Ирандағы наразылық шеруі: анықталған жайттар

Бағаның өсуі мен тұрмыс деңгейінің төмендеуіне наразы ирандықтардың шеруі әлем бойынша қызу талқыланып жатыр. Шеруге шыққандар қандай талап қойды? Биліктің әрекеті қандай? Осы және басқа да сұрақтарға жауап беріп көрсек. 

Егемен Қазақстан
03.01.2018 8461
2

Оқиғаның хронологиясы

Ирандағы наразылық акциялары 28 желтоқсан күні Мешхед қаласында басталды. 29 желтоқсан күні Решт, Керманшах, Ширазе, Исфахан, Хамадан қалаларында да митингілер өтті. 30 желтоқсан күні Тегеран қаласындағы Тегеран университетінің алдында және Революция алаңында да халық наразылық акцияларына шықты. 

Шетелдік басылымдардың хабарлауынша, 1 қаңтар күні халық әскери базалар мен полиция бөлімшелерін, әкімшілік ғимараттарды басып алуға тырысқан. Шеруге шыққандар Эрак қаласында Басидж милициясының штаб-пәтерін өртеп қана қоймай, Дорунда жергілікті генерал-губернатордың штаб-пәтерін басып алмақ болған. 

2 желтоқсанға қараған түні Неджефабадта митингіге шыққандардың бірі полиция қызметкерін өлтіріп, тағы үшеуін жаралаған. Кехдериджан қаласында шеруге қатысушылардың полиция учаскесіне шабуылы кезінде 6 адам қаза тапқан. Жалпы, қайтыс болғандардың саны бүгінде 21 адамға жетті. 

Тегеранда үш күнннің ішінде 450 адам қамауға алынды. Шеруге шыққан халықтың нақты саны белгісіз. Митингілер кем дегенде 20 қалада өтіп жатыр. 

Халықтың қандай талаптары бар?

Шеруге шыққандар бірінші күні мемлекеттегі экономикалық жағдайға наразылықтарын білдірген. Жиналғандар алдымен қымбатшылықты тоқтатуды сұраған. Олардың айтуынша, бір аптаның ішінде азық-түлік бағасы екі есе өскен. Одан кейін халық саяси тұтқындарды босатып, шеруге шыққан халыққа қарсы зорлық-зомбылық көрсетпеуді сұраған. Сонымен қатар шеруге қатысушылар Иранның халықаралық жанжалдарға араласуына қарсы екенін білдіруде. Иранның мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдары халық тек экономикалық талаптар қойды дегенімен, шетелдік БАҚ Ирандағы шеруде саяси лозунгтердің көптігін айтып жатыр. Ал сарапшылардың айтуынша, лозунгтердің көптігі шеруге шыққан халықтың ортақ мақсаты мен билікке айтар нақты талабы жоқ екенін білдіреді.

"Иранда белгілі бір әлеуметтік топтар өздерінің құқығын қорғау үшін митингілер ұйымдастырып тұрады. Бірақ бұл жолғы наразылықтың ерекшелігі - алдымен халық экономикалық жағдайды сынады. Кейін саяси сипатқа өтті. Қазір шеру Иран Ислам Республикасының маңызды идеологиялық аспектілеріне қарсы бағытқа ауысты. Тағы бір ерекшелігі - шеру мемлекет бойынша жаппай өтіп жатыр. Бұл алдын ала ұйымдастырылған ба, әлде домино әсерімен өтіп жатыр ма, ол жағы әлі белгісіз", дейді Бруклин институтының сарапшысы Сюзан Малони. 

Ирандағы құқық қорғаушылардың бірі, 2003 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты Ширин Эбади мемлекетте экономикалық дағдарыстың ушыққанын айтып La Repubblica басылымына сұхбат берді. "Сыбайлас жемқорлық адам шошитын деңгейге жетті. Санкциялардан бас тарту тұрғындарға ешқандай пайда әкелмеді. Сонымен қатар Иранның әскери шығындары да өте көп. Халық биліктің осынша көп ақшаны сыртқа шашқанына қарсы", дейді Эбади. 

Ирандағы экономикалық жағдай

Наразылыққа қатысып жатқан халық клерикалдық режімді (клерикализм - қоғамның саяси, мәдени өмірінде шіркеуге басымдық беру - ред.) құлатуды талап етті. Кейбірі монархияны қайтып орнатуды сұрады. Дегенмен шерушілердің арасында нақты көшбасшы жоқ. Ал оппозия басшылары әлдеқашан репрессияға ұшыраған немесе елден қуылған.

Шетелдік БАҚ мәліметтері бойынша, соңғы 10 жылда Ирандағы экономикалық жағдай нашарлаған. Мемлекеттегі жұмыссыздық деңгейі 12,4%-ды, жастар арасында 28,8%-ды құраған. Иранның ІЖӨ-і мұнай экспортының артуы есебінен ғана 12,5%-ға өсті. Дегенмен, мемлекетте азық-түлік бағасының қымбаттауы тоқтамаған. 

Халық неге Иранның сыртқы саясатына қарсы?

Иран – Сириядағы Башар Асадтың үкіметіне әскери қолдау білдіріп отырған негізгі елдердің бірі. Сондай-ақ Иран Йемендегі Сауд Арабиясы жетекшілігіндегі коалицияға қарсы күресетін хусит көтерілісшілеріне қолдау көрсетіп отыр деп айыпталады. Сонымен қатар Иранның Ливандағы Хезболла тобының жақын одақтасы екені белгілі, дейді BBC.

Наразылық шеруі басталған кезде тек экономикалық талаптар айтылған болатын. Халық алғашқы күні Иранның батыс елдерімен 2015 жылы ядролық келісімге байланысты жасаған келісімге қарсы екендіктерін айтты. Ирандықтар барлық шектеулер алынып тасталады деп күткенімен, ештеңе өзгермеді. Одан кейін шетелдік БАҚ саяси лозунгтерге мән бере бастады. Оның ішінде "Шах жоқта, Иранда тәртіпсіздік жалғаса береді",  "Диктатор өлсін!" деген сарындағы ұрандар байқалады. Al Arabiya-ның хабарлауынша, бұл лозунгтер Иранның көшбасшысы аятолла Али Хаменеиге бағытталған. 

Биліктің әрекеті 

Иран үкіметі  қарсылықтарға «сыртқы агенттерді» және анти-революцияшылдарды айыптап, Инстаграм және Телеграм әлеуметтік желілерін бұғаттады. Ал ел президенті Хасан Роухани мемлекеттік арналардың бірінен халыққа бейне хабарлама таратып, «Біз еркін ұлтпыз және конституция мен адам құқықтарына сәйкес халық сыни пікірді еркін білдіре алады, тіпті шеруге де шыға алады, алайда сынды білдіру зорлық-зомбылықпен қатар жүрмеуі тиіс», деп мәлімдеді. Дегенмен, халық бұл сөздерге құлақ аспады. Президент шеру кезінде зорлық-зомбылыққа жол берілмейтінін айтқанымен, тәртіп сақшылары Тегерандағы Энкелаб алаңынан тұрғындарды қуу үшін көзді жасаурататын газ, суатқыш қолданды.

Бір айта кетерлігі, билік жергілікті бұқаралық ақпарат құралдарын қатаң бақылауда ұстап отыр. Иранның ішкі істер министрі Абдолреза Рахмани-Фазли халықты заңсыз митингілерге қатыспауға шақырды. Ал бірінші вице-президент Эссхак Джахангири наразылық шерулерін үкіметке қарсы топтар ұйымдастырды деген болжам білдірді. "Экономикалық проблемаларды желеу еткен оқиғалар болып жатыр. Бірақ оның артында біреудің тұрғаны анық. Олар үкіметке зиян тигіземіз деп ойлағанымен, жағдайды басқа мақсатқа бұрушылар табылары анық", деді ол. 

Тегеранның генерал-губернаторы кез-келген митигіні полиция қатаң бақылауда ұстайтынын айтты. Сонымен қатар Жоғары Ұлттық қауіпсіздік кеңес хатшысы Али Шамхани АҚШ, Ұлыбритания, Сауд Арабиясын Иранға қарсы мемлекеттер деп атап, Ирандағы наразылық акцияларын осы үш мемлекет ұйымдастырды деген ойын айтты. Бас штаб басшысының орынбасары Масуд Джазайри де осындай пікір білдірді. АҚШ Президенті Дональд Трамптың әкімшілігі Иран билігіне әлем наразылық шерулеріне биліктің реакциясы қандай болатынын күтіп отырғанын айтты. Бірақ Иранның Сыртқы істер министрлігі Вашингтонның сөздері жалған деп мәлімдеді. 

Дональд Трамп шеруге шыққандарды қолдайтынын айтты

АҚШ Президенті Дональд Трамп "Тамақ пен бостандыққа қарны аш" халықты қолдайтынын айтты. "Сыбайлас жемқорлық жаулап алған жүйеге және шетелдегі террорлық ұйымдарды қаржыландыруға қарсы Иран халқы бейбіт шеруге шығыпты. Иран билігі азаматтардың құқығын сыйлауы керек. Әлем бақылап отыр", деп жазды Трамп.

Одан кейін АҚШ Президенті "жақсы адамдар өзгерістің болғанын қалайды", деп жазды. Ал шеруге шыққан халыққа қарсы әрекеттер басталғанда Трамп «Ирандағы ірі көтерілістер. Жұрт ақыры ойланды-ау. Олардың байлығы, ақшасы ұрланып, терроризмге жұмсалып жатыр. Халық енді оған төзбейтін секілді. АҚШ адам құқығын бұзушыларды назарда ұстап отырады», деп жазды Twitter желісіндегі парақшасында. Ал оған жауап ретінде Хасан Рухани АҚШ президентін «Иранның жауы» деген мәлімдеме жасады.

2009 жылғы митингілер

Шетелдік БАҚ-тан Ирандағы митингілерді 1979, 2009 жылдары өткен оқиғалармен салыстырып жатқанын жиі байқауға болады. Оның сыры неде?

Иранда алғашқы революция 1979 жылы басталып, бүкіл мемлекетке тараған. Ал 2009 жылы сайлау кезінде президент лауазымына Махмұд Ахмадинежада отырғаны көпшіліктің наразылығын тудырды. Салдарынан наразылық акциялары өтіп, оған «Жасыл қозғалыс» деген атау берілді. Сол тұста оппозицияны миллиондаған адам қолдады. Шеру кезінде кемінде 30 адам қаза тауып, мыңдаған тұрғын қамауға алынды. Бұл Иранда 1979 жылы Ислам революциясынан кейін тіркелген ең ірі шеру болды.

Гүлнұр Қуанышбекқызы,

"Егемен Қазақстан"

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.01.2019

Ольга Довгун Токио олимпиадасы қарсаңындағы басты міндеттерді атады

24.01.2019

Басқа басылымдардан: Қазақстанда Жастар жылы ашылды

24.01.2019

Астананың инвесторлар үшін тартымдылығы артты

24.01.2019

Астана экономика құрылымында ШОБ үлесі бойынша көш бастап тұр

24.01.2019

Елбасы Рольф Драакпен және Мехран Эфтехармен кездесті

24.01.2019

Ақтөбе облысында «7-20-25» бағдарламасы бойынша 202 өтінім мақұлданды

24.01.2019

Астық пен ұн тасымалдауды қамтамасыз ету – «ҚТЖ» ҰК» АҚ ерекше бақылауында

24.01.2019

Қызылордада балық өсіруге субсидия бөлінді

24.01.2019

«Жастар жылындағы жетістігің» акциясы желтоқсанға дейін жалғасады

24.01.2019

Жетісу университетінде Жастар орталығы құрылды

24.01.2019

Өткен тәулікте елордадан 17 мың текше метрден астам қар шығарылды

24.01.2019

Елордаға 2 мың тонна көмір жеткізілді

24.01.2019

Франция елшісінің кеңесшісі Лор Кастен: «Мен үшін Қазақстан – Абай!»

24.01.2019

Астана қалалық ЖИТС орталығында жыл сайын 300 мыңнан астам зерттеу жүргізіледі

24.01.2019

Өрт каскаларын жинаумен айналысатын подполковник

24.01.2019

Семей жастары сенімді ақтайды

24.01.2019

Венесуэладағы шеру соңы биліктің ауысуына әкелді

24.01.2019

Атырау әлеуметтік мекемелерінде ай сайын ашық есік күні өтеді

24.01.2019

Ақын Оразақын Асқар өмірден озды

24.01.2019

«Шымбұлақ» пен «Роза Хутор» тау курорттары арасындағы ынтымақтастық келісімге қол қойылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу