Жазу таңбаларымызды азайту туралы жоба

Әліпби ауыстыру қай заманда да оңай болмаған. Көп талқы, кеңес, керіске түспей шешім қабылданбайтыны анық. Қазақ халқы қазірде сондай күрделі кезеңде тұр. Осы орайда авторы «Жүсіпбек» деп жазылып (Аймауытов – ред.), «Еңбекшіл қазақ» газетінің 1924 жылғы №178 нөмірінде жарық «Жазу таңбаларымызды азайту туралы жоба» атты мақаланы ұсынып отырмыз. 

Егемен Қазақстан
29.01.2018 9844

Хат танудың бір қи­ын­дығы – жазу таңба­ла­ры­мыздың көптігінен. Қазақ­тың ана тілінде дыбыс аз (24) болса да, жазуға келгенде көбейіп кетеді.

Хат тану қашан оңай­ланбақ? Әрине дыбыс басына бір-ақ таңба бол­ғанда.

Татарлар бас қаріптерді алып жүр. Олай жазғанда жазудың бұрынғы түрі мүл­де өзгеріп, танылмастай жат болып кететін көрінеді. Ол көрмеге де әдемі емес, толып жатқан ирек, керітінді болып шығады.

Жазу машинасына ла­йық­тап, Ахмет ағайдың шығар­ған қаріптері бар. Онда да дыбыс басына бір таңба алынған. Бұл қаріптер бас таңбаларды алғаннан әлдеқайда қолайлы.

Қайтсе де таңбаны азайту мәселесі майданға шықты. Кеп – дұрыс шешуде.

Ахмет ағайдың шығарған таңбалары осы күннен бас-
тап, баспаханаларға арналып жасалса, жақсы-ақ болар еді. Онда хат тану бір жола жеңілденіп, орыс жазуының қатарына келер еді. Бірақ ол қаріптер жақын арада іске асады деп үміт етуге болмайды.Тыңнан қаріп жасатуға көп қаржы керек. Қаріп көп керек. Күллі Қазақстан, Түркістан жерлеріне (бас-
паханаларына) түгел жеткендей қаріп қолға оңай түс­пейді. Олай болса, қаріп азайту әңгімесі бірталай заманға шейін созылуға мүмкін.

Өмір, ғылым жолы же­ңіл­дікті тілейді. Көрнеу тұр­­ған жеңілдік болса оны жай­ға қарату, «Асықпа, бі­рақ жарылқаймын» деу дұ­рыс емес. Сондықтан қа­ріп азайтудың қолайлы жолын іздеу керек.

Біздің түпкі мақсатымыз – дыбыс басына бір таңба беру. Соған жетуге талпыну керек.

Біреулер осы мақсұтқа бір-ақ секіріп жетеміз, жаңа қа­ріп­тер жасалып шыққанша, осы күнгі таңбаларымызбен жүре тұралық дейді. Мен ойлаймын: таңбаларымызды бұзбасақ та, санын азайтып, жаңа қаріптерге жетуге бір адым салған дұрыс деп, неге десеңіз, жаңа қаріпке біржола түсіп кетсек, осы күнгі баспа танитындар то­саң­сып, жаңа жазуды танымай қалуға мүмкін.

Жаңа қаріптерге тез тү­сініп кету үшін, одан бері де оқушыларды азды-көпті көзін үйретіп, әзірлеп алу керек. Жүзден төрт-ақ адамы хат танитын қазақтың көзін ашамыз деп жүргенде, біржола жаңа қаріпке түсіп кет­сек, сол төртеуін соқыр қы­лып алу қаупі бар – бұл бір. Екінші, тыңнан хат та­ни­тындарға жазу үйрену жо­лын жеңілдету үшін қа­зіргі қолданып жүрген қаріп­терімізді азайту пайдалы.

Бұл туралы менің ұсына­тын жобам мынау:

Бізде баста, ортада, аяқ­та, жеке жазылатын қа­ріп таңбаларын есептегенде, барлығы 100 таңба бар екен. Осының 58 таң­ба­сын алып тастасақ, жазуы­мыз­ға, баспамызға кемшілік келмейді деймін. Шығарып тастайтын таңбалар соңғылар: ﺖ , ﺘ , ﺞ , ﺠ , ﭽ , ﭻ , ﺪ , ﺮ , ﺰ , ﺴ , ﺲ , ﭗ , ﭙ , ﺐ , ﺒ , ﺎ , ﻲ , ﻴ , ﻰ , ﮫ , ﻩ , ﯟ , ﯘ , ﻮ , ﻦ , ﻨ , ﻤ , ﻞ , ﻠ , ﯔ , ﯖ, ﮓ, ﮕ , ﻚ , ﻜ , ﻖ , ﻘ , ﻊ , ﻌ ,

Көрініп тұр: әр қаріптің жеке таңбалары мен бас таңбаларын алып отырмын. Сөздің ортасында және ая­ғында жалғанып жазылатындарын шығарып тастап отырмын. Орталықта жазылатын таңбалар өзі де аз болады екен. Оны есептеп көрдім. Бас таңбалар үш есе, жеке таңбалар екі есе, орта таңбалар бір есе жазылады екен. Әрине бұл нобай есеп.

Сонымен бұрын үш-төрт, алты таңбалы болып жазылатын (А, Б, П, Т, Ж, Л, т.б.) қаріптері енді екі-ақ таңбамен жазылады. Бұрын екі таңбалы (Д, Р, З, О,Ұ, У, Е) қаріптері енді бір-ақ таңбамен жазылады.

«Е» таңбасының «ﻪ‎»-сін алу қолайлы. Өйткені жалғанып жазылатын «Е» көп келеді.

«Х», «Ш», «Ф», «Һ» таңбаларын енді шығарып тастау керек деймін. Өйткені ол дыбыстар қазақ тілінде жоқ. Өзімізде жоқ дыбыстарды әліпбиге кіргізудің қажеті жоқ.

Қазақ «һәр», «һәм», «һеш», «һаман», «қаһар», «шаһар», «халық», «хабар», «хүкімет», «махкәма», «хакым», «хажат» демейді; «әр», «әм», «еш», «әман», «кәр», «шәр», «қалық», «қабар», «өкімет», «мекеме», «әкім», «қажат» деп айтады. Егер сингармонизм заңын қолданатын болсақ, қазақтың өз ыңғайына көшу керек. Басқа жұрттан кіретін «фалсафа», «фотография», «фікір», «флегматик» деген сықылды сөздерді «пәлсепе», «потограпия», «пікір», «пілегматик» деп жазудан кемшілік жоқ. Бұл қаріптерді жоғалтсақ (16=4х4) он алты таңбаны жойған боламыз. Бұл – үлкен кіріс.

Жалғыз-ақ «Х» мен «Һ» дыбысының әдебиетте, әсі­ресе одағай сөздерде жолы­ғатыны болады. Мы­салы: «Х», «Ох», «Ай­хай», «Үһлеме», «Аһа» деген сықылды. Солар үшін бұл екі дыбысты алу дұрыс па? Жоқ, оларды шығарып тас­тап: «Ай-ой», «Ай-қай», «Үлеме» деп жазғанымыз дұ­рыс па? Алда-жалда бұл екеуін тастай алмаймыз десек, онда мен бұлардың бір ғана таңбасы Х», «Һ» алуды ұсынамын.

Сонымен бұрынғы 100 таңбаның 58 таңбасын жоғалтып, 42 таңбаға қал­дырамын.

Мен бұрынғы жобамда емлені өзгертуді ұсынғамын. Егер ол жоба бойынша емле өзгеріп, осы жоба бойынша таңбалар азайғанда, жазу түріміз қалай болар екен? Жазып көрмекші!

Бұл жоба баспахана жұмысына да өте жеңілдік келтіреді. Қаріп теру жұмы­сын үйренуге ол үлкен оңай. Енді қаріп кішірейтіп жасауға болады.

Әсіресе, бала оқытуға, хат танытуға өте пайдалы. Бұрын 100 таңбамен таныстырылатын шәкірт, енді 42 таңбамен ғана таныстырылады. Ендеше, екі есе оңайлатқан болады.

Тағы бір қолайлысы: бұл жобаны қазір іске асыруға ешбір бөгет, ешбір расход жолықпайды. Бұрынғы басылған кітаптармен артық айырмасы да жоқ.

Және «Л», «Р», «Е», «З», «О» сықылды жеке қаріп­терді оқып, көзі жат­тығу келешектегі Ахаңның қаріптеріне тез түсінуге өте қолайлы.

Бұл жобамен баспаханаға ғана өзгеріс кіргізгеніміз болмаса, қолжазбамыз түк өзгермейді.

Менің бұл жобамды кей­­біреулер бүйректен сирақ шығарған көрер. Олай емес. Бұл қазіргі ша­ғымызға ең пайдалы, ең қолайлы жол.

Сөзді ұзартпай, ендігісін сыншылардың қарауына беремін.

Газет басқармаларына: Қазақстан, Түркістанда шы­ға­тын барлық газеттер осы жобаны да көшіріп басуын тілеймін.

Жүсіпбек

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.02.2018

Сенатор Д.Назарбаева Сингапурда болды

23.02.2018

ШҚО әкімі тұрғындар алдында есеп берді

23.02.2018

Қазақстандық парламентшілер ЕҚЫҰ ПА қысқы сессиясына қатысты

23.02.2018

Энергетика министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісі өтті 

23.02.2018

Оралхан Бөкейдің ағылшын тілінде жарық көрген кітабының тұсаукесері өтті

23.02.2018

СҚО-да Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті - Елбасы Қорының күндері өтуде

23.02.2018

Банктер мен Қаржыгерлер қауымдастығы қазақстандықтарға үндеу жариялады

23.02.2018

Гүлшара Әбдіқалықова елшілерден сенім грамоталарын қабылдады

23.02.2018

Жылда 500-ден астам жол апаты автобус жүргізушілерінің кінәсінен болады - ІІМ

23.02.2018

Мати Алавер: Полторанин медаль медаль алмаса жалақымның бір тиынын қалдырмай қайтарып беремін

23.02.2018

Алматыда Әлемдік экономика және саясат институты алаңында сарапшылар кездесуі өтті

23.02.2018

Элизабет Тұрсынбаева Кореядағы Олимпиадада 12-орын алды

23.02.2018

Сарайшық ескерткіштерін ғылыми зерттеу жұмыстары қолға алынады - Арыстанбек Мұхамедиұлы

23.02.2018

Дәулетжан Махмұт. Портрет

23.02.2018

Қазақстандағы алғашқы сотсыз татуласу орталығы Қызылордада құрылады

23.02.2018

Өскемендегі Жастар театры «Аршын мал алан» мюзиклін сахналады

23.02.2018

Атырау облысының әкімі тұрғындар алдында есеп берді

23.02.2018

Жамбылда атқарылатын жұмыс көп

23.02.2018

Әкім есебіне жетістіктер ғана арқау бола ма?

23.02.2018

Жаңа латын графикасына қатысты пікірлер

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ғабит ІСКЕНДЕРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Мәселе заманда емес, адамда...

Адамның азаматтығы, жауап­кер­шілігі туралы қай кезде де кеңі­нен сөз болады емес пе? Сондай әңгіме барысында кейбіреулер әңгі­ме арқауына айналған жандарға ая­ныш білдіріп, «олар сатқындық жа­с­айын деді дейсің бе, амалдың жоқтығынан жасады ғой, бәріне заман кінәлі» дегені бар-тын. Сонда Ұшыға апам былай деген еді: «Күн де орнында, сол баяғыша шығады, сол қалпында батады. Ай да орнында сол бұрынғыша туады. Өзгерсе адамның пейілі, ниеті өзгерген. Заманға жауапкершілік жүктеудің жөні жоқ...».

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Эфирде бейбастақтыққа неге жол беріледі? 

Әуе толқынынан хабар тыңдап отырмын. Әңгіме бойтұмар жайында өрбуде. Радио хабарын жүргізуші әлемге танымал адамдардың бой­тұмар ретінде нені ұстайтынын айта келе Кэмерон Диазды мысалға алды.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Даму үшін әділдік ауадай қажет

Әділдік қашанда адамзаттың арманы болып келеді. Жасыратыны жоқ, кейде бір ұжым түгілі, бір отбасының өзінде әділдік кемшін қалып жатады. Осындай жағдайда оның тұтас мемлекетте орнауы орындалмас армандай көрінетіні рас.

Зарема ШӘУКЕНОВА, ҰҒА корреспондент-мүшесі

Конфессияаралық диалогтың қазақстандық алаңы

Атақты америкалық саясаттанушы Самуэль Хантингтон 1996 жылы өзінің әлемдік ғылыми қоғамдас­тық арасында кең талқылауға түс­кен «Өркениеттер қақтығысы және әлемдік тәртіптің трансформациясы» атты кітабын жарыққа шығарды. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қайтқан малда қайыр бар

Осының алдында газет бетінде жарияланған «Бай бол­­саң, халқыңмен бол!» атты мақа­ламызда («Егемен Қазақстан», 09.02. 2018 жыл) меншік иелері­нің елімізден астыртын жолдар арқылы шығарып әкетіп жатқан капиталының түбі оларға қайыр бермейтіндігін, қазіргі күні Батыс әлемінде жүріп жатқан саяси-эко­номикалық үдерістердің екпі­німен бұл қаржылар сол жақ­тың өзінде ерте ме, кеш пе, қақпан­ға түсірілетіндігін, ал оның идеологиясы қазірдің өзінде әзір екендігін жазған едік. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу