Ұлы Дала халқының құрамдас бөлігі

Күрдтер – белгілі кеңестік шы­­ғыс­танушы академик Иосиф Орбери «Шығыстың рыцарьлары» деп атағандай ежелгі және айбынды, тарих толқынының ағынындағы халық. 

Егемен Қазақстан
15.12.2017 852
2

Күрд халқы өздерінің байырғы атақоныстарында өмір сүрсе де төрт мемлекеттің – Ирак­­тың, Иранның, Сирияның жә­не Түркияның география­лық ке­ңіс­тігінде бөлшектене мекендеп келеді. Яғни біздің халқымыздың басқа этностармен тығыз араласа өмір сүруі жағдайы тарихи тағдыр аясында қалыптасқан. Әрине өзге халықтармен аралас-құралас болғанымыз бізді халықтар достығы ықпалымен өмір сүруіміз рухында тәрбиеледі. 

Осман империясының ыды­рау­ы салдарынан күрдтердің басым бөлігі Түркияның территориясында қалып қойды. Алайда өткен жүзжылдықтың 20-жылдары түріктер мен күрд­тердің арасында халқымыздың дербес автономия құруы талабына орай бітіспес қақтығыстар басталды, менің қан­дастарымның көпшілігі «геноцидке» ұшырамау үшін басқа елдерге қашуға мәжбүр болды. Осындай босқындар, оның ішінде менің ата-анам да Әзербайжанға, бірқатары Грузияға, Арменияға орналасты. 1937 жылы Сталин біздің халқымызды қайта орна­лас­тыруға шешім шығарды. Осы­ған байланысты күрдтердің көпші­лігі, өздерінің байырғы атамекендеріне – туған жерлеріне, оның ішінде Түр­кияға, Иранға оралуға ниет­тенді. Соны­мен бірге кеңестік күрд­терге Түркия­ның тыңшылары тұр­ғысында күдікпен қараған КСРО-да шиеленісті көзқарастар көп зардабын тигізді...

Күрдтер қазақ халқының қамқор көңілмен қабылдау ықыласы аясында өмір сүре бастады. Бұл кезде қазақтардың өздерінің тұрмыстары ауыр болса да, жер аударылып келгендерге мекен-жайларын да берді, бір тілім нанды бөліп жеуге дейін қамқорлық жасады. Тұтас бір халықты мекендеп отырған жерлерінен ба­с­қа республикаға, беймәлім өлкеге қоныс аударту күрд этносының ата-бабалық рухын, «түпкі жүйесін» бұзды, тарихына жазылмас жара салды. Өкінішке қарай, күрдтердің тағдырындай жағдаймен бұрынғы Кеңес Одағындағы аз халықтардың осылайша депортациялануы – бәрінің де тарихындағы қасі­рет­ті оқиға болып саналады. Зор­лық­­пен қоныс аударып келген халықтардың көңілдерін өздерінің рухани және материалдық қамқор ықыластарымен жылытқан қазақ халқына біз және кейінгі ұрпақ­тарымыз қарыздар. 

Біздің халқымыздың тарихына келсек, күрдтердің Қазақстан терри­ториясына орналасуының бірне­ше кезеңдерден құралғанын айтамыз. Біріншісі – 1937 жыл­дың күзі. Депортацияның екін­ші толқыны – халықаралық тың­шылық тұрғысын­дағы күдік­тің салдарынан кавказдық көптеген халықтардың, оның ішін­де че­шендердің, ингуштердің, месхед­тік түріктердің, қарашай­лардың депор­тацияланған 1944-1948 жыл­дары. Осы 40 мың қоныс ауда­рушылардың жартысы күрдтер еді. Біздің отбасымыз Арменияда мекендеп қалған-ды. Онда мен орта мектепті, Х.Абовян атындағы Ереван мемлекеттік педагогикалық университетін, одан кейін аспирантураны оқып бітірдім, оқы­тушылық қызметпен айналыстым.

Байырғы қазақ жерінде өмір сүріп және еңбек етіп жүрген күрдтердің бәрі де Қазақстанды өздерінің екінші Отаны екендігін Тәуелсіздік жылдарының белес­терінде өте жақсы түсінді. Күрдтер ел экономикасына, бизнесіне, ауыл шаруашылығының дамуына еліміздің тең құқықты азаматтары қатарында лайықты үлестерін қосуда, өздерінің рухани және шығармашылық қабілеттерін дамытуы үшін барлық мүмкіндіктер бар. Мен де Алматыға ауысқаннан кейінгі еңбек жолымды Абай атындағы Қазақ ұлттық педа­гогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы болып қызмет етуден бастадым.

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың мемле­кеттік саяса­тындағы негізгі прин­циптерінің қата­рындағы көп­тіл­ділікті жүзеге асыруда қазақ тілінің біріктірушілік ықпалы қыз­метіне, мемлекеттік тілді оқыту­ды жоғары оқу орындарында да, қалың жұртшылықтың ортасында да жетіл­діре беруге біздер, күрдтер айрық­ша мән береміз. Қазақстан халқы­ның достығы жылдар бойы қалыптасып, Тәуелсіздік жыл­дарындағы тың серпінді сипатымен әлемге танылды. Қазақстанды өз Отаны санайтын қазақстандық күрдтердің тарихы – осының ай­қын айғағы.

Қазақстан тәуелсіздігінің ал­ғашқы жылдарында қоғамның рухани тұр­мысымен, оның әлеу­меттік өзін-өзі тануымен, ұлт­тық ой-сана түлеуімен байла­нысты күрделі тұрмыстық-пси­хо­ло­гиялық құбылыстар-үде­ріс­тер болды. Тап сол 90-жыл­дардың басын­дағы біздің басты жетістігіміз – халықтар достығын сақтау аясындағы 1992 жылы Қазақстан халықтарының 1 форумында Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың бұл форумды тұрақты негізді ұйымға ауыс­тырудың өте қажеттілігі идеясын айтқандығы. Осыдан кейін 1995 жылдың 1 наурызында рес­пуб­ликамыздың қоғамдық-саяси алаңында әлемде баламасы жоқ ұлттық саясат саласындағы жаңа институт – Қазақстан хал­қы Ас­самблеясы құрылды. Ассам­блея Қазақстандағы әртүрлі этнос­тар­дың бейбітқатар өмір сүруіне тән жаңа үлгілер туындайтын өзін­дік ерекшелігі мол достық зертханасына айналды. 

Тоқсаныншы жылдардың басында еліміздің күрдтер мекен­дейтін жерлерде әлеуметтік сауалдама жүргізілді. Ол Абай атын­дағы мемлекеттік уни­вер­ситеттің теориялық және қол­дан­­балы саясаттану кафедрасы мен Қазақстандағы күрд зиялылары одағы­ның және күрд қауымдастығымен бірлесіп өткі­зілді. Алынған нәтижелер бойынша күрдтердің Қазақстанға әбден үйренгендерін және оны өздері­нің Отаны санайтындары дәлелденді. Нәтижесінде «Якбун» («Бірлік») күрдтер қауымдастығын құруға шешім қабылданды. Сәл кейінірек 1999 жылы қауымдастық «Бар­банг» («Таңсәрі») болып қайта құрылды. Күрдтердің «Барбанг» қауымдастығының негізгі мақсаты – этностың жан-жақты дамуына қажетті жағдайларын жасауға, Қазақстанда мекендейтін күрд этно­сы­ның заңды талап-тілектерін, әлеу­меттік, рухани мүдделерін қанағат­тандыруға ықпал ету болып табылады. Бұл бағдардағы іс-шаралар қатарын­да күрдтердің тілі мен мәдениетін, ұлт­тық әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерін сақтау мәселелері бойынша фестивальдер, концерттер, практикалық және методикалық семинарлар, әртүрлі шығармашылық ұжымдар бар. Олар «Барбанг» би тобы арқылы орындалып жүр. 

Мектептерде күрд балалары үшін күрд тілінің сабақтары және поэтикалық үйірмелер жүргізіледі. Білім және ғылым министрлігінің қолдауымен жалпы білім бере­тін және жексенбілік мектеп­терге арналған тұңғыш рет күрд тілінің оқулығы және күрд тілі­нің мұғалімдеріне арналған оқу-әдістемелік кешен дайындалып, 2006 жылы жарыққа шықты. Қазақстан халқы Ассамблеясының қолдауымен әдеби-көркем, ғылыми және қоғамдық-ағартушылық журнал «Nubar» («Тұңғыш»), ай сайын шығатын газет «Жийна күрд» («Күрдтер өмірі») газеті бар. Сонымен бірге күрд қауымдастығы «Барбангтың» ресми сайты www.berbang-nur.kz ашылған.

Қазақстанның жоғары оқу орындарында ондаған ұл-қыздары білім алуда. Республикамызда күрд кәсіпкерлері құрған бірқатар фирмалар жұмыс істейді. Қазақ­стандық күрдтердің қазіргі за­манғы мәдениеті өз халқы­мыз­дың тағдырымен бірге көпэтнос­ты Қазақстанның мәдениетімен біртұтас бағаланады. Биыл Тәуелсіз Қазақстан Республикасының жа­ңа тарихына 26 жыл толып отыр. Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың осы тарихи шын­дықты айрықша атап баға­лағаны мәлім: «Тәуелсіздік – ха­лықтың басты құндылығы, біздің тарихи тағдырымыз және біздің байырғы құқығымыз – өзі­міздің тағдырымызды өзіміздің анықтауымыз». 

Бұл – символикалық маңызды мәселе. Биылғы жылы еліміздің Прези­денті Н.Ә.Назарбаев «Бола­шаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдар­ламалық мақаласында уақыт талабына сай жаңғыру мұраттарын жүзеге асыруды, олар­дың біздің Қазақ елін әлем өрке­ниетіндегі алдыңғы сапта болуына жеткізетінін нақты белгіле­ді. Қоғамдық сананы жаң­ғыртудағы алғашқы қадам – өзін­дік мәде­ниетті, дербес ұлттық генетикалық кодты сақтау, өз халқыңның дәстүрлеріне адалдық. Қазақстанның ұлттық мәдениеті тәуелсіздіктің арқасында жаңа сапалық биіктікке көтерілді. Барлық этностың бірлігі, келісімі, бейбітшіл ынтымақтастығы – бас­ты байлығымыз, тәуелсіздіктің аса құнды жетістігі. 

Қазақстанды 80 жыл мекендеген күрдтер басқа да туысқан халықтар өкілдерімен бірге елі­міздің ғылым, мәдениет, бі­лім, экономика, құрылыс, ден­сау­лық сақтау, қоғамдық-сая­си са­лаларында көптеген жетіс­тік­терді бағындырды. Көп­теген күрдтер құқық қорғау орын­дарындағы, ірі өнер­кәсіптік меке­мелердегі, акционер­лік қоғам­дардағы, бұқаралық ақпарат құрал­дарындағы, халыққа білім беру салаларындағы басшы, білікті маман қызметтерін абыроймен атқарып жүр. Бұл, әрине Тәуелсіз Қазақстанның дамуын нығай­тудағы қуатты үйлесімді қамтамасыз ететін Мемлекет бас­шысы Н.Ә.Назарбаевтың дана­лығымен жүргізіліп келе жатқан ішкі және сыртқы саясатын қол­даудың жарқын көрсеткіші.

Князь МИРЗОЕВ, 
Қазақстан күрдтері «Барбанг» қауымдастығының президенті,Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

Елбасы көрмесі – Атырауда

19.09.2018

Таразитану қарлығаштары

19.09.2018

Қазақстан мен Гамбия екіжақты ынтымақтастығы дамуға бағытталуда

19.09.2018

Қылқалам шеберінің дара жолы

19.09.2018

Президент көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы тағайындалды

19.09.2018

Сенат Төрағасы Бразилияның жаңа елшісіне тілектестігін білдірді

19.09.2018

Шыны зауытында 4 нысанның жұмысы жүріп жатыр

19.09.2018

Жанат Шаймерденов  «Сырбар» Сыртқы барлау қызметі директорының орынбасары болып тағайындалды

19.09.2018

Алматыда «ANQ 2018» XVI Азия Сапа Конгресі өтуде

19.09.2018

Мәулен Әшімбаев арнайы сапармен Алматы қаласына барды

19.09.2018

Білім жарысында болашақ экономистер

19.09.2018

Петропавлда жылу беру маусымы басталды

19.09.2018

Астанада әлемдегі бастапқы денсаулық сақтауды дамыту декларациясы қабылданады

19.09.2018

«Барыс» Омбының «Авангард» клубынан 3:4 есебімен ұтылды

19.09.2018

Қостанайлық  спортшы қыз Азия мен Океания чемпионатынан қос алтын медаль әкелді

19.09.2018

Көп көрсеткішке көңіл толмайды

19.09.2018

Елбасы Есеп комитетінің төрайымы Наталья Годунованы қабылдады

19.09.2018

Аралдағы жатақхана туралы ақпарат негізсіз

19.09.2018

Оралда Құрманғазы Сағырбайұлының мерейтойы аясында республикалық конференция өтті

19.09.2018

Өскеменде Қазыбек би даңғылы ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу