Күйшінің туған жылынан қателеспейік

Қазақ халқының ұлы күй­ші-­композиторы, әлемдік мәде­ниеттің аса биік тұлғасы – Құр­манғазы Сағырбайұлының туған жылы туралы күні кешеге дейін әртүрлі пікірлер айтылып келді. Соның салдарынан Атырау облысында заңғар сазгердің 175 жылдығы 3 рет атап өтілді. Ұлы күйші 1806 жылы туған, кейін 1818 жылы туған екен деген пі­кірлер баспасөз беттерінде жазы­лып, кітаптарға да енді. 

Егемен Қазақстан
25.01.2018 1208
2

Атап ай­тар болсақ, Білім және ғылым министрлігі, Ұлттық ғылым академиясы, Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты, Ә.Марғұлан атындағы археология институты «Атамұра» баспасынан 2000 жылы шығарған көптомдық «Қазақстан тарихының» 3-томында ұлы күйші 1806 жылы туып, 1879 жылы дүниеден өткен деп жазылыпты (554-бет). Авторы Ж.Қасымбаев болып табылатын 8-сыныпқа арналған «Мектеп» баспасынан 2004, 2012 жылдары шыққан «Қазақстан тарихы» оқулықтарында Құрманғазы Сағырбайұлының туған және қайтыс болған жылдары 1818-1889 жылдар деп көрсетіліпті.

Қалың көпшілік оқитын кі­тап­тарда, бұқаралық ақпарат құ­ралдарында Құрманғазының ту­ған, қайтыс болған жылдарына орай осындай қателіктердің болу себебі, кейбір зерттеушілердің мәселенің байыбына терең бойламай, деректерді интернеттен ала салуының да әсері болып отыр деу­ге толық негіз бар. Қазіргі мезгілде ғаламторда ұлы күйшіні 1818 жылы туды деп жүргендерді де солардың қатарына қосуға әбден болады. 

Шындығында, Қ.Сағырбайұлы қай жылы туып, қай жылы дүниеден өткен? Бұл мә­­селе төңірегінде аты­рау­лық тари­х­шылар көптеген жыл­дар бойы тер төгіп зерттеу жұ­­мыс­тарын жүргізді. Соның нә­­­­ти­­жесінде өткен ғасырдың 90-­жылдарында-ақ ұлы сазгердің туған, қайтыс болған жылдары то­лықтай анық­талды. Осы мәселе төңі­регінде шұ­ғыл­данғандардың ішінен архив қыз­меткері Мақсот Жолжановтың ең­бегін ерекше айтқан жөн болады. 
Ол Астрахан облысының мем­лекеттік архивінен 1882 жылы Астрахан облысына қарасты Крас­нояр түрмесінде отырған Құр­­манғазы Сағырбайұлының есі­мі тұсынан оның ұлтын, сот­талу себебін, үкімін, жаза мерзімін, жасын көрсететін дерек тапқан (АОГА, 203-қор, 629-іс, 21,31-па­рақтар). Сол деректерде Құр­ман­­ғазы 1882 жылы 59 жас­та­ деп көр­сетілген. Олай болса, Құр­­­­ман­ғазы Сағырбайұлы 1823 жы­лы дүниеге келген. Ұлы күй­ші­нің құлпытасында оның 73 жас өмір сүргені жазылғаны белгілі. Сөй­тіп архивтік деректер бойынша Құрманғазы Сағырбайұлы 1823 жылы туып, 1896 жылы қайтыс болған. Дегенмен мәселенің нүк­те­сін сол кезде Ұлттық ғы­лым ака­­­­демиясына қарасты М.Әуе­зов­ атындағы Әдебиет және өнер инс­титутында құрылған ар­нау­лы сара­птау комиссиясы қой­ды. Сол комиссияның шешімі төмен­дегідей:

«Ұлттық ғылым академиясы М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты халық композиторы Құрманғазы Сағырбайұлының туған, өлген жылына қатысты сарапшылық комиссияның қоры­тындысын хабарлайды. Архив де­рек­тері мен зерттеушілер М.Жол­жанов, И.Кенжалиев, Қ.Жұмалиев, Ұ.Рахметуллиннің пікірлерін мұ­қият сараптай отырып, халық ком­позиторы Құрманғазы Сағыр­байұлы 1823 жылы туып, 1896 жылы дүние салған», деген қоры­тындыға келді.

Кезінде бұл шешім «Атырау» газе­тінің 1996 жылғы 12 қыркүйек күнгі санында жарияланды. Сол 1996 жылы ұлы композитордың қайтыс болуының 100 жылдығына орай Астрахан облысының Володар ауданындағы Қ.Сағырбаев жер­­лен­ген жерге биік кесене тұр­ғызылды. Кесененің ашылуына Елбасы Н.Назарбаевтың өзі қа­тысты. Осы тұжырымға сай 2013 жылы Атырау қаласында Құр­манғазы Сағырбайұлының ту­ғанына 190 жыл толуына арналған 1000 домбырашы қатысқан күй-­концерт өткенін қалың жұрт­шылық ұмыта қойған жоқ.

Сонымен қорыта келе айта­рымыз, күйші Құрманғазы Сағыр­байұлы дүниеге 1823 жылы келген. Жоғарыда көрсетілгендей, бұл мұрағат дерегі негізінде дә­лел­денген. Сондықтан да ұлы күй­шінің туған жылына байланысты басқаша пікір болуға тиісті емес. 

Біздіңше Құрманғазы Сағыр­байұлы сияқты дүние жүзіне та­нылған талантты тұлғаның мерейтойын асығыс түрде 12 айда өткізе салу мүмкін емес. Ұлы сазгердің 200 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО аясында дүниежүзілік көлемде аталып өтуге тиіс. Сірә, бұған ешкім де қарсы болмайтын шығар.
Күй дүлдүлі Құрманғазының ту­ған жылына байланыс­ты дә­лелдеріміз бен ұсыныста­ры­мызды ел газеті арқылы қалың оқыр­манға жеткізуді жөн көр­дік. Ендігі жерде «Егемен Қазақ­стан» ұлы күйшінің алдағы мерейтойының жоғары деңгейде өтуіне ұйытқы болады деген сенімдеміз.

Амангелді ШАМҒОНОВ, 
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің профессоры, тарихшы-өлкетанушы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу