Берік Әбдіғалиұлы: «Қасиетті Қазақстан» бағ­дар­ламасы – ғылыми-әлеуметтік жоба

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өткен жылы жариялаған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында көтерілген мәселелер негізінде, 2017 жылдың мамыр айында Мәдениет және спорт министрлігінің бастамасымен елордадағы Ұлттық музейдің жанынан «Қасиетті Қазақстан» ғылыми-зерттеу орталығы құрылған болатын. Мұндағы мақсат – еліміздегі қасиетті тарихи орындарды анықтап, оларды ұлттық-идеологиялық деңгейге көтеру. Осы орайда, «Қасиетті Қазақстан» ғылыми-зерттеу орталығының басшысы Берік ӘБДІҒАЛИҰЛЫНА жолығып әңгімелескен едік. 

Егемен Қазақстан
23.01.2018 722
2

– Берік мырза, әңгімені әуелі Елбасы тарапынан ұсынылып отырған жобаның рухани маңызына тоқталудан бастасақ?

– Қазақ халқының ұлттық сана­сының ерекшелігі – туып өскен жері, өнген ортасын кие тұтып, оның қадір-қасиетін бағалауымен құнды. Ата­ларымыз «туған жер – тұғырың, ту­ған ел – қыдырың» деп бекер айтпаған. Туған жер мен елдің халық санасына сіңген рухани құндылығының ұлт­тың қалыптасуында, дамуында ай­рықша рөлі бар. Елбасы тапсырған дү­ниелер бұған дейін қасиетті нысан ретінде ғылыми сарапталып, жүйе­лен­беген-тін. Біз осы шаруаны реттеп, жал­пыхалықтық құндылық ретінде қа­растыруды қолға алып жа­тыр­мыз. Бұл жұмыстың рухани маңы­зы­на тоқ­талар болсақ, біріншіден, киелі-қа­сиетті нысандар біздің ұлтты рухани жұтаңдықтан сақтайтын сим­вол­дық қалқанымыз және ұлттық мақ­та­­нышымыздың қайнар бұлағы деп тү­сінген дұрыс.

– Түсінікті. Сонымен еліміздегі қасиетті нысандарды анықтау бары­сында қандай өлшемдер басшы­лыққа алынды?

 – Біріншіден, қасиетті нысанның ел та­рихында елеулі орын алатын маңызы болуы шарт. Сол себепті, нысандардың қа­сиетін анықтау бойынша жұмыс жасаған сарапшы топ әуелі бұларды бес топқа жіктеді. Біріншісіне – ерекше бағаланатын табиғи мұра ескер­т­кіш­тер жатқызылды. Бұларға – Әулие тау, Жылаған ата бұлағы, Ақмешіт үңгірі, Хан тәңір тауы, Шарын шатқалы қатарлы оншақты ны­сан қамтылды. Екінші топқа – елі­міз­дегі археологиялық ескерткіштер мен орта ғасырлық қала нысандары енді. Бұл қатарға Берел, Шілікті қо­рым­дары, Ботай қонысы, Бегазы ар­хеологиялық кешені, Жанкент, Сы­ға­нақ, Ақыртас, Қойлық, Сарайшық т.б. көне қалашықтар бар отызға жуық нысан қамтылуда. Үшінші топ ретінде – еліміздегі діни ғибадат орындары алынды. Бұл топқа Домбауыл ғұрыптық кешені, Үкаш ата кесенесі, Әзірет Сұлтан тарихи-мәдени кешені, Жошы хан, Абат-Байтақ, Тектұрмас, Арыстан баб сияқты отыздан астам нысан жіктелді. Төртінші топқа – тарихи тұлғаларға қатысты қасиетті орындар енді. Атап айтқанда, Қобыланды батыр мемориалдық кешені, Абылай хан резиденциясы, Ахмет Байтұрсыновтың мемориалды үйі, сонымен қатар жоң­ғар шапқыншылығы кезінде азаттық үшін күрескен жиырмадан астам батырлардың кесенесі бір параграф­пен жи­ынтық образ ретінде берілді. Бесінші топ – саяси-тарихи оқиғаларға қатысты орындар есебінде қарастырылып, бұған Таңбалы тас ес­керткіші, Бөкей ордасы тарихи кешені, Бірлік монументі (ОҚО, Орда­басы ауданындағы), Астанадағы Бәйтерек және Қазақ Елі монументтері қатарлы оншақты нысан енгізілді.

– Бұл тізімге алынған нысандар соңғы шешім бе, әлде өзгерістер болуы мүмкін бе?

– Бұл тізім тек ұсынылып отырған жоба. Бір сөзбен айтқанда, алда­ғы жұмыс жоспарына қатысты шыға­рыл­ған бағыт-бағдар. Тізімдегі нысандар әлі де зерттеуді қажет етеді.

– Жоғарыдағы қасиетті нысандар уақыттық тұрғыдан қалай сұ­рып­талды?

– Жалпы, біз бұл жоба аясына, Қазақстан жеріндегі тас дәуірінен бастап, бүгінгі таңға дейінгі тарихи сананы жаңғыртуға қатысты нысандарды қамтуды көздедік. Осы арқылы қазақстандықтардың біртұтас рухани кеңістікте ынтымақты өмір сүру тетігін қалаудың жолын қарастырудамыз. Елбасы да осыны айтып отыр.

Бұл арада басын ашып айтатын дүние – «Қасиетті Қазақстан» бағ­дар­ламасы – рухани құндылықтарды қа­лыптастыратын ғылыми-әлеуметтік жоба. Мысалы, Алтайдағы «Берел қо­рымын» алайық. Бұл біздің ата-ба­ба­ларымыздың өткен тарихынан ақпар беретін нысан. Осы арқылы бұрын­ғы ата-бабаларымыз ерте дәуірде қан­дай мәдени мұралар қолданды, өз кеңістігінде қалай өмір сүрді соны бі­луге тиіспіз.

 – Демек киелі нысандар табыну үшін емес, тарихымызды тану үшін қажет дейсіз ғой?

– Әрине ұлттық байырғы құнды­лық­тарымызды осы киелі нысандар арқылы қайта түлету, нақтырақ айт­қан­да рухты жаңғыртып, халықты рухтандыратын жоба бұл. Мысалы, қазақ батырларын алайық, бұлардың ерлік істері ұлт рухын жанғыртудың бірден-бір тетігі. Өйткені біздің бүгінгі таңда жоғалтып отырғанымыздың өзі осы батырлық. Оның орнына қауымды көнбістік, жалтақтық, бодандық сана-сезім дендеп барады. Осыған қарсы шипа – батырлық рух.

– Сонда бұл жобаның қоғамға ел­ші­лдік, мемлекетшілдік көз­қарас­ты қалыптастыруға да әсері болғаны ғой?

– Бұл да бар. Сіз айтып отырған мем­лекетшілдік көзқарасты қалып­тас­тыратын дүние – қазақ тарихындағы хандар мен билердің рөлі болса, жас-
тарды азаттық үшін күрес жолына тәрбиелейтін дүние – ұлт-азаттық күрескерлердің әрекеті. Қазіргі таңда қазақ қоғамына біздің дәстүрімізді жоққа шығаратын түсініктер еніп кетіп жатыр. Әсіресе ислам атын жа­мы­лып халық арасын іріту үрдісі белең алуда. Екіншіден, қазіргі жастар өзінің тарихын тек әлеуметтік желіде таратылған жеңіл-желпі ақпар арқылы танып, білуде. Бұдан нені аңғарамыз? Күн өткен сайын жастардың тарихи санасына тұсау салатын қауіп күшейіп келеді. Осыған қалқан болатын дүние – жоғарыдағы жоба болуы тиіс. Яғни болашақ ұрпақ жалпыұлттық қасиетті нысандарды тану арқылы ұлттық бірегейлікті ұғынып, қазақ халқының сонау тас дәуірінен бері бір ел, бір халық ретінде қалыптасқан ел екенін санасына сіңіре алады. Осы арқылы тұтас тарихи сана қалыптасады.

 – Сіздер жасап жатқан жобаның нақты шегі қандай және қасиетті ретінде тіркеуге алынған нысандарға арнайы мәртебе қарастырылған ба?

– «Қасиетті Қазақстан» жобасы 2017-2021 жылдарды қамтып отыр. Осы аралықта әр жыл сайын бір-бір томнан барлығы бес томдық үлкен еңбек «Қазақстанның қасиетті жерлерінің энциклопедиясы» жасалуы тиіс. Аталмыш жобаның тағы бір тиімді тұсы – ішкі рухани-туризмді дамытуға зор үлес қосады деп күтілуде. Яғни бұл туризмнің ерекшелігі – адамдар табиғатты тамашалап, ел-жер көріп, көңіл көтеру емес, тәлімдік-тәрбиелік мәні, әрі туған жер тарихымен танысуына бағытталуымен құнды болмақ. Сонымен қатар орта мектеп оқу­­шыларына арналған оқулықтар, фи­­льм­дер, роликтер, туризм және ин­тер­активтік карта жасау жоспарда бар.

Тізімге алынған қасиетті нысан­дар­дың мәртебесі жайлы айтар болсақ, Мәдениет және спорт министрлігі тарапынан Мәдени және тарихи ес­кер­ткіштерді қорғау туралы заңға өз­герістер енгізу жайы қарастырылуда. Яғни мемлекеттік тұрғыдан қорғалуға тиіс нысандар қатарына «Қасиетті нысандар» дейтін бап енгізілу қажеттігі туындап отыр. Заң қабылданған соң ондағы талап бойынша іріктелген нысандарды мемлекеттік тіркеуге қойып, қорғауға алу жайы нақтыланады. Яғ­ни қасиетті саналып, заңмен қорғалған ны­сандардың әрбіріне паспорт жасалады. Ол үшін нысанның тарихы, аңызы, әфсанасы, уақыты, ғасыры, әлеуметтік сипаты тағы басқасы жан-жақты зерттеледі.

Әңгімелескен

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.01.2019

«Оскар» номинанттары белгілі болды

23.01.2019

Көтеріліп жатқан мәселелер мен олардың шешімі адам капиталын арттыруға жол ашады — сарапшы

23.01.2019

2018 жылы қазақстандықтарды елде болған қандай оқиғалар қызықтырды

23.01.2019

Мамлют ауданына жаңа әкім тағайындалды

23.01.2019

Жетісулық студенттер волонтер болуға бейілді

23.01.2019

Аралас жекпе-жектен ел чемпионаты алғаш рет Алматыда өтеді

23.01.2019

Н.Назарбаев: Жусан операциясы жалғаса береді

23.01.2019

Спорттық гимнастика: Токио олимпиадасына іріктеу турнирі қалай өтеді?

23.01.2019

Дзюдодан Қазақстан құрамасы аралас командалық турнирден іріктеу сынына қатысады

23.01.2019

Шорт-трекші Абзал Әжіғалиев жаттығу кезінде тобығын шығарып алды

23.01.2019

Седнева мен Еркебаева Ресейдегі халықаралық турнирде топ жарды

23.01.2019

Шымкенттің экологиялық жағдайын жақсарту жөнінде меморандум түзілді

23.01.2019

Президент волонтер студенттердің шәкіртақысын өсіруді тапсырды

23.01.2019

Азат Перуашев Қазақ Республикасы атауын қайта енгізуді ұсынды

23.01.2019

Н.Назарбаев: Жас ғалымдарды қолдауға жыл сайын 3 млрд теңге қаржы бөлінсін

23.01.2019

Президент жастардың жұмыссыздық мәселесіне алаңдаушылық білдірді

23.01.2019

Нұрсұлтан Назарбаев: Ата-бабамыздан қалған жерді жөнімен қолдануымыз керек

23.01.2019

Президент жас кәсіпкер бағдарламасын әзірлеуді ұсынды

23.01.2019

Елбасы: Жастардың стартаптарын қолдауға арналған қор құру керек

23.01.2019

Н.Назарбаев: Жұмысшы жастарға жылына 1000 пәтер салынсын

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу