­нис­тр­лігінің өкілі Ержан есімді жас жігіт бар. Жүріс-тұрысы, сөйлеген сөзі сондай жатық, сыпайы. Ізетті жігіттің болмысында қалада өскен баланың қалыбы да байқалады. Бір күні екеуміздің орнымыз қатар келіп қалған. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу