Ұлт руханиятының өзегі

Тарихи ұзақ мерзімді артқа тастап, түрлі жазуларда там-тұмдап хатқа түскен әрі мыңнан бірі ғана күні бүгінге жеткен баға жетпес жәдігерлер – сирек қолжазбалар мен басылымдардың түпнұсқалары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты, Орталық және Ұлттық кітапханалардың сирек қорларында жинақталған. Десек те, ел тарихының түп-төркінінен хабар беретін осынау құнды мұраларымыздың жариялануы мен зерттелуі әлі күнге кенже қалып келеді.  

Егемен Қазақстан
08.01.2018 1221
2

Көне замандардан бастап күні бүгінге дейінгі қазақ әде­биеті мен өнер тарихы, фольклоры, театры, кино және музыка, т.б. мәселелері саласында зерттеу­лер жүргізуді жүзеге асырып отырған М.Әуезов атын­дағы Әдебиет және өнер институты қабырғасында 1962 жылдан бастап Қолжазба бөлімі жасақталды. Соның негізінде бүгінгі күнге дейін бүкіл рухани мұраларымыздың жартысынан астам бөлігі жиналды, ғылыми жүйеленді, шама-шарқынша жарияланды және мүмкіндігінше зерттеулер жүргізіле бастады.

Институттың «Қолжазба жә­не текстология» ғылыми-инно­вациялық бөлімінің мең­герушісі, филология ғылым­дарының кандидаты Тоқ­тар Әлібеков мамандар тарапынан қолжазба қоры талапқа сай сақталып, жүйе­леу жұ­мыстары қалыпты жүр­гізіліп отырғанымен де, елі­міз­дегі сирек кітаптар мен қол­жаз­баларды жинау, зерттеу, жа­риялаудың өзекті мәселелері жеткілікті екендігін айтады. Бөлім қызметкерлері тарапынан қолжазбаларды қай­та қалпына келтіру, араб (ша­ғатай, қадім, төте), латын әрпінде жазылған мәтіндерді транскрипциялау, мағынасын ашу, кирилл жазуына көшіру жұмыстары да үздіксіз жалғасын тауып отыр. Алайда, осындай ауқым­ды істердің жүзеге асып отырғандығына қарамастан, елімізде мәтінтану ғылымының жолға қойылуы кенжелеп қал­ғаны айқын аңғарылады.

Бүгіндері фольклорлық мұ­ралардың 30-40 пайызға жуы­ғы ғана игеріліп, жарияланды. Ал ауыз әдебиетіне, атап айтқанда, ақын-жырауларға, би-шешендерге, сал-серілерге қатысты мұралардың әлі күнге мұрты бұзылмай тұр. Олардың да көпшілігі эдициялық текс­тология тұрғысында сараланды дегенімізбен теориялық тұрғыдан әлі зерттеле қойған жоқ. Ал жарияланбаған мұра­ларымыз қаншама? Әсіресе, «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасынан кейін халық туындыларын жариялау мә­селесі тоқтап қалған сыңайлы. Инс­титуттың директоры ака­­демик У.Қалижановтың бас­шылығымен фольклортанушы-текстолог ғалымдар аталған қорларда сақталған қол­жаз­балардағы әдеби мәтін­дердің негізінде «Бабалар сөзі» жүз­томдық сериясынан тыс 150 том ғылыми басылымдардың жобасын жасап, құзырлы орын­дарға жібергенмен, әзірге нәтижелі ұсыныстар түспегені қынжылтады.

Қазақ халқының бай ауыз әдебиеті өзінің құнарлылығы мен ауқымы жөнінен әлемдік фольклор мұраларының көш­басында тұрғандығына орыс шығыстанушыларымен қатар шетелдік ғалымдардың жоғары баға бергендігі мәлім. Қазақ халқының тарихын зерттеген көптеген орыс ғалымдары дархан далаға қоныстанған саны аз халықтың ауыз әдебиетінің осыншама бай, құнарлы екен­дігіне зор қызығушылық таныт­қаны тарихи деректерден белгілі. Түркі халықтарының деректерін салыстыра зерттей келе, олар қазақ ауыз әдебие­тінің теңдессіз екендігіне көз жеткізе түседі.

Сондықтан да бүгінгі ұлт­тық қорға жиналған рухани төл мұрамыздың барын­ша ма­ңыздылығын ескере отырып, оның жарыққа шығуы­на әрі еліміздің, сон­дай-ақ шетелдерде тұрып жатқан ағайын­да­рымыздың жадындағы дү­ниелерді де қағазға түсіру уақыт күттір­мейтін келелі мәселе екендігін ескеруге тиіспіз. Ақ­параттық тех­нологиялар көз ілес­пес жыл­дамдықпен дамып бара жатқан кезеңде халықтың жадындағы бар байлықты жинап алу – болашақ алдындағы азаматтық парызымыз.

Эльвира БӨКЕНБАЕВА,

журналист

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.01.2019

«Астана» футбол клубы 67-орында

23.01.2019

«Оскар» номинанттары белгілі болды

23.01.2019

Көтеріліп жатқан мәселелер мен олардың шешімі адам капиталын арттыруға жол ашады — сарапшы

23.01.2019

2018 жылы қазақстандықтарды елде болған қандай оқиғалар қызықтырды

23.01.2019

Мамлют ауданына жаңа әкім тағайындалды

23.01.2019

Жетісулық студенттер волонтер болуға бейілді

23.01.2019

Аралас жекпе-жектен ел чемпионаты алғаш рет Алматыда өтеді

23.01.2019

Н.Назарбаев: Жусан операциясы жалғаса береді

23.01.2019

Спорттық гимнастика: Токио олимпиадасына іріктеу турнирі қалай өтеді?

23.01.2019

Дзюдодан Қазақстан құрамасы аралас командалық турнирден іріктеу сынына қатысады

23.01.2019

Шорт-трекші Абзал Әжіғалиев жаттығу кезінде тобығын шығарып алды

23.01.2019

Седнева мен Еркебаева Ресейдегі халықаралық турнирде топ жарды

23.01.2019

Шымкенттің экологиялық жағдайын жақсарту жөнінде меморандум түзілді

23.01.2019

Президент волонтер студенттердің шәкіртақысын өсіруді тапсырды

23.01.2019

Азат Перуашев Қазақ Республикасы атауын қайта енгізуді ұсынды

23.01.2019

Н.Назарбаев: Жас ғалымдарды қолдауға жыл сайын 3 млрд теңге қаржы бөлінсін

23.01.2019

Президент жастардың жұмыссыздық мәселесіне алаңдаушылық білдірді

23.01.2019

Нұрсұлтан Назарбаев: Ата-бабамыздан қалған жерді жөнімен қолдануымыз керек

23.01.2019

Президент жас кәсіпкер бағдарламасын әзірлеуді ұсынды

23.01.2019

Елбасы: Жастардың стартаптарын қолдауға арналған қор құру керек

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу