Жазу таңбаларымызды азайту туралы жоба

Әліпби ауыстыру қай заманда да оңай болмаған. Көп талқы, кеңес, керіске түспей шешім қабылданбайтыны анық. Қазақ халқы қазірде сондай күрделі кезеңде тұр. Осы орайда авторы «Жүсіпбек» деп жазылып (Аймауытов – ред.), «Еңбекшіл қазақ» газетінің 1924 жылғы №178 нөмірінде жарық «Жазу таңбаларымызды азайту туралы жоба» атты мақаланы ұсынып отырмыз. 

Егемен Қазақстан
29.01.2018 10899
2

Хат танудың бір қи­ын­дығы – жазу таңба­ла­ры­мыздың көптігінен. Қазақ­тың ана тілінде дыбыс аз (24) болса да, жазуға келгенде көбейіп кетеді.

Хат тану қашан оңай­ланбақ? Әрине дыбыс басына бір-ақ таңба бол­ғанда.

Татарлар бас қаріптерді алып жүр. Олай жазғанда жазудың бұрынғы түрі мүл­де өзгеріп, танылмастай жат болып кететін көрінеді. Ол көрмеге де әдемі емес, толып жатқан ирек, керітінді болып шығады.

Жазу машинасына ла­йық­тап, Ахмет ағайдың шығар­ған қаріптері бар. Онда да дыбыс басына бір таңба алынған. Бұл қаріптер бас таңбаларды алғаннан әлдеқайда қолайлы.

Қайтсе де таңбаны азайту мәселесі майданға шықты. Кеп – дұрыс шешуде.

Ахмет ағайдың шығарған таңбалары осы күннен бас-
тап, баспаханаларға арналып жасалса, жақсы-ақ болар еді. Онда хат тану бір жола жеңілденіп, орыс жазуының қатарына келер еді. Бірақ ол қаріптер жақын арада іске асады деп үміт етуге болмайды.Тыңнан қаріп жасатуға көп қаржы керек. Қаріп көп керек. Күллі Қазақстан, Түркістан жерлеріне (бас-
паханаларына) түгел жеткендей қаріп қолға оңай түс­пейді. Олай болса, қаріп азайту әңгімесі бірталай заманға шейін созылуға мүмкін.

Өмір, ғылым жолы же­ңіл­дікті тілейді. Көрнеу тұр­­ған жеңілдік болса оны жай­ға қарату, «Асықпа, бі­рақ жарылқаймын» деу дұ­рыс емес. Сондықтан қа­ріп азайтудың қолайлы жолын іздеу керек.

Біздің түпкі мақсатымыз – дыбыс басына бір таңба беру. Соған жетуге талпыну керек.

Біреулер осы мақсұтқа бір-ақ секіріп жетеміз, жаңа қа­ріп­тер жасалып шыққанша, осы күнгі таңбаларымызбен жүре тұралық дейді. Мен ойлаймын: таңбаларымызды бұзбасақ та, санын азайтып, жаңа қаріптерге жетуге бір адым салған дұрыс деп, неге десеңіз, жаңа қаріпке біржола түсіп кетсек, осы күнгі баспа танитындар то­саң­сып, жаңа жазуды танымай қалуға мүмкін.

Жаңа қаріптерге тез тү­сініп кету үшін, одан бері де оқушыларды азды-көпті көзін үйретіп, әзірлеп алу керек. Жүзден төрт-ақ адамы хат танитын қазақтың көзін ашамыз деп жүргенде, біржола жаңа қаріпке түсіп кет­сек, сол төртеуін соқыр қы­лып алу қаупі бар – бұл бір. Екінші, тыңнан хат та­ни­тындарға жазу үйрену жо­лын жеңілдету үшін қа­зіргі қолданып жүрген қаріп­терімізді азайту пайдалы.

Бұл туралы менің ұсына­тын жобам мынау:

Бізде баста, ортада, аяқ­та, жеке жазылатын қа­ріп таңбаларын есептегенде, барлығы 100 таңба бар екен. Осының 58 таң­ба­сын алып тастасақ, жазуы­мыз­ға, баспамызға кемшілік келмейді деймін. Шығарып тастайтын таңбалар соңғылар: ﺖ , ﺘ , ﺞ , ﺠ , ﭽ , ﭻ , ﺪ , ﺮ , ﺰ , ﺴ , ﺲ , ﭗ , ﭙ , ﺐ , ﺒ , ﺎ , ﻲ , ﻴ , ﻰ , ﮫ , ﻩ , ﯟ , ﯘ , ﻮ , ﻦ , ﻨ , ﻤ , ﻞ , ﻠ , ﯔ , ﯖ, ﮓ, ﮕ , ﻚ , ﻜ , ﻖ , ﻘ , ﻊ , ﻌ ,

Көрініп тұр: әр қаріптің жеке таңбалары мен бас таңбаларын алып отырмын. Сөздің ортасында және ая­ғында жалғанып жазылатындарын шығарып тастап отырмын. Орталықта жазылатын таңбалар өзі де аз болады екен. Оны есептеп көрдім. Бас таңбалар үш есе, жеке таңбалар екі есе, орта таңбалар бір есе жазылады екен. Әрине бұл нобай есеп.

Сонымен бұрын үш-төрт, алты таңбалы болып жазылатын (А, Б, П, Т, Ж, Л, т.б.) қаріптері енді екі-ақ таңбамен жазылады. Бұрын екі таңбалы (Д, Р, З, О,Ұ, У, Е) қаріптері енді бір-ақ таңбамен жазылады.

«Е» таңбасының «ﻪ‎»-сін алу қолайлы. Өйткені жалғанып жазылатын «Е» көп келеді.

«Х», «Ш», «Ф», «Һ» таңбаларын енді шығарып тастау керек деймін. Өйткені ол дыбыстар қазақ тілінде жоқ. Өзімізде жоқ дыбыстарды әліпбиге кіргізудің қажеті жоқ.

Қазақ «һәр», «һәм», «һеш», «һаман», «қаһар», «шаһар», «халық», «хабар», «хүкімет», «махкәма», «хакым», «хажат» демейді; «әр», «әм», «еш», «әман», «кәр», «шәр», «қалық», «қабар», «өкімет», «мекеме», «әкім», «қажат» деп айтады. Егер сингармонизм заңын қолданатын болсақ, қазақтың өз ыңғайына көшу керек. Басқа жұрттан кіретін «фалсафа», «фотография», «фікір», «флегматик» деген сықылды сөздерді «пәлсепе», «потограпия», «пікір», «пілегматик» деп жазудан кемшілік жоқ. Бұл қаріптерді жоғалтсақ (16=4х4) он алты таңбаны жойған боламыз. Бұл – үлкен кіріс.

Жалғыз-ақ «Х» мен «Һ» дыбысының әдебиетте, әсі­ресе одағай сөздерде жолы­ғатыны болады. Мы­салы: «Х», «Ох», «Ай­хай», «Үһлеме», «Аһа» деген сықылды. Солар үшін бұл екі дыбысты алу дұрыс па? Жоқ, оларды шығарып тас­тап: «Ай-ой», «Ай-қай», «Үлеме» деп жазғанымыз дұ­рыс па? Алда-жалда бұл екеуін тастай алмаймыз десек, онда мен бұлардың бір ғана таңбасы Х», «Һ» алуды ұсынамын.

Сонымен бұрынғы 100 таңбаның 58 таңбасын жоғалтып, 42 таңбаға қал­дырамын.

Мен бұрынғы жобамда емлені өзгертуді ұсынғамын. Егер ол жоба бойынша емле өзгеріп, осы жоба бойынша таңбалар азайғанда, жазу түріміз қалай болар екен? Жазып көрмекші!

Бұл жоба баспахана жұмысына да өте жеңілдік келтіреді. Қаріп теру жұмы­сын үйренуге ол үлкен оңай. Енді қаріп кішірейтіп жасауға болады.

Әсіресе, бала оқытуға, хат танытуға өте пайдалы. Бұрын 100 таңбамен таныстырылатын шәкірт, енді 42 таңбамен ғана таныстырылады. Ендеше, екі есе оңайлатқан болады.

Тағы бір қолайлысы: бұл жобаны қазір іске асыруға ешбір бөгет, ешбір расход жолықпайды. Бұрынғы басылған кітаптармен артық айырмасы да жоқ.

Және «Л», «Р», «Е», «З», «О» сықылды жеке қаріп­терді оқып, көзі жат­тығу келешектегі Ахаңның қаріптеріне тез түсінуге өте қолайлы.

Бұл жобамен баспаханаға ғана өзгеріс кіргізгеніміз болмаса, қолжазбамыз түк өзгермейді.

Менің бұл жобамды кей­­біреулер бүйректен сирақ шығарған көрер. Олай емес. Бұл қазіргі ша­ғымызға ең пайдалы, ең қолайлы жол.

Сөзді ұзартпай, ендігісін сыншылардың қарауына беремін.

Газет басқармаларына: Қазақстан, Түркістанда шы­ға­тын барлық газеттер осы жобаны да көшіріп басуын тілеймін.

Жүсіпбек

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу