Досжан хазірет, Майлықожа ақын секілді асылдар неге еленбейді?

Қызыл империяның, оның бас идеологы Коммунистік партияның ай­дарынан жел есіп тұрған кезде де, тілімізден, дінімізден, салты­мыз­дан, тарихымыздан айырыла жаздаған заманда да хал­қы­мыз­дан шыққан атақты қайраткерлеріміздің мерейтойлары алдымен астанамыздың төрінде, одан соң туған жерінде өтіп жататын.

Егемен Қазақстан
26.01.2018 1130

Бүгінде тұлғаларымыздың мерейтойларын тек туған жерінде өткізу әдетке айналып барады: Абылайдың тойы – Көкшетауда, Төле бидің тойы – Оңтүстік өңірде, Қаздауысты Қазыбек бидің тойы – Қарағандыда, Абайдың тойы – Семейде, Сүйінбай мен Жам­былдың тойы Жетісуда өтті. Сөй­тіп асылдарымыз өздерінің ту­ған жерлеріне, еліне қарай жік­теле бастады. Осылай жалғаса берсе, бұл түбінде қазақты бөлуге апарып соға ма деп қорқамын. Елдің тізгінін ұстап отырған азаматтар мұны ескергендері жөн. Біз ендігі жерде: «Қазақ Үш жүзге бөлінбейді, Үш жүзден құралады» деп өмір сүруіміз керек. 

Өткен жылы Елбасының «Бола­шаққа бағдар: рухани жаң­ғыру» дейтін мақаласы жария­лан­­ды. Тари­хи мақала. Автор көптен бері кө­кей­імізде жүрген, үнемі айтып та келе жатқан ұлттық болмыс, рух жаңғыруы, елдің келешегі туралы күрделі, тағдырлы мәселелерді терең толғады. Осыған орай еліміз­де рухани орталықтар ашылып, ту­ған жер, Отанымыздың киелі, қа­сиетті жерлерін, тарихы­мызды, мәде­ни­етіміз бен дәстүрі­міз­ді қай­та жаңғыртатын пәрменді жұмыс бас­талды.

Десе де, әлі де ойландыратын, толғандыратын мәселелер аз емес: ақылға сыймайтын шоулар, жөн-жосықсыз тойлар көбейіп барады. Ән өнерінің, оның ішінде қазақ эстрадасының да қайда кетіп бара жатқаны белгісіз. Бүгінгі композитор дегендеріміздің көбі өзге елдердің әнін ұрлауға көшті. Соның салдарынан қазақ әні өзі­нің табиғатынан, болмысынан, ырғағынан айырылып барады. Ата-бабасына арнап мешіт салу етек алды. Оның есесіне еліне сөзі ем болған, халқының санасына нұр құйған, жүрегіне нәр берген, қазаққа қалтқысыз қызмет еткен ұлыларымыздың көбі әлі еленбей, атаусыз қалып, басқан іздері білінбей барады. Өкініші, бүгінгі ұрпақ оларды ұмыта бастады. Солардың ішінде Досжан хазірет пен Майлықожа ақын да бар. 

Досжан Қашақұлы Ақтөбе облысы, Ойыл өңірі, Қарақамыс (Көкжар) деген жерде 1815 жылы дүниеге келеді, тегі – Жетіру тайпасының ноқтағасы Табыннан, Кіші жүздің пірі болған, Меккеге үш рет барған.

Әкесі Қашақ молда сабырлы, ақылды, білімді, қадірлі кісі болған екен. Досжан он бес жасқа дейін әкесінің қолында оқып, сауатын ашып, кейін Қарғалыда медресе бітіріп, Ойылдағы аулына келіп бала оқытады.

Қазақтың атақты шайыры Әбубәкір Кердерінің «Табын Дос­жан хазіретті жоқтап айтқаны» дей­тін ұзақ жырында Қашақ мол­даның да, Досжан хазіреттің де бол­мысы, қасиеттері кең жырлана­ды.

– Дүниеде бір нәрсеге 
мұқтаж болмай,
Дәреже, бақыт, 
ғылым бітті тегіс,
немесе 
Досеке пірі болды Кіші жүздің,
Раушан нұры болды түсіміздің, – дейді ақын.

Досжан хазірет Меккеге қажы­лық­қа алғаш рет 1858 жылы бар­ған. Мұның дерегін Әбубәкір Кердерінің жоқтау жырынан да, Мәшһүр-Жүсіптің «Қазақ шежіресі» дейтін кітабынан да оқимыз. Әрхам Кәкітайұлының жазуына қарағанда со жолы Дос­жан хазірет, Құнанбай қажы, Мырқы, Аңдамас дейтін кісілер жиналып:

– Біз осында құдай жолы деп келдік. Қаражатымыз бар. Қара­жаты жоқ кісілер келсе қайда жата­ды, қазаққа арнап тәкия (қонақүй) салайық, – деп пәтуаласып, үш жүз кісілік тәкия салған екен. Сөй­тіп оның маңдайшасына «Қазақ Құнан­бай тәкиясы» деп жаз­дырған екен.

Үшінші рет қажылыққа барған­да Құнанбай қажы:

– ­Досжанның еңбегі де көбірек сіңді, қаржысы да көбі­рек жұм­сал­ды. Сондықтан тәкия­ны сол кісі­нің атымен атау керек, – деп, маң­дайшасына «Досжан тәкиясы» деп жаздырады. Осыдан қазақ арасында: «Шіркін, бар қазаққа Құнанбай мен Досжанның достығын берер ме еді» дейтін сөз қалған екен.

1872 жылы (әлде 1870 ж.) Досжан хазірет Меккеге қажы­лық­­қа екінші рет барады, Медине­ге зиярат етіп қайтады. Бұл жо­лы Жәңгірханның ұлы генерал Ғұбайдулла Шыңғысханмен, Құнан­­­бай Өскенбайұлымен бірге бола­­ды. Бұл жайында біраз дерек Шә­кәрім қажының «Түрік, қазақ-қыр­­ғыз һәм хандар шежіресі» дей­тін кітабында кездеседі. 

Осы жолғы сапардан оралған соң Досжан хазірет Шұбарқұдыққа, Ойылдың бір саласы Шилісудың бойына көшіп келіп, өз қаражатына зәулім, керемет, айшықты, мұна­ра­лы, алыстан көз тартатын бес мың кісілік мешіт, мінәжат үйін, 150 орындық медресе салдырады. Мешіттің қабырғалары құраннан, хадистен алынған әдемі қия жазулармен нақышталады. Кірпіштерін биенің, түйенің сүтіне илепті. Жұртшылық бұл мешітті «Ақши мешіті» деп атайды.

Ғажайып нақыштары 
әрбір түрмен, 
Жазулы аят, хадис, 
қызыл сыр мен.
Көргенде тәнің балқып,
сүйек еріп,
Толғандай мұсылманның көңілі бүрмен, – деп жырлайды Әбубәкір Кердері.

Досжан хазірет, осылай, қалың елдің батасын алып, жұртты имандай ұйытады.

Досжан хазірет дәулетті адам болған. Оны Әбубәкірдің:

– Салтанат, бақыт, дәулет бірдей қонып, 
Келісіп біреуіне бірі ұласты – дейтін сөзінен де аңғарамыз.

Ақши мешіті сол заманда Ұлы Даланың діни-ағартушылық, руханият орталықтарының бірі болыпты. Осы мешіттен әр кезеңде қазақ даласына нұр құйып, сәуле шашқан, небір ахундар, қажылар, мақсымдар, халфелер, хазіреттер шығады.

1874 жылы Досжан хазірет қажы сапарына үшінші рет шыға­ды. Бұл жолы Мәшһүр-Жүсіп­пен бірге барған.
Қажылықтан оралып, өзінің Шилісудағы қонысына келген сәтін Әбубәкір Кердері былай су­рет­тейді:

– Қазаны сахуаттың беті қайнап,
Миуа тұр екен дәрхат күндей жайнап.
Өзінің кең жайына келіп жетті,
Қаз ұшып, мамыр қонған, бұлбұл сайрап.

Жырда әрі қарай хазіреттің бақтағы алпыс екі түрлі құлпырған миуасы, жайқалған орманы сурет­те­леді. Хиуадан алма, жүзім алдырып еккен; күріш салып, шәй плантациясын ұстаған. Иісі аңқыған шырын қауын, арша, қызыл ағаш, терек, қарағай, жиде ағаштары төгіліп, мәуелеп тұр екен. Бақтың аумағы он шақырым болған. Қалың тоғайдың арасына жұрт демалатын қарағайдан үй де салдырған.

Әбубәкір Кердері хазіретті асыл сөзді, кең көкірек, орта бойлы, терең ойлы, жұмсақ мінезді, сабырлы, берекелі, дәулетті, құдай жо­лында көп еңбек еткен, дұш­панға пәле ойламаған, бұ­қа­раға сөзі ем болған; сабырда – хазіреті Аюбқа, мақамда – Дәуітке ұқсас, пиғылда – Расулымдай жайлы, дәулетте – хақ Сүлеймендей салтанатты болған деп суреттейді.

Досжан хазірет 1890 жылы дүние­ден өтеді. Алты алаш бұршақ­таған көзін сүртіп, дұға қылады. Аяқ жетер жерден топырақ салуға ынтызар боп келген жамағатта есеп болмапты. Жер қайысыпты. Жаназаға бес мың адам ұйыпты. Соңында қалған малын халыққа үлестіріп беріпті. Сонда жан басына бір қойдан тиіпті.

Хазіреттің ұрпақтарының дені ата жолын қуады, қажы, хазірет атанады; мешіт, медресе ұстайды, имам болады. Амал не, кеңес дәуірінде олардың басына нәубет келіп – атылады, сотталады, айдалады.

Бертінде Швейцария банк­терінің бірі баяғы Мекке, Медине­дегі хазіреттің тәкиясынан түс­кен­ қаржысын бермек боп мұра­герлерін іздестіргенде, жарық­тық­тың немере-шөберелері ақшадан ат-тонын алып қашыпты.

Қазақтан шыққан заманының аса ірі қайраткері Досжан Қаша­қ­ұлы­ның артында өнегелі ісі, пәтуалы сөзі, жарқын ізі, биік парасат, кісілікті жолы қалды. Ол кісінің мек­тебінен талай қазақ жастары оқып, тәлім, білім алды. Солардың ішінен атағы елге кең жайылған Халел Досмұхамедовті, Сағитжан Қаратаевты, Сәтқали Құтқожинді, Сағындық және Аққағаз Дос­жанов­тарды, Құдайберген Жұба­нов­ты, Ғұмар Есенқұловты, Жиен­ға­ли Тілепбергеновті атасақ та жеткілікті.

Хазіреттің өз кіндігінен тараған ұрпағы бүгінде екі жүз түтіннен асатын көрінеді.

Ақтөбе өңіріндегі Шұбар­құдықтан үш шақырым жердегі Шибұлақ мешітінің жанындағы Досжан хазіреттің бейітіне ел бүгін де ағылуда. Құран оқиды, садақа береді. Зиратының басына түнеп, тілейді, аруағына сыйынады. Қалың ел жиылып, хазіретке 2000 жылы (қайтыс бол­ғанына 110 жыл толғанда), 2015 жы­лы (туғанына 200 жыл толғанда) ас беріп, Ақшидегі мешіттің орнын ай­қындап, сол мешітті қалпына кел­тіру, басына кесене тұрғызу жөнін­де пәтуаласқан екен. Осы шаралар жүзеге асса, әрі Ақтөбедегі орталық мешітке және облыстағы кейбір руханият нысандарына ғұламаның есімі берілсе құба-құп болар еді. Сонда ұлтына мінсіз қызмет еткен бабамыздың рухы алдындағы парыз да өтелер еді.

«Аруақ риза болмай, тірі байымайды» деген сөз бар қазақта. Осы бір игілікті іске еліміздің ұлт­жанды азаматы, жүрген жерін кө­гертіп жүретін қадірлі інім, облыс әкімі Бердібек Сапарбаев өзі мұрындық болса дұрыс болар еді. 

Енді бірер сөз Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданына қарасты Қожатоғай деген жерде туып-өскен Майлықожа Сұлтан­қожаұлы жайында. Майлы­қожаны қазаққа түсіндіріп жату артық болар еді. 

Майлықожа – қазақ жырының өрісін кеңейткен, мәртебесін өсір­ген, терменің, мысал өлең­дердің бағын жандырған, өсиетімен, на­қыл сөздерімен қалың елді тәрбие­ле­ген ұлы ақын.

Қаздай қалқып ерінбей, 
Өлең тердім жасымнан.
Майкөт ақын, Құлмамбет,
Орын берді қасынан.
Майлықожа, Құлыншақ,
Пірім еді бас ұрған.
Айтқандары нұсқа еді,
Жаралған сөзі асылдан, – дейді кемеңгер Жамбыл.

Майлықожаның кім екенін бұдан асырып айту мүмкін емес шығар. 

Өкініші, Майлықожаның атын­д­а Шымкент қаласындағы кіш­­кене көшеден басқа ештеңе жоқ көрінеді. Ұлы ақынның есі­мін мәңгі есте қалдыратын тиіс­ті шешімдерді облыс әкімі, қа­дір­лі інім Жансейіт Түймебаев қабыл­дайды, сөйтіп қалың елді риза қы­лады деп сенемін.

Мырзатай ЖОЛДАСБЕКОВ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.08.2018

Астанада «Сергек» камераларының көмегімен 2 мыңға жуық әкімшілік құқық бұзушылық анықталған

14.08.2018

Құқықтық талапты сақтаса шетел телеарналарына шектеу жоқ - Дәурен Абаев

14.08.2018

БҰҰ Бас хатшысы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияға қол қоюын құптайды

14.08.2018

Үкімет басшысы қалалар мен ауылдарды интернетке қолжетімділікпен қамтамасыз етуді тапсырды

14.08.2018

Қара жолдың қасиеті

14.08.2018

Бұқар жырау Қалқаманұлының 350 жылдығына арналған көрме-байқауы өтті

14.08.2018

Қажымұқан көтерген тас

14.08.2018

Арал аумағында атқарылар шаруа көп

14.08.2018

«Хрущевкалардан» құтылудың тиімді тетігі

14.08.2018

Оқулық шығаруда олқылықтарға жол берілмеуі қажет

14.08.2018

Байзақ батыр кесенесі

14.08.2018

Жеті айдың қорытындысы бойынша экономикалық өсім 4% құрады — ҚР ҰЭМ

14.08.2018

Ұлы Абайдың туған күні тұңғыш рет Ташкентте тойланды

14.08.2018

Шәкәрімнің үш анығы

14.08.2018

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар саны өсуде

14.08.2018

Цифрлы қаржы: тез, арзан, тиімді

14.08.2018

Дулат Исабековтің кітапханасы ашылды

14.08.2018

Бекболат Әдетов шыққан белестер

14.08.2018

Бес елдің мөрімен бекітілген құжат

14.08.2018

Курчатовта төрт жолақты бассейн салынады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Бесінші саммит және Каспий «бестігі»

Кеше Ақтау қаласында Каспий маңы мем­лекеттері басшыларының Бесінші саммиті өтті. Аса маңызды халықаралық жиынға Қазақ­станның, Ресейдің, Әзербайжанның, Иранның және Түрікменстанның президенттері қатыс­ты. Тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесі, теңізде экономика, көлік-транзит, эколо­гия, қауіпсіздік және басқа да салалар бойын­ша ынтымақтастық орнату мәселелерін талқылады. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Шалдың баласы

Қазақ менталитетінің өзіне тән тағы бір ерекшелігін айқындап, бекзат болмысын ажарлап әмбе сақтап келе жатқан әдет-ғұрыптарының бірі отбасындағы үлкен баланы, әсіресе ұлдың тұңғышын ата-әжесінің бауырына салу дер едік. Ол атасының баласы болып өседі. Шалдың баласы құдайдың еркесі, оны ешкім бетінен қақпайды. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Халық санының артуы – елге құт

Халық санының артуы Қазақстан сияқты жер көлемі үлкен, халық саны аз мем­лекеттерге ежелден маңызды мәселе­лердің бірі болып келеді. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу