Өтүкен оюлары

Түркітанушы ғалымдар құнды еңбектерінде «Отыкен» немесе «Өтүкен» дейтін жер-атауын көп қолданады. Өйткені бұл жер – көне түркілердің ел болып, етегі жиналған, жұрт болып, жағасы құралған мекені. 

Егемен Қазақстан
17.11.2017 3541
1-сурет

Осы далада туып, 740-шы жылдары жамбасы жерге тиген Шығыс Түркінің тоғызыншы қағаны Йоллығтегін бәдізінде: «...Өтүкен жерінде отырып, керуен жіберсең, еш мұңың жоқ. Сонда, түркі халқы, тоқ болатын едің...» десе, Шығыс Түркі хандығының іргесін қалаушылардың бірі – Тоныкөк абыздың күллі түркілерге қаратып айтқан атақты үндеуінде: «...Кім де кім бірлік байрағын көтеремін, ата жауға қарсы бірлесіп күресемін десе, Отыкенге келсін!» деген сөз бар. 

Сонымен айтпағымыз: Өтүкен (Отыкен) түркінің алтын бесігі екен. Ол жер қайда қазір? Түркітанушы ғалымдардың пайымынша, «Өтүкен» дегеніміз – Моңғолия жеріндегі Қанғай жоталары. Осы өлкеде көне түркіге қатысты үлкен-кішілі тас жазулар, аса құнды ғұрыптық кешендер бар. Соңғы жылдары бұл өлкеге археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу саласы бойынша Түркі академиясы халықаралық ұйымы (TWESCO) тәп-тәуір жұмыстар атқарып жатыр. 

Бірақ осындағы түркітану мәселесінде әлі де зерттелмей жатқан дүние көп. Соның бірі – көне түркінің палеоэтнография­сы. Яғни көне бабаларымыз қолданған тұрмыстық бұйым­дар мен қолданбалы өнер туындылары мұра ретінде (стил­дік ерекшелігі, пәл­сапалық мәні, көр­кем­­дік мазмұны, т.б.) әлі зерттелген жоқ.

Мысалы, Ұлан-Батырдың іргесін­дегі Тоныкөк абыз ке­шенінде тас жазулармен қатар үлкен төрт тас кілем бар (1-сурет). Жалпақ тастың бетіне ас­қан шеберлікпен қашалған ою-өрнектің сипаты керемет. Осыдан 1300 жыл бұрын тасқа бәдізделген ою мәнері сол қалпы сақталған. Тіпті бұл оюдың стилін дәл қазіргі қазақ оюлары арасынан да кездестіре аласыз. Бұл бір.

2-сурет

Екінші ғажайып дүние – 2003 жылы Қангай-Кентай өл­ке­сіне жүргізілген қазба жұмыстары кезінде оюлы шапан (2-сурет) табылды. Моңғол ғалымдары бұл жәдігерді ХІІ-ХIV ғасырларға тән, яғни Шыңғыс ірге­сін қалаған Моңғол хандығының мұра­сы деген пікірге тоқ­тапты. «Жоқ, олай емес, бұл ғұндар заманының жәді­гері» деушілер де бар екен. Бірақ шапандағы ою-өрнектің стилі бүгінгі қазақ оюларынан аумайды. Қажет десеңіз, ұлт мұрасының жанашыры, оютанушы Арқалық қаласының тұрғыны Шөптібай Байділдиннің 2011 жылы жарық көрген «Ою ой, өрнек сал» дейтін кітабындағы 5000 түрлі оюмен шендестіріп көре салыңыз. 

3-сурет

Мұны аз десеңіз, тағы бір жаңалық – 2012 жылы Отыкен даласының дәл орта қойнауы Қозғыр төбеден жас сәбиді орап жерлеген ХVІ ғасырдың сырмағы табылды (3-сурет). Басқаны білмеймін шығыс өлке қазақтарында мәйітті сырмаққа салып жөнелту рәсімі кейбір жерлерде әлі сақталған. Сырмақтың оюларына қарасаңыз, мұндай дүниені дәл қазір ауылдағы қазақтың әрбір үйінен табасыз. Оюлы шапан мен сырмақ қазір Ұлан-Батырдағы Тарих мұражайында сақтаулы тұр.

Айтпағымыз: арада 12-13 ғасыр өтсе де, палеоэтнографиясы бұзылмай сақталған қазақтан басқа халық бар ма екен?!. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.12.2017

Қостанайдың Жітіқара ауданында заманауи астық сақтау  қоймасы ашылды

14.12.2017

Ақмола облысында Біржан сал ауданы пайда болды

14.12.2017

Студенттер «ақылды үйде» тұрады

14.12.2017

Болашақ журналистер «Егемен Қазақстанда» қонақта болды

14.12.2017

Келіншектің баласы (баллада)

14.12.2017

Тоқаевтың төрағалық етуімен Парламент Сенатының отырысы өтті

14.12.2017

Қостанай облысында шалғай ауылға су құбыры тартылды

14.12.2017

«Алаш жолы» атты кітап жарық көрді

14.12.2017

Қостанай облысында екі бірдей елді мекенге көгілдір отын келді

14.12.2017

Тәуелсіздікке тарту: Созақта жаңа 6 нысан пайдалануға берілді

14.12.2017

Сенат комитеті Кеден кодексінің жобасын қарады

14.12.2017

Халифа Алтайдың жары өмірден өтті

14.12.2017

Меморандум мақсатына жете алмады

14.12.2017

Тележурналист, майталман дубляжшы, режиссер Әсемғазы Қапанұлы қайтыс болды

14.12.2017

Валерий Карпин Павлодарға келді

14.12.2017

Ақтау халықаралық әуежайы 1 миллионыншы жолаушыға қызмет көрсетті

14.12.2017

Түпқараған ауданының ахуалы айтылды

14.12.2017

Марат бастамашы болған марафон

14.12.2017

«Қансонар» қанат жайып келеді

14.12.2017

Мемлекеттік бағдарламалардың орындалуы талқыланды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Әділеттің ақ жолынан Трампша аттау

Жуырда АҚШ президенті Дональд Трамп Иерусалимді Израильдің ас­та­на­сы дегенді мойындап, АҚШ ел­шілігінің Тель-Авивтен сол қалаға кө­шірілетінін мәлімдеді. Үстіміздегі жылдың маусым айында ғана елші­лікті көшіруді кейінге қалдырған Трамп­тың бұл шешімі қандай да бір қы­сы­мның күштілігінен екені көрініп тұр.   

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Дарын мен қарым

Дарын – тағдырдың сыйы. Ұстай алсаң құстай ұшасың, ұстай алмасаң мұрттай ұшасың. Ұстай алғанның қарымы зор. Бағы биік. Затына қарай аты, еңбегіне қарай өнбегі телегей теңіз. Ұстай алмағанның ұсқыны кірмейді. Қадамы ілгері жүрмейді. Қанша жетектегенмен, қамқорлық көрсеткен кері кетіп, күндердің күнінде күлкіге айналып, көлденең «кермеге» ұрына береді. Мұны өмір сабағына көз жібергенде көріп-біліп отырмыз.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Абыздар мен Алыптар

Кезінде қазақ әдебиетінің классик ақсақалы Ғабит Мүсіреповтің «Социалистік Қазақстан» газетінде шыққан «Дәстүр және жаңашылдық» деген мақаласы жан сарайын өзі айтатын есрафіл самалындай желпіп, зиялы қауым мен жазушы жамағатқа кеңестік тымырсықтың көбесін сөккен сәуледей әсер етіп еді. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Елуден кейінгі өмір

Қазіргі қоғамымызда қызықты өзгерістер жүріп жатыр. Соның бір­азы адам жасына да қатысты.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Билер соты

Ұлы Дала өркениеті тарихында Билер сотының құқықтық, саяси-әлеуметтік, тарихи-мәдени, рухани-дүниетанымдық, ұлттық-халықтық, философиялық құн­дылықтары айрықша. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу