Сапар АХМЕТОВ, Парламент Мәжілісінің депутаты: Дербес бюджеттің ауылға берері мол

Егемен Қазақстан
01.01.2018 492

– Сапар Қайратұлы, биылғы жыл­дың 1 қаңтарынан бастап елі­міздегі ауылдық елді мекен­дердің біраз бөлігі өздерінің дербес бюджетін қалыптастыруға көшкені белгілі. Тиісті заң жобасын әзірлеуге қатысқан жұмыс тобының мүшесі ретінде бұл өзгерістің не мақсатпен қолға алынғанына, қандай артықшылықтары бар екеніне тоқталып өтсеңіз...

– Жалпы, аудан орталықтарында, ауылдарда тұратын адамдардың үлесі еліміздегі барлық халық­тың 40 пайызынан асып түсетінін ескерсек, жергілікті өзін-өзі басқару ісінің қаншалықты маңызды екенін аңғаруға болады. Ауыл халқының күнделікті тыныс-тіршілігі, сапалы білім алуы, медициналық қызметпен қамтылуы, әлеуметтік жағдай­лары күнтәртібіндегі өзекті мәселе­лердің бірі. Бұл мәселені шешудің жолы Елбасымыздың Ұлт жоспары – 5 институттық реформаны жүзеге асыру жөніндегі «100 нақты қадамының» 98-қадамында көрсетілген. Онда «Селолық округ, ауыл, село, кент, аудандық маңыздағы қала деңгейінде жергілікті өзін-өзі бас­қарудың дербес бюджеті енгізі­летін болады» деп жазылған болатын.

Тиісті заңды қабылдау барысында жергілікті азаматтардың белсен­ділігін арттыруға, маңызды шешім­дерді жергілікті жиналыстарда шығаруға баса көңіл бөлінді. Әкімнің кандидатурасы, елді мекенді абаттандыру, жол салу, су тарту сынды жұмыстардың барлығы сол жердің өзінде, тұрғылықты халықтың белсене атсалысуы арқылы шешілетін болды. Осы тектес жұмыстар оңынан шешілу үшін не керек? Қаражат керек. Ал заңнамадағы кешенді өзгеріс – төртінші деңгейлі бюджеттің пайда болуы және сол бюджетті қай салаға жұмсау керектігін халықтың өзі анықтайтыны. Кей ауылдарға жол тартылмаған, енді біреуінде су құбыры тозған, балабақшасы жоқ ауылдар бар... Оның барлығын енді ауыл халқы жиналыстарда бірге ойласып, бірлесіп шешеді.

– Бұған дейінгі жылдардағы ауылдық елді мекендердің бюджеті туралы дерек бар ма?

– 2016 жылы осы мақсатқа 6 миллиард теңгеге жуық қаражат бөлініпті. Бірақ жергілікті өзін-өзі басқару тетігі болмағандықтан, қаржының тиімді игерілуіне мүмкіндік болмаған. Қалай кәдеге жаратылып жатқанынан халық бейхабар, жалпылама білгеннің өзінде бюджетті жұмсау үдерісіне қатыспаған. Ал 1 қаңтардан бастап күшіне енген өзгерістердің арқасында осы мәселе шешімін тапты.

– Жаңа заңда жергілікті дербес бюджетті құру қамтылғанын айтып отырсыз. Республикалық бюд­жет­тен бөлінген қаржыдан бөлек, оны құрудың басқа тетіктері қандай?

– Бюджетті қалыптастырудың бірнеше жолы қарастырылған. Атап айтқанда, салықтың 6 түрі ауылдарға беріліп отыр. Оның ішінде мүлік салығы, автокөлік салығы, ком­муналдық меншікті сату барысында төленетін табыс салығы, жер салығы сынды ең маңызды дегендері бар.

Бюджетті құраудың басқа да жолдары аз емес. Мәселен, күре жолдың бойында орнатылған жарнамадан түсетін салық сол жол бойында қоныс тепкен ауылдарға тиесілі. Мемлекеттік мүлікті сату, жалға беру кезіндегі салық та осы қатарда. Осының бәрін есептейтін болсақ, қыруар қаржының басы құралады екен. Қазір халық басындағы баспанасы, астындағы көлігі үшін мемлекетке салық төлеп отырса, енді ол ақша автоматты түрде ауылдық округ бюджетінің қазанына құйылады. Яғни халық өзі төлеген салықты өзі пайдаланады. Осы тұрғыдан алғанда, төртінші деңгейлі бюджеттің берері көп деп ойлаймын.

– Жергілікті халық, ауыл әкімдері бұл жаңалықты қалай қабылдап жатыр?

– Біз өңірлерді аралап, тұрғын­дармен кездескен кезде су тарту, жол салу, жарық жеткізу, балабақша салу, мектептерді жөндеу сынды мәселелер жиі алдымыздан шығады. Өзіңіз білетіндей, облыс бюджеті – аудандарға, ауданнан ауылдарға беріледі. Қаржыны бір жағына тартсаң екінші жағына жетпей жататыны да рас. Халық өздерін алаңдатқан са­уалды бізге қояды, аудан әкімдеріне қояды. Аудан әкімдері мәселені бірден шешіп тастағысы келгенімен, олардың да мүмкіндігі шексіз емес. Осы орайда, бюджетті құрауды, игеруді өздеріне беру – халық үшін үлкен көмек. Оны ауыл халқының басым көпшілігі, әкімдер дұрыс қабылдап, үлкен үміт артып отыр.

Жалпы, бюджетті құрау мүмкін­дігін берудің тұрғындарға тигізетін пайдасы туралы тағы да айта кетейін. Бұл жаңашылдық ауылда кәсіп­кер­лікті дамытуға мүмкіндік береді. Кәсіпкерлік дамыса, жеке мал шаруашылықтары, жылыжай шаруашылықтары көбейсе, оның салығы сол ауылда қалады. Яғни азаматтары неғұрлым іскер ауылдың тыныс-тіршілігі солғұрлым жақсара түседі деген сөз. Жұмыс істеген ауыл – көркейеді. Енді ауыл халқының жауапкершілігі де күшейеді. Өздерінің мініп жүрген көлігінің, тұрып жатқан үйінің, жасап жатқан жұмысының салығы, барлығы 6 түрлі салық түсімі сол ауылға беріліп жатыр. Олай болса, ол қаржыны қалай игереміз, қандай жұмыстарды бірінші қолға аламыз деген мәселенің барлығын өз­дері шешеді. Бұл халыққа да, әкімге де сын. Осы сыннан сүрінбей өтіп, іскер­лігімен көзге түсу өздерінің қолында.

Бұған дейін ауылды көркейту үшін талай жұмыстар қолға алынды. «Дипломмен – ауылға!» деген бағдарлама да болғанын білесіз. Алайда қазір көріп отырғанымыздай, жас­тар, жас отбасылар ауылда тұрғысы келмейді. Олар ауылда қалу үшін жұмыс керек, әлеуметтік жағдай жасалуы керек, баспана берілуі керек. Жайлы бас­пана, жұмыс орны, балабақша, мектеп болса, ауылға баратын жастардың да қатары көбейеді. Яғни ауылға жастарды тартудың басты жолы – қаладағыдай жағдай жасау. Төртінші деңгейлі бюджет осыған мүмкіндік береді.

– Ауыл әкімдерінің, басқа да жергілікті жауапты тұлғалардың білім-білігі заңнамалық өзгерістерді дұрыс қолдануға жеткілікті ме?

– Әрине жергілікті басқару ісіндегі үлкен өзгеріс әкімдердің, есепшілердің біліктілігіне, ауылдардың техника­лық жарақтандырылуына тікелей қатысты екені түсінікті. Дәл қазір барлық әкімдердің білім-білігі жет­кілікті деп айта алмаймын. Жауапты қызметкерлердің біліктілігін әлі де арттыра түсу керек. Бізге берілген мәлімет бойынша Мемлекеттік басқа­ру академиясының тарапынан осы бағытта біраз оқыту жұмыс­тары жүргізіліпті. Оған Қаржы ми­нистр­лігінің, Қазынашылық коми­тетінің, жергілікті әкімдіктердің қыз­мет­керлері оқытылды. Бірақ мәселенің бәрін осымен шешіп тастадық деуге болмайды. Егер кеңірек алып қарайтын болсақ, қай салада да бүгінгі жасалып жатқан жұмыс тәсілі ертең ескіріп қалып жатыр. Жаңа технологияларды, жаңа білімді игеру үдерісі толастамақ емес. Биыл үлкен заңнамалық өзгеріс болды, мұндай өзгерістер енді жыл сайын болып тұрады. Ұлттық экономика министрлігі, Қаржы министрлігі, облыс әкімдіктері түрлі семинарлар өткізіп, жаңашылдықтармен таныстыруды жүйелі түрде жүргізуі керек деп санаймын.

– Халық саны 2000 адамға жетпейтін ауылдардың бюджетін қалыптастыру бұрынғы күйінде қалады екен. Болашақта олардың жағдайы қалай болмақ?

– Қазақстанда 2445 ауыл бар. 1053 ауылдың халқы 2 мыңнан асса, 1392 ауылдың халқы 2 мыңға жетпейді екен. Заңнамадағы өзгерістің алғаш­қы топқа тигізген ықпалын 2018-2019 жылдары байқайтын боламыз. Қолымыздағы деректер бойынша, осы ауылдарда интернет бар, салық түсімдері түсетін база бар, әкімдіктері жақсы жұмыс істейді. Ал 2020 жылдан бастап халық саны 2 мың адамға жетпейтін 1392 ауыл да осы қатарға қосылады, олардың дамуына мүмкіндік жасалады. Биылғы өзгеріс қамтыған ауылдардың тәжірибесі, жеткен табыстары оларға тәжірибе ретінде ұсынылады.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен

Арнұр АСҚАР,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.08.2018

Маңғыстауда мемлекеттік органдардағы кадр қызметінің сапасы қандай?

19.08.2018

Азиада-2018: Дмитрий Алексанин Қазақстан қоржынына алғашқы алтынды салды

19.08.2018

Өскеменде Құрбан айтта 300 адамға ет таратылады

19.08.2018

Австралияда орман өртенді

19.08.2018

Головкин - «Канело» рематчын британ телевидениесі көрсетеді

19.08.2018

Отгонцэцэг Галбадрах Еуропа кубогында чемпион атанды

19.08.2018

Экс-депутат жас мемлекеттік қызметшілерге дәріс оқыды

19.08.2018

«Алтын Тобылғы» әдебиет жүлдесіне өтініштерді қабылдау басталды

19.08.2018

Маңғыстаулық құрылысшылар төл мерекесін атап өтті

19.08.2018

Барлық жағдай жасалатын солтүстік аймаққа көбірек келіңіздер – Мемлекет басшысы

19.08.2018

Теміржолда сыбайлас жемқорлықты болдырмау жайы айтылды

19.08.2018

Астанада жол ақыны SMS арқылы төлеуге болады

19.08.2018

Зерендіде жастардың жазғы білім лагерінің екінші маусымы жұмысын жалғастыруда

19.08.2018

Азиада-2018: Бүгін қазақстандық спортшылар жарыс жолына шығады

19.08.2018

Елордада автобус жүргізушілері 400 мың теңгеге дейін жалақы алуы мүмкін

19.08.2018

Жакартада жанған жұлдыз

19.08.2018

Ауа райы болжамы: Ақмола облысы мен Астана аумағында дауыл тұрады

18.08.2018

Жакартада Жазғы Азия ойындарының ашылу салтанаты өтті

18.08.2018

БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан қайтыс болды

18.08.2018

Мемлекеттік хатшының қатысуымен Бұқар жыраудың 350 жылдық мерейтойы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу