Туыстас тілдерді жақындастырады

Кеңес одағы тұсында жылы мәжбүрлеп енгізілген тіл саясатынан құтылып, ана тілімізді халықаралық деңгейдегі тілдер қатарына енгізетін уақыт келді. 

Егемен Қазақстан
26.01.2018 1372

Сөз жоқ, қазақ әліпбиін латын графикасына көшірудің терең логикасы бар, ол заманауи технологиялық ортаның, коммуникацияның, ғылыми және білім беру үдерісінің ерекшеліктеріне байланысты. Сонымен қатар интернет жүйесінде үстемдік латын графикасында, ұялы байланыстағы хабарламалардың көбі осы таңбамен жазылуда.

Әліпбилік жазу – жеке дыбыстарды бейнелейтін және сол арқылы тілдегі сөздердің дыбыстық мағынасын беретін жаз­ба таңбалар жүйесі. Таңбалар жүйе­сінің жеңіл, тілге орамды болуы, таң­балардың қазақ тіліне тән дыбыс­тар­ды қамтамасыз етуі, осы гра­фикада жа­зылған шығармалардың бас­қа тіл­дерге компьютерлік аудару ерек­ше­лігі, жазудағы ықшамдылығы мен ың­ғай­лылығы жаңа әліпбиге өтудегі бас­ты мәселе болып, халықаралық жауап­кер­шілікке тіреледі, яғни әліпбиді графикалық үйлестіру қажет. Латын әріп­тері орыс, араб әріптеріне қарағанда жұм­сақ, әрі оралымды, қазақ фонетикасы­на жақын.

Екінші ұмытуға болмайтын мәселе – қазақ тілі туыстас түркі тілдері тобына кі­реді. Түркі халықтары – әдет-ғұрып, салт-сана, тілдері ұқсас туысқан, ежелгі замандағы этнос. Түркі тілдері өзара туыстас болғандықтан, олардың бір-біріне жақындықтары, ортақ қасиеттері мол. Түркі тілдерінің туыстастығы олардың лексикалық құрамынан, фонетикалық (дыбыстық) жүйесінен, грамматикалық құрылысынан байқалады. Көптеген сөздер түркі тілдеріне ортақ болып келеді.

Туыстас түркі тілдерінің фонети­ка­лық (дыбыстық) ерекшелігі – транс­ли­терациялық топта екендігі, яғни сөз қалай айтылса, солай жазылады, қалай жазылса, солай айтылады. Көп тілдер, мәселен, ағылшын тілі транскрипциялық топқа кіреді, яғни айтылуы мен жазылуы сәйкес емес. Мәселен, ағылшын жазушысы Вальтер Скоттың «Айвенго» романының жазылуы «Ivangoe», тікелей оқысақ «Ивангое» болар еді, ал ұлы драматург жазушы, ақын Шекспир (1564-1616) «Shakespeare» болып жазылады.

Сондай-ақ түркі тілдері грамма­ти­­калық тұрғысынан агглюти­нативтік (жал­­ғамалы) тілдер тобына кіреді, яғни тү­бір­ге аффикстер жалғау арқылы туынды сөздер және грамматикалық формалар жа­сау мүмкін.

Қазақ тілінің латын графикасына өтуіне байланысты өз пікірлерімді жоға­рыда айтылған қағидаттар негізінде кел­тіруді жөн көрдім:

1. Әліпбиде 32 әріп қабылдануды дұ­рыс деп білемін, компьютер тілімен айт­сақ, 32 саны 4 байт, компьютер сый­ым­­дылығын тиімді пайдалану мүмкін.
2. Әліпбиде 9 әріптің, яғни ә ,ғ, й, ң, ө, ш, ч, у, ү әріптерінің апостроф (дәйекше) арқылы белгіленуін дұрыс деп айту қиын. Мәселен, «әңгі» сөзі a’n’gi, «өңеш» сөзі o’n’es’, «шәлі» сөзі s’a’li’ болып жазылады, яғни төрт әріптің үшеуі апострофты, бұл аудармаға – қиын, көрінісі – көрімсіз.

Дүниедегі түркі тілді алты мемлекеттен төртеуі – Түркия (1928 жылы), Әзербайжан (1992), Өзбекстан (1994), Түрікменстан (1995) латын әліпбиіне өткен, олардан өзбек әліпбиінде ң, ұ әріптерінде және созылмалы айтылатын дауысты дыбыстарда (маърифат) апос­троф қолданылған. Өркениетті ба­тыс мемлекеттерінен тек француз әліпбиінде адам аттарының алдындағы «де» белгісінен соң адам аты дауысты дыбыстан басталса, «де» орнына «д’» қойылады, мәселен, д’Артанян, д’Аламбер, ал дауыссыз болса, апостроф қойылмайды, мәселен, Оноре де Бальзак, Ги де Мопассан.
3. Әліпби «бір әріп – бір дыбыс» қа­ғи­датына сүйенген, көп қолданылатын ағыл­шын, француз, неміс, түрік тілді әліп­билерде диграф , яғни «қос әріп – бір дыбыс» пайдаланынады. Сондай-ақ диакриттік (талғаулы, айырым белгiсi) қағидат, яғни әріп үстіне және астына белгі беру арқылы әріпті сәйкес дыбысты әріпке өткізу.

Н.МӘМБЕТОВ, 
Ташкент мемлекеттiк техника университетi

ӨЗБЕКСТАН

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

28.05.2018

Биылғы «Бозторғай» байқауына 800-ден аса бала қатысады

28.05.2018

Қазақ Ұлттық университетінде «Түлектер күні» тойланды

28.05.2018

Зейнетақы қоры Telegram-бот қызметін іске қосты

28.05.2018

«Бозторғай» байқауы Халықаралық фестивальдер мен конкурстары дүниежүзілік Федерациясына енді

28.05.2018

Павлодарда «Жасыл ел» еңбек жасағының ХIV маусымы басталды

28.05.2018

Қарағандыда қоғамдық кеңес құрылды

28.05.2018

Маңғыстауда цифрландыру жұмыстары қалай жүруде?

28.05.2018

Кәсіпкерлерге қысастық жасалып отыр

28.05.2018

Құтқарушыларды қолдау қажет

28.05.2018

Балалар туризмін дамыту өзекті

28.05.2018

Темір жол тасымалына жолаушылардың көңілі толмайды

28.05.2018

Заң жобаларының сапасын арттыру жолы ұсынылды

28.05.2018

Қостанай облысында мемлекеттік бағдарламалар сәтті жүзеге асып жатыр

28.05.2018

Павлодар мен Уфа арасы жақындай түсті

28.05.2018

Қарағанды облысында төртем дүниеге келді

28.05.2018

Этноойындар олимпиадасы елімізде өтуі мүмкін

28.05.2018

Қазақ философиясының бес томдығы жарыққа шықты

28.05.2018

Бэйлдің бенефисіне айналған финал

28.05.2018

«Арландар» WSB финалына шықты

28.05.2018

УЕФА Суперкубогы Алматыда өтпейтін болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Қатер қайдан демеңіз...

Алыс болашағымыз түгілі, бүгінгіміздің өзі бұлыңғырланған мына заманда қатер қайдан дейтін емес. Дуалы ауыз сарап­шылардың айтуынша, таяу болашақтағы екі-үш жыл жаһандық экономика үшін ғана емес, сонымен бірге әлемдік саясат пен халықаралық жағдай үшін д­е аса­ қауіпті сын-қатерлерге толы болға­лы тұр. 

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Діни еркіндік пен бетімен кетушілікті ажырата білейік

Қазақта «Дінің тұрсын дін аман» деген ізгі тілекке негізделген, жамағат жиі айтып жүретін нақыл сөз бар. Осы нақылдың ішкі өзегіне тереңірек үңілетін болсаңыз, оның мән-маңызының қаншалықты жоғары екенін аңғармай қалуыңыз мүмкін емес.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Жаһандық экономика жаңғырығы

Соңғы жылдары әлемдік экономикада өсім көлемі төмендеп, халықаралық сауданың даму қарқыны баяулағаны мәлім. Отандық сарапшылардың пайымдауынша, жаһандық саясаттағы қатынастардың күрделене түскеніне байланысты биылғы жылы да экономикалық көрсеткіштер көңіл көншітерлік деңгейге көтерілмеуі мүмкін. 

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

Музей – тарихпен тілдесу мүйісі

Аспан асты, жер үстінде өсіп-өн­ген қай халықтың болмасын адамзат тари­хы­нан алар орны олардың ғаламдық өрке­ниет көшін ілгерілетуге қосқан ірілі-ұсақ­ты жетістіктерімен өлшенері талас тудырмаса керек. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Мәселе мамандық таңдауда емес, оқу бітірген соң жұмыс табуда

Абайдың жиырма бесінші сөзіндегі «Мына мен айтқан жол – мал аяр жол емес. Құдайдан қорық, пендеден ұял, балаң бала болсын десең – оқыт, мал аяма! Әйтпесе бір ит қазақ болып қалған соң, саған рақат көрсетер ме, өзі рақат көрер ме, яки жұртқа рақат көрсетер ме?» деген қағидаға табан тіреген қазақ ұл-қызын оқытуға ұмтылумен келеді.       G M T     Определить языкАзербайджанскийАлбанскийАнглийскийАрабскийАрмянскийАфрикаансБаскскийБелорусскийБенгальскийБирманскийБолгарскийБоснийскийВаллийскийВенгерскийВьетнамскийГалисийскийГреческийГрузинскийГуджаратиДатскийЗулуИвритИгбоИдишИндонезийскийИрландскийИсландскийИспанскийИтальянскийЙорубаКазахскийКаннадаКаталанскийКитайский (Упр)Китайский (Трад)КорейскийКреольский (Гаити)КхмерскийЛаосскийЛатинскийЛатышскийЛитовскийМакедонскийМалагасийскийМалайскийМалайяламМальтийскийМаориМаратхиМонгольскийНемецкийНепалиНидерландскийНорвежскийПанджабиПерсидскийПольскийПортугальскийРумынскийРусскийСебуанскийСербскийСесотоСингальскийСловацкийСловенскийСомалиСуахилиСуданскийТагальскийТаджикскийТайскийТамильскийТелугуТурецкийУзбекскийУкраинскийУрдуФинскийФранцузскийХаусаХиндиХмонгХорватскийЧеваЧешскийШведскийЭсперантоЭстонскийЯванскийЯпонский   АзербайджанскийАлбанскийАнглийскийАрабскийАрмянскийАфрикаансБаскскийБелорусскийБенгальскийБирманскийБолгарскийБоснийскийВаллийскийВенгерскийВьетнамскийГалисийскийГреческийГрузинскийГуджаратиДатскийЗулуИвритИгбоИдишИндонезийскийИрландскийИсландскийИспанскийИтальянскийЙорубаКазахскийКаннадаКаталанскийКитайский (Упр)Китайский (Трад)КорейскийКреольский (Гаити)КхмерскийЛаосскийЛатинскийЛатышскийЛитовскийМакедонскийМалагасийскийМалайскийМалайяламМальтийскийМаориМаратхиМонгольскийНемецкийНепалиНидерландскийНорвежскийПанджабиПерсидскийПольскийПортугальскийРумынскийРусскийСебуанскийСербскийСесотоСингальскийСловацкийСловенскийСомалиСуахилиСуданскийТагальскийТаджикскийТайскийТамильскийТелугуТурецкийУзбекскийУкраинскийУрдуФинскийФранцузскийХаусаХиндиХмонгХорватскийЧеваЧешскийШведскийЭсперантоЭстонскийЯванскийЯпонский                     Звуковая функция ограничена 200 символами     Настройки : История : Обратная связь : Donate Закрыть

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу