Сапар АХМЕТОВ, Парламент Мәжілісінің депутаты: Дербес бюджеттің ауылға берері мол

Егемен Қазақстан
01.01.2018 545
2

– Сапар Қайратұлы, биылғы жыл­дың 1 қаңтарынан бастап елі­міздегі ауылдық елді мекен­дердің біраз бөлігі өздерінің дербес бюджетін қалыптастыруға көшкені белгілі. Тиісті заң жобасын әзірлеуге қатысқан жұмыс тобының мүшесі ретінде бұл өзгерістің не мақсатпен қолға алынғанына, қандай артықшылықтары бар екеніне тоқталып өтсеңіз...

– Жалпы, аудан орталықтарында, ауылдарда тұратын адамдардың үлесі еліміздегі барлық халық­тың 40 пайызынан асып түсетінін ескерсек, жергілікті өзін-өзі басқару ісінің қаншалықты маңызды екенін аңғаруға болады. Ауыл халқының күнделікті тыныс-тіршілігі, сапалы білім алуы, медициналық қызметпен қамтылуы, әлеуметтік жағдай­лары күнтәртібіндегі өзекті мәселе­лердің бірі. Бұл мәселені шешудің жолы Елбасымыздың Ұлт жоспары – 5 институттық реформаны жүзеге асыру жөніндегі «100 нақты қадамының» 98-қадамында көрсетілген. Онда «Селолық округ, ауыл, село, кент, аудандық маңыздағы қала деңгейінде жергілікті өзін-өзі бас­қарудың дербес бюджеті енгізі­летін болады» деп жазылған болатын.

Тиісті заңды қабылдау барысында жергілікті азаматтардың белсен­ділігін арттыруға, маңызды шешім­дерді жергілікті жиналыстарда шығаруға баса көңіл бөлінді. Әкімнің кандидатурасы, елді мекенді абаттандыру, жол салу, су тарту сынды жұмыстардың барлығы сол жердің өзінде, тұрғылықты халықтың белсене атсалысуы арқылы шешілетін болды. Осы тектес жұмыстар оңынан шешілу үшін не керек? Қаражат керек. Ал заңнамадағы кешенді өзгеріс – төртінші деңгейлі бюджеттің пайда болуы және сол бюджетті қай салаға жұмсау керектігін халықтың өзі анықтайтыны. Кей ауылдарға жол тартылмаған, енді біреуінде су құбыры тозған, балабақшасы жоқ ауылдар бар... Оның барлығын енді ауыл халқы жиналыстарда бірге ойласып, бірлесіп шешеді.

– Бұған дейінгі жылдардағы ауылдық елді мекендердің бюджеті туралы дерек бар ма?

– 2016 жылы осы мақсатқа 6 миллиард теңгеге жуық қаражат бөлініпті. Бірақ жергілікті өзін-өзі басқару тетігі болмағандықтан, қаржының тиімді игерілуіне мүмкіндік болмаған. Қалай кәдеге жаратылып жатқанынан халық бейхабар, жалпылама білгеннің өзінде бюджетті жұмсау үдерісіне қатыспаған. Ал 1 қаңтардан бастап күшіне енген өзгерістердің арқасында осы мәселе шешімін тапты.

– Жаңа заңда жергілікті дербес бюджетті құру қамтылғанын айтып отырсыз. Республикалық бюд­жет­тен бөлінген қаржыдан бөлек, оны құрудың басқа тетіктері қандай?

– Бюджетті қалыптастырудың бірнеше жолы қарастырылған. Атап айтқанда, салықтың 6 түрі ауылдарға беріліп отыр. Оның ішінде мүлік салығы, автокөлік салығы, ком­муналдық меншікті сату барысында төленетін табыс салығы, жер салығы сынды ең маңызды дегендері бар.

Бюджетті құраудың басқа да жолдары аз емес. Мәселен, күре жолдың бойында орнатылған жарнамадан түсетін салық сол жол бойында қоныс тепкен ауылдарға тиесілі. Мемлекеттік мүлікті сату, жалға беру кезіндегі салық та осы қатарда. Осының бәрін есептейтін болсақ, қыруар қаржының басы құралады екен. Қазір халық басындағы баспанасы, астындағы көлігі үшін мемлекетке салық төлеп отырса, енді ол ақша автоматты түрде ауылдық округ бюджетінің қазанына құйылады. Яғни халық өзі төлеген салықты өзі пайдаланады. Осы тұрғыдан алғанда, төртінші деңгейлі бюджеттің берері көп деп ойлаймын.

– Жергілікті халық, ауыл әкімдері бұл жаңалықты қалай қабылдап жатыр?

– Біз өңірлерді аралап, тұрғын­дармен кездескен кезде су тарту, жол салу, жарық жеткізу, балабақша салу, мектептерді жөндеу сынды мәселелер жиі алдымыздан шығады. Өзіңіз білетіндей, облыс бюджеті – аудандарға, ауданнан ауылдарға беріледі. Қаржыны бір жағына тартсаң екінші жағына жетпей жататыны да рас. Халық өздерін алаңдатқан са­уалды бізге қояды, аудан әкімдеріне қояды. Аудан әкімдері мәселені бірден шешіп тастағысы келгенімен, олардың да мүмкіндігі шексіз емес. Осы орайда, бюджетті құрауды, игеруді өздеріне беру – халық үшін үлкен көмек. Оны ауыл халқының басым көпшілігі, әкімдер дұрыс қабылдап, үлкен үміт артып отыр.

Жалпы, бюджетті құрау мүмкін­дігін берудің тұрғындарға тигізетін пайдасы туралы тағы да айта кетейін. Бұл жаңашылдық ауылда кәсіп­кер­лікті дамытуға мүмкіндік береді. Кәсіпкерлік дамыса, жеке мал шаруашылықтары, жылыжай шаруашылықтары көбейсе, оның салығы сол ауылда қалады. Яғни азаматтары неғұрлым іскер ауылдың тыныс-тіршілігі солғұрлым жақсара түседі деген сөз. Жұмыс істеген ауыл – көркейеді. Енді ауыл халқының жауапкершілігі де күшейеді. Өздерінің мініп жүрген көлігінің, тұрып жатқан үйінің, жасап жатқан жұмысының салығы, барлығы 6 түрлі салық түсімі сол ауылға беріліп жатыр. Олай болса, ол қаржыны қалай игереміз, қандай жұмыстарды бірінші қолға аламыз деген мәселенің барлығын өз­дері шешеді. Бұл халыққа да, әкімге де сын. Осы сыннан сүрінбей өтіп, іскер­лігімен көзге түсу өздерінің қолында.

Бұған дейін ауылды көркейту үшін талай жұмыстар қолға алынды. «Дипломмен – ауылға!» деген бағдарлама да болғанын білесіз. Алайда қазір көріп отырғанымыздай, жас­тар, жас отбасылар ауылда тұрғысы келмейді. Олар ауылда қалу үшін жұмыс керек, әлеуметтік жағдай жасалуы керек, баспана берілуі керек. Жайлы бас­пана, жұмыс орны, балабақша, мектеп болса, ауылға баратын жастардың да қатары көбейеді. Яғни ауылға жастарды тартудың басты жолы – қаладағыдай жағдай жасау. Төртінші деңгейлі бюджет осыған мүмкіндік береді.

– Ауыл әкімдерінің, басқа да жергілікті жауапты тұлғалардың білім-білігі заңнамалық өзгерістерді дұрыс қолдануға жеткілікті ме?

– Әрине жергілікті басқару ісіндегі үлкен өзгеріс әкімдердің, есепшілердің біліктілігіне, ауылдардың техника­лық жарақтандырылуына тікелей қатысты екені түсінікті. Дәл қазір барлық әкімдердің білім-білігі жет­кілікті деп айта алмаймын. Жауапты қызметкерлердің біліктілігін әлі де арттыра түсу керек. Бізге берілген мәлімет бойынша Мемлекеттік басқа­ру академиясының тарапынан осы бағытта біраз оқыту жұмыс­тары жүргізіліпті. Оған Қаржы ми­нистр­лігінің, Қазынашылық коми­тетінің, жергілікті әкімдіктердің қыз­мет­керлері оқытылды. Бірақ мәселенің бәрін осымен шешіп тастадық деуге болмайды. Егер кеңірек алып қарайтын болсақ, қай салада да бүгінгі жасалып жатқан жұмыс тәсілі ертең ескіріп қалып жатыр. Жаңа технологияларды, жаңа білімді игеру үдерісі толастамақ емес. Биыл үлкен заңнамалық өзгеріс болды, мұндай өзгерістер енді жыл сайын болып тұрады. Ұлттық экономика министрлігі, Қаржы министрлігі, облыс әкімдіктері түрлі семинарлар өткізіп, жаңашылдықтармен таныстыруды жүйелі түрде жүргізуі керек деп санаймын.

– Халық саны 2000 адамға жетпейтін ауылдардың бюджетін қалыптастыру бұрынғы күйінде қалады екен. Болашақта олардың жағдайы қалай болмақ?

– Қазақстанда 2445 ауыл бар. 1053 ауылдың халқы 2 мыңнан асса, 1392 ауылдың халқы 2 мыңға жетпейді екен. Заңнамадағы өзгерістің алғаш­қы топқа тигізген ықпалын 2018-2019 жылдары байқайтын боламыз. Қолымыздағы деректер бойынша, осы ауылдарда интернет бар, салық түсімдері түсетін база бар, әкімдіктері жақсы жұмыс істейді. Ал 2020 жылдан бастап халық саны 2 мың адамға жетпейтін 1392 ауыл да осы қатарға қосылады, олардың дамуына мүмкіндік жасалады. Биылғы өзгеріс қамтыған ауылдардың тәжірибесі, жеткен табыстары оларға тәжірибе ретінде ұсынылады.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен

Арнұр АСҚАР,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.11.2018

Egemen Qazaqstan алғашқылардың бірі болып Chartbeat құралын пайдаланады

13.11.2018

Жаңақорған ауданында 116 бас қой белгісіз аурудан қырылып қалды

13.11.2018

Қызылордада қауіпті аймақтар анықталып, даярлық мәселелері күшейтілді

13.11.2018

Ақтөбеде жоғары жылдамдықтағы интернет желісі ұлғаяды

13.11.2018

Елбасы Астана клубының төртінші отырысына қатысты

13.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Ауғанстан Республикасының бұрынғы президенті Хамид Карзаймен кездесті

13.11.2018

«Айша бибі» мен «Ақыртас» әлемдегі ерекше туристік нысандардың тізіміне енді

13.11.2018

Павлодарда Португалиялық профессор студенттерге дәріс беріп жүр

13.11.2018

Т.Сүлейменов ел өңірлеріндегі жылу бағасының әртүрлілігін түсіндірді

13.11.2018

Тайваньда таеквондодан Президент кубогі додасы аяқталды

13.11.2018

Елордалықтар 14 қарашада жалпыхалықтық диктант жазуға қатысады

13.11.2018

Үкіметте 10 айдағы әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары қаралды

13.11.2018

Б.Сағынтаев өңірлердегі халықтың нақты табысының көрсеткіштеріне ерекше көңіл бөлуді тапсырды

13.11.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтар адамдардың қажетіне жарай бастады

13.11.2018

Шымкентте 5 000 000 теңгеге бағаланған көгершін көрмеге қойылды

13.11.2018

Қызылорда облысында газ құбыры құрылысы басталады

13.11.2018

Елбасы Еуропалық комиссияның бұрынғы төрағасы Жозе Мануэль Баррозумен кездесті

13.11.2018

Венгрияда синхронды жүзуден жасөспірімдер құрамасы бірінші орынды иеленді

13.11.2018

Тарифтерді көтерген монополистер заң алдында жауап береді

13.11.2018

Алматыда мектеп оқушылары арасында шешендік өнер байқауы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу