Досжан хазірет, Майлықожа ақын секілді асылдар неге еленбейді?

Қызыл империяның, оның бас идеологы Коммунистік партияның ай­дарынан жел есіп тұрған кезде де, тілімізден, дінімізден, салты­мыз­дан, тарихымыздан айырыла жаздаған заманда да хал­қы­мыз­дан шыққан атақты қайраткерлеріміздің мерейтойлары алдымен астанамыздың төрінде, одан соң туған жерінде өтіп жататын.

Егемен Қазақстан
26.01.2018 1171
2

Бүгінде тұлғаларымыздың мерейтойларын тек туған жерінде өткізу әдетке айналып барады: Абылайдың тойы – Көкшетауда, Төле бидің тойы – Оңтүстік өңірде, Қаздауысты Қазыбек бидің тойы – Қарағандыда, Абайдың тойы – Семейде, Сүйінбай мен Жам­былдың тойы Жетісуда өтті. Сөй­тіп асылдарымыз өздерінің ту­ған жерлеріне, еліне қарай жік­теле бастады. Осылай жалғаса берсе, бұл түбінде қазақты бөлуге апарып соға ма деп қорқамын. Елдің тізгінін ұстап отырған азаматтар мұны ескергендері жөн. Біз ендігі жерде: «Қазақ Үш жүзге бөлінбейді, Үш жүзден құралады» деп өмір сүруіміз керек. 

Өткен жылы Елбасының «Бола­шаққа бағдар: рухани жаң­ғыру» дейтін мақаласы жария­лан­­ды. Тари­хи мақала. Автор көптен бері кө­кей­імізде жүрген, үнемі айтып та келе жатқан ұлттық болмыс, рух жаңғыруы, елдің келешегі туралы күрделі, тағдырлы мәселелерді терең толғады. Осыған орай еліміз­де рухани орталықтар ашылып, ту­ған жер, Отанымыздың киелі, қа­сиетті жерлерін, тарихы­мызды, мәде­ни­етіміз бен дәстүрі­міз­ді қай­та жаңғыртатын пәрменді жұмыс бас­талды.

Десе де, әлі де ойландыратын, толғандыратын мәселелер аз емес: ақылға сыймайтын шоулар, жөн-жосықсыз тойлар көбейіп барады. Ән өнерінің, оның ішінде қазақ эстрадасының да қайда кетіп бара жатқаны белгісіз. Бүгінгі композитор дегендеріміздің көбі өзге елдердің әнін ұрлауға көшті. Соның салдарынан қазақ әні өзі­нің табиғатынан, болмысынан, ырғағынан айырылып барады. Ата-бабасына арнап мешіт салу етек алды. Оның есесіне еліне сөзі ем болған, халқының санасына нұр құйған, жүрегіне нәр берген, қазаққа қалтқысыз қызмет еткен ұлыларымыздың көбі әлі еленбей, атаусыз қалып, басқан іздері білінбей барады. Өкініші, бүгінгі ұрпақ оларды ұмыта бастады. Солардың ішінде Досжан хазірет пен Майлықожа ақын да бар. 

Досжан Қашақұлы Ақтөбе облысы, Ойыл өңірі, Қарақамыс (Көкжар) деген жерде 1815 жылы дүниеге келеді, тегі – Жетіру тайпасының ноқтағасы Табыннан, Кіші жүздің пірі болған, Меккеге үш рет барған.

Әкесі Қашақ молда сабырлы, ақылды, білімді, қадірлі кісі болған екен. Досжан он бес жасқа дейін әкесінің қолында оқып, сауатын ашып, кейін Қарғалыда медресе бітіріп, Ойылдағы аулына келіп бала оқытады.

Қазақтың атақты шайыры Әбубәкір Кердерінің «Табын Дос­жан хазіретті жоқтап айтқаны» дей­тін ұзақ жырында Қашақ мол­даның да, Досжан хазіреттің де бол­мысы, қасиеттері кең жырлана­ды.

– Дүниеде бір нәрсеге 
мұқтаж болмай,
Дәреже, бақыт, 
ғылым бітті тегіс,
немесе 
Досеке пірі болды Кіші жүздің,
Раушан нұры болды түсіміздің, – дейді ақын.

Досжан хазірет Меккеге қажы­лық­қа алғаш рет 1858 жылы бар­ған. Мұның дерегін Әбубәкір Кердерінің жоқтау жырынан да, Мәшһүр-Жүсіптің «Қазақ шежіресі» дейтін кітабынан да оқимыз. Әрхам Кәкітайұлының жазуына қарағанда со жолы Дос­жан хазірет, Құнанбай қажы, Мырқы, Аңдамас дейтін кісілер жиналып:

– Біз осында құдай жолы деп келдік. Қаражатымыз бар. Қара­жаты жоқ кісілер келсе қайда жата­ды, қазаққа арнап тәкия (қонақүй) салайық, – деп пәтуаласып, үш жүз кісілік тәкия салған екен. Сөй­тіп оның маңдайшасына «Қазақ Құнан­бай тәкиясы» деп жаз­дырған екен.

Үшінші рет қажылыққа барған­да Құнанбай қажы:

– ­Досжанның еңбегі де көбірек сіңді, қаржысы да көбі­рек жұм­сал­ды. Сондықтан тәкия­ны сол кісі­нің атымен атау керек, – деп, маң­дайшасына «Досжан тәкиясы» деп жаздырады. Осыдан қазақ арасында: «Шіркін, бар қазаққа Құнанбай мен Досжанның достығын берер ме еді» дейтін сөз қалған екен.

1872 жылы (әлде 1870 ж.) Досжан хазірет Меккеге қажы­лық­­қа екінші рет барады, Медине­ге зиярат етіп қайтады. Бұл жо­лы Жәңгірханның ұлы генерал Ғұбайдулла Шыңғысханмен, Құнан­­­бай Өскенбайұлымен бірге бола­­ды. Бұл жайында біраз дерек Шә­кәрім қажының «Түрік, қазақ-қыр­­ғыз һәм хандар шежіресі» дей­тін кітабында кездеседі. 

Осы жолғы сапардан оралған соң Досжан хазірет Шұбарқұдыққа, Ойылдың бір саласы Шилісудың бойына көшіп келіп, өз қаражатына зәулім, керемет, айшықты, мұна­ра­лы, алыстан көз тартатын бес мың кісілік мешіт, мінәжат үйін, 150 орындық медресе салдырады. Мешіттің қабырғалары құраннан, хадистен алынған әдемі қия жазулармен нақышталады. Кірпіштерін биенің, түйенің сүтіне илепті. Жұртшылық бұл мешітті «Ақши мешіті» деп атайды.

Ғажайып нақыштары 
әрбір түрмен, 
Жазулы аят, хадис, 
қызыл сыр мен.
Көргенде тәнің балқып,
сүйек еріп,
Толғандай мұсылманның көңілі бүрмен, – деп жырлайды Әбубәкір Кердері.

Досжан хазірет, осылай, қалың елдің батасын алып, жұртты имандай ұйытады.

Досжан хазірет дәулетті адам болған. Оны Әбубәкірдің:

– Салтанат, бақыт, дәулет бірдей қонып, 
Келісіп біреуіне бірі ұласты – дейтін сөзінен де аңғарамыз.

Ақши мешіті сол заманда Ұлы Даланың діни-ағартушылық, руханият орталықтарының бірі болыпты. Осы мешіттен әр кезеңде қазақ даласына нұр құйып, сәуле шашқан, небір ахундар, қажылар, мақсымдар, халфелер, хазіреттер шығады.

1874 жылы Досжан хазірет қажы сапарына үшінші рет шыға­ды. Бұл жолы Мәшһүр-Жүсіп­пен бірге барған.
Қажылықтан оралып, өзінің Шилісудағы қонысына келген сәтін Әбубәкір Кердері былай су­рет­тейді:

– Қазаны сахуаттың беті қайнап,
Миуа тұр екен дәрхат күндей жайнап.
Өзінің кең жайына келіп жетті,
Қаз ұшып, мамыр қонған, бұлбұл сайрап.

Жырда әрі қарай хазіреттің бақтағы алпыс екі түрлі құлпырған миуасы, жайқалған орманы сурет­те­леді. Хиуадан алма, жүзім алдырып еккен; күріш салып, шәй плантациясын ұстаған. Иісі аңқыған шырын қауын, арша, қызыл ағаш, терек, қарағай, жиде ағаштары төгіліп, мәуелеп тұр екен. Бақтың аумағы он шақырым болған. Қалың тоғайдың арасына жұрт демалатын қарағайдан үй де салдырған.

Әбубәкір Кердері хазіретті асыл сөзді, кең көкірек, орта бойлы, терең ойлы, жұмсақ мінезді, сабырлы, берекелі, дәулетті, құдай жо­лында көп еңбек еткен, дұш­панға пәле ойламаған, бұ­қа­раға сөзі ем болған; сабырда – хазіреті Аюбқа, мақамда – Дәуітке ұқсас, пиғылда – Расулымдай жайлы, дәулетте – хақ Сүлеймендей салтанатты болған деп суреттейді.

Досжан хазірет 1890 жылы дүние­ден өтеді. Алты алаш бұршақ­таған көзін сүртіп, дұға қылады. Аяқ жетер жерден топырақ салуға ынтызар боп келген жамағатта есеп болмапты. Жер қайысыпты. Жаназаға бес мың адам ұйыпты. Соңында қалған малын халыққа үлестіріп беріпті. Сонда жан басына бір қойдан тиіпті.

Хазіреттің ұрпақтарының дені ата жолын қуады, қажы, хазірет атанады; мешіт, медресе ұстайды, имам болады. Амал не, кеңес дәуірінде олардың басына нәубет келіп – атылады, сотталады, айдалады.

Бертінде Швейцария банк­терінің бірі баяғы Мекке, Медине­дегі хазіреттің тәкиясынан түс­кен­ қаржысын бермек боп мұра­герлерін іздестіргенде, жарық­тық­тың немере-шөберелері ақшадан ат-тонын алып қашыпты.

Қазақтан шыққан заманының аса ірі қайраткері Досжан Қаша­қ­ұлы­ның артында өнегелі ісі, пәтуалы сөзі, жарқын ізі, биік парасат, кісілікті жолы қалды. Ол кісінің мек­тебінен талай қазақ жастары оқып, тәлім, білім алды. Солардың ішінен атағы елге кең жайылған Халел Досмұхамедовті, Сағитжан Қаратаевты, Сәтқали Құтқожинді, Сағындық және Аққағаз Дос­жанов­тарды, Құдайберген Жұба­нов­ты, Ғұмар Есенқұловты, Жиен­ға­ли Тілепбергеновті атасақ та жеткілікті.

Хазіреттің өз кіндігінен тараған ұрпағы бүгінде екі жүз түтіннен асатын көрінеді.

Ақтөбе өңіріндегі Шұбар­құдықтан үш шақырым жердегі Шибұлақ мешітінің жанындағы Досжан хазіреттің бейітіне ел бүгін де ағылуда. Құран оқиды, садақа береді. Зиратының басына түнеп, тілейді, аруағына сыйынады. Қалың ел жиылып, хазіретке 2000 жылы (қайтыс бол­ғанына 110 жыл толғанда), 2015 жы­лы (туғанына 200 жыл толғанда) ас беріп, Ақшидегі мешіттің орнын ай­қындап, сол мешітті қалпына кел­тіру, басына кесене тұрғызу жөнін­де пәтуаласқан екен. Осы шаралар жүзеге асса, әрі Ақтөбедегі орталық мешітке және облыстағы кейбір руханият нысандарына ғұламаның есімі берілсе құба-құп болар еді. Сонда ұлтына мінсіз қызмет еткен бабамыздың рухы алдындағы парыз да өтелер еді.

«Аруақ риза болмай, тірі байымайды» деген сөз бар қазақта. Осы бір игілікті іске еліміздің ұлт­жанды азаматы, жүрген жерін кө­гертіп жүретін қадірлі інім, облыс әкімі Бердібек Сапарбаев өзі мұрындық болса дұрыс болар еді. 

Енді бірер сөз Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданына қарасты Қожатоғай деген жерде туып-өскен Майлықожа Сұлтан­қожаұлы жайында. Майлы­қожаны қазаққа түсіндіріп жату артық болар еді. 

Майлықожа – қазақ жырының өрісін кеңейткен, мәртебесін өсір­ген, терменің, мысал өлең­дердің бағын жандырған, өсиетімен, на­қыл сөздерімен қалың елді тәрбие­ле­ген ұлы ақын.

Қаздай қалқып ерінбей, 
Өлең тердім жасымнан.
Майкөт ақын, Құлмамбет,
Орын берді қасынан.
Майлықожа, Құлыншақ,
Пірім еді бас ұрған.
Айтқандары нұсқа еді,
Жаралған сөзі асылдан, – дейді кемеңгер Жамбыл.

Майлықожаның кім екенін бұдан асырып айту мүмкін емес шығар. 

Өкініші, Майлықожаның атын­д­а Шымкент қаласындағы кіш­­кене көшеден басқа ештеңе жоқ көрінеді. Ұлы ақынның есі­мін мәңгі есте қалдыратын тиіс­ті шешімдерді облыс әкімі, қа­дір­лі інім Жансейіт Түймебаев қабыл­дайды, сөйтіп қалың елді риза қы­лады деп сенемін.

Мырзатай ЖОЛДАСБЕКОВ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.10.2018

Хәлің қалай, халық театры?

23.10.2018

Севильдік шаштараз шаш қимайды...

23.10.2018

Петропавлда сұйытылған газ жетіспейді

23.10.2018

Залесский: «Қазақ даласының өмірі»

23.10.2018

Жаңа құжат туризм секторына серпін бере ме?

23.10.2018

Жолдау-2018: Мамандар бастамаға қолдау көрсетуде

23.10.2018

Жолдауда айтылған өзекті мәселелер сөз болды

23.10.2018

Жаңа міндеттер жүктейді

23.10.2018

Балалар жылы жастар жылына жалғасады

23.10.2018

Қазақстанда еңбек кітапшасы алынып тасталады

23.10.2018

Павлодарға «Қайсар» келіп, «Ертісті» жеңіп кетті

23.10.2018

Ономастикадағы отарсыздану ойландырады

23.10.2018

Ортағасырлық қалалар әлемдік мәдениетке үлес қосты

23.10.2018

Қ. Әбдірахманов Қырғызстанның жаңа СІМ басшысын құттықтады

23.10.2018

Жолдау жете түсіндірілуде

23.10.2018

Қоғам қайраткері Талғат Кеңесбаев дүниеден өтті

23.10.2018

Жарқын бастамалар жалғасады

23.10.2018

Қоян өсірген бала

23.10.2018

Шетелдік БАҚ: Елбасының Финляндия мен Бельгия мемлекеттеріне ресми сапары

23.10.2018

Сауда-экономикалық байланыстарға серпін береді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Tulǵalardy mansuqtaýda qandaı maqsat bar?

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamalyq maqalasy – halyq tarapynan úl­ken qoldaý tapqan, kópshiliktiń yqylasy zor bolǵan bastama. Baǵdarlamanyń arqasynda hal­qymyzdyń mol rýhanı murasy qaıta jańǵyryp, tarıhymyz túgendeldi. Osy jobanyń aıasynda tól ádebıetimiz ben mádenıetimizdiń shetelderde nasıhattalýy, sheteldiń túrli saladaǵy eń mazmundy kitaptarynyń aǵylshynshadan tikeleı qazaq­shaǵa aýdarylyp, qalyń oqyrmanǵa tabystalýy da buryn-sońdy bolmaǵan is.

Дидар Амантай,

Kınoádebıet

Teginde, ult ádebıeti men qazaq kıno­sy arasynda, sonaý Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev zamanynan beri qalyptasqan ónegeli dástúr, jaqsy qarym-qatynas, tyǵyz baılanys búginde óz jalǵasyn taýyp otyr.

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу