Домбыра үні һәм қазақтың ұяты

Бұл мақала газеттің «Сөз төркіні» айдары аясында жыл басынан бері жарияланып келе жатқан қазақ классикалық әндерінің бүгінгі күнгі проблемалары жайлы мақаланың жалғасы іспетті. Анықтап айтсақ, онда негізінен мәтіннің жұмбақталуы жайында жазғанбыз. Ендігі сөз әуен, үннің жұмбақталуы жағына ойысты. 

Егемен Қазақстан
12.02.2018 9141

Белгілі қоғам қайраткері әрі музыкатанушы, композитор Хасен Қожа-Ахмет өзінің «Қазақ әндері қалай космополиттенді?» деген еңбегінде: «Кезінде А.За­таевичтiң «Қазақ халқы­ның 1000 әнi» жинағымен таныс­қан Еуропа зиялылары (Луи Арагон): – «Осыншама музы­калық қазына Еуропадағы он халықты қосқанда да табылмайды!» – деп таңғалды емес пе?!» деп жазады. Расында солай. Ал, одан да ғажабы сол 1000 әнде 1000 тағдыр бар еді...

Иә, әрқайсысының тарихы, шынайы өмірде болған оқиғасы бар-тұғын. Әуен сол оқиға, сол тағ­дырдан туған. Бүгінгідей тү­ні­мен күйсандыққа отырып одан-бұдан жұлмалап, екі так­тының арасынан аспайтын ит ырғылжың ырғақ емес еді ол әуен! Ең алдымен жүрек тол­қытып, сезім тербеген, жалыны жанды қинаған әлдебір оқиға бастан өтіп, сол себепті жан мен үннің үйлесімінен әуен шы­ғып, оған көңілдегі сүбелі сөз қосы­лып, ол тоғыз перне қос ішек­пен әдіптеле әуелегенде жансусар жаңа ән келетін өмірге. Тағ­дырлы ән! Ал оның тарихын да, сөзін де, тағдырын да былай қайы­ра тұрып тек үні жайлы айтайықшы.

Біз жаңалық ашып отырған жоқпыз, үннің адамның жан дүниесінен, болмысынан хабар беріп тұратынын ғылым дәлелдеген. Тіпті, «үн – адамның жан дүниесінің айнасы» деп те жатады. Қазақ әнінің біз бойлай бер­мейтін иірімі, тамсандырып қана қоятын тәтті тұсының бір құпиясы осы үнде жатса керек.

«Ұйықтап жатқан жүректі

ән оятар,

Үннің тәтті оралған

мәні оятар»

деді Абай дана. Демек ойлы құлақ тыңдарман сөздің мәні былай тұрсын, үннің мәніне бой­лайды екен. Үннің мәнінен оянады екен көңілі! Бұл сірә, қан­дай үн? Мұны бір ауыз сөз­бен түсіндіру мүмкін емес, әри­не. Мы­надай бір оқиға еске түседі.

Бірде студенттермен шығар­машылық кездесу барысында кинорежиссер Дәрежан Өмір­баев «Кардиограмма» филь­мін­дегі Жасұланның анасы рөліндегі актрисаны қалай кез­дес­тіргенін баяндап бергені туралы белгілі кинотанушы Нәзира Рахманқызы жазып еді.

Баласын ұрып, ұрыспай-ақ, үнсіз қарым-қатынаспен үндестік тауып қолқанат қылып жұмсап, аз-кем мейірін төгіп еркелетіп те отыратын баяғы әжелердің болмысын көрсете алатын актриса іздеп жүрген ғой. Бір күні вокзалдың күту за­лында отырған режиссер кенет ту сыртынан естілген әйелдің даусына құлақ түреді. Жүзін, түр-тұлғасын көрмеген қалпы, әлгі рөлді осы адам алып шыға алады деп іштей қатты қуанып кеткен екен. «Бейтаныс әйелдің ерекше мейірімге толы үнінен әжемнің болмысы елестеп ерекше күй кештім» деген екен режиссер.

Сөйтіп, үнінен өзі көрініп тұрған әйелге бұрылады. Ба­сында орамалы бар, ауылдың қа­рапайым әйелі екен. Бей­таныс еркектің ки­но­ға түсу жайлы ұсы­нысын есті­генде «ойбай, он­дайым жоқ» деп ат-то­нын ала қа­шады. Режиссер ақы­ры түсіндіріп, сол әйел «Кар­диограмма» фильмінде ана­­ның рөлін сомдайды. Көрген адам білер, керемет сомдайды. Көп сөз де жоқ. Әшейін бар ма, жоқ­тың айналасында үш-төрт-ақ рет сөйлейді, болды. Бірақ болмысындағы ғажайып терең­дік экранда қапысыз көрініс тауып, көрерменін өзіне ерекше тартады. Бұл не сонда? Үн оның қандай адам екендігінің белгісі екен. Режиссер түсіремін деп армандаған адамның ішкі әлемін үнінен көріп тұр...

Ән туралы, Абай атамыз айтқан «үннің мәні» туралы ойланып жүргенімде осы оқи­ға ойыма қайта-қайта келе бе­реді. Кейін бір бағдарламада сөйлеген әйгілі диктор Сауық Жақанова апамыздың «мен кісінің кісілігін бір-екі ауыз сөй­легенде үнінен аңғара аламын» деген мазмұндағы сөзін естіп, бір-бірімен қабысып жататын үн мен болмыс туралы ойымды онан сайын нықтай түсіп едім. Радиода ұзақ жылдар дауыстап шығарма оқыған адам шығармадағы небір жағымды, жағымсыз кейіпкерлер образын үнмен бейнелеп, кейін түйсігі әр қандай үндерден адам мінезін тап басып танитын тереңдікке ұласып кете барса керек.

Ендеше шынайы өмір­де болған оқиғалар себебі­нен өмірге ән әкелген бабала­рымыздың болмысы сол клас­си­калық әндеріміздің сазы арқылы жетіпті-ау бізге! Ол үнде олардың жан дүниесі, кісі­лік болмысы жатыр екен ғой! Ғажайып күйші Секен Тұрыс­беков қайталап айта беретін Мұхтар Әуезов атамыздың «қа­зақтың ұяты күйінде ғана қалды» деген сөзінің астар-мәні енді енді түсінікті болғандай. Болмысындағы тереңдік – адамның ішкі үні. Ол тіпті денеден шықты не, домбырадан шықты не, бәрібір екен. Күй адамның ішкі үнін, болмысын домбыраның мүмкіндігі арқылы жеткізу екен ғой. Осы жерде Қадыр Мырза Әлінің бүкіл алаш жатқа айтатын «Нағыз қазақ қазақ емес, Нағыз қазақ – домбыра» деген сөзі ғұлама Әуезовтің ойымен дәлме-дәл түседі. Тіпті Қадыр ақынның тұсындағы қазақ сол домбыра үніндегі болмысы бойындағы қазақ болатын болса онда ақын бұлай айтпас па еді деп те ойлайды екенсің. Осы тұрғыдан түсінсең бұл шумақ нағыз қазақтың асыл болмысы мен биік парасаты домбырада ғана қалды дегенді айтып, ол аса бір мақтанатындай да жағдай емес болып шығады. Шындығында да солай емес пе?

Ал, кеңес өкіметі кезінде қазақ­тың әсіресе шертпе күй­лерін бай-манаптың күй­лері деп қатты шектеуге ұшы­рат­қаны, домбырада саусақ басу­дың қазақы үлгісін өзгертіп жібергені туралы шертпе күйдің саңлағы Жанғали Жүзбай қолмен қойғандай жазып еді. Анығында бұл саусақ басудың өзгеруі күйдің болмысының өзгеруі еді. Онда жоғарыдағы қисынға салсақ бүгінгі домбы­раңыздың өзі нағыз қазақ болмай қалады. Шындығында бү­гінде күйдің ойы, философия­сы, қуаныш-қайғы, өкініш-мұңы секілді негізгі мәйегін ысыра тұрып қанша жылдам тартса сонша өтімді болады, танымал боламыз деген әуесқой күй­­шілердің әрекетінен-ақ көңілің құлазып сала береді. Сон­дықтан да «қазір күйді көз­бен тыңдайтын болдық» деп күйі­неді шын күйшілер. Иә, жылдам тартылатын күйлер бар, бұл жердегі әңгіме басқа. Жас музыкатанушы Рүстем Нұркен бүй дейді: «Музыка ғылы­мында «дыбыс идеалы» деген термин бар. Яғни, белгілі бір үнді ұлттық деп қабылдау. Қазақта ол – домбыраның қо­ңыр үні еді. Уақыт өте келе домбыраның ішегі балық аулайтын лескаға ауыстырылса да байырғы үнді сақтап қалғандай болдық. Жиырмасыншы ғасыр­дың аяғына дейін сақта­лып келгенімен, жаңа заманмен өзге мәдениеттің ықпалымен жаңа дыбыс та пайда болды. Бүгінгі қазақ ескіше тартатын күйшіні қабылдай алмайды. Өйткені жоғарыда айтылған «дыбыс идеалы» өзгерген. Эстраданың салдыр-гүрсіліне және күй өзінің негізгі мақсатынан айы­рылғаннан кейін осындай халге түстік. Ал, дыбыс идеалының өз­ге­руі – тұтас бір ұлттың өзін­дік болмысынан айырылу деген сөз». Міне, мә­селе қайда жа­тыр?

Тағы да Хасен Қожа-Ахмет­тің сөзіне жүгінсек: «Отар­шылдар қазақ әуенін бірте-бірте ассимиляциялап жоюды бөтен халықтар (не­гізі­нен, еуропалық) музыкасын шексіз мөлшерде насихаттап, қазақ санасына сіңдіру арқылы-ақ жүзеге асыру тәсілін таңдаған. Өкінішке қарай, сол мақсаттарына жетті де» деп жазған болатын.

Біз осылай өзіміздің асылымызды өзгенің жасығына айыр­бастадық. Керісінше дәл қа­зіргі уақытта біз беріле тың­дап, құты­рына билеп жүр­ген жасанды музыкадан жалыққан Еуро­па елдері өзде­рінің бұрынғы табиғи музыкасын қайта іздеп, соның сорабын сақтауға тырысып жатыр. Мұны музыка маманы, мәдениеттанушылар індете зерттесе талай дүниенің сыры ашылады. Кейінгі кезде небір шетелдік, әсіресе жапондық қыз-жігіттердің қазақ музыкасына қызығып, әнін айтып, күйін шертуге құмартқаны жөнінде көптеген ақпараттар шыға бастады. Ол баланың қарны ашқанда ойыншығынан жалыққаны секілді шын мәніндегі рухани азыққа ашыққаны. Ұлы даланың, көшпенді халықтың мирасқоры ретінде біздің табиғи музыкамызға табиғи азық-түлікке ұмтылғандай ұмты­латын күн келеді әлі. Талауға, ұрлауға көшеді. Мұндай ұят сіңген, ар мен сүйіспеншілік қатар өрілген, намыс пен рух қайнап жатқан табиғи «өнімді» Ұлы даланы ат тұяғымен кешіп, аң мен құстың, табиғаттың тілін білген даладай халық қана тудыра алады. Ал, біз шетелден қонақтар келсе, өзінің операсын көрсетіп, екі-үш классикалық әндердің жылдамырақ айтатын орындаушысын шақырып әннің бір-бір шумағын айтқызып бет сипаймыз, болды. Егер Еуропаға қонаққа барсақ, олар Ақанның «Маңмаңгерін» айтса көңілге демесең, оны Ерлан Рысқалидың айтқанының жанында күлкілі болып шықпай ма? Сондықтан оларға өз дүние­мізді деңгейінде көрсете білсек сол таңсық еді-ау. Баяғы сол қу құлдық сана...

Иә, бүгін бізде елді қалай еліктіреміз деген бір ғана мақ­сатқа ұлттық музыканы құр­бандыққа шалу науқаны жаппай жүруде. «Бір халықты жаулау үшін бірінші музыкасына қара. Құтырынып, билетуге ғана бейім болып тұрса ол халықты жау­лау қиын емес, тыңдаған жұрт жыламсырап тұрса, ол елді де жаулау қиын емес, егер музыкасы тыңдағанда ойға жетелейтін ел болса, оны жаулау өте қиын» деген Конфуций қағидасы музыкасы арқылы ұлтын танудың формуласы секілді. Ал, енді ұлы даланы қорғап келген бабаларымыздың бол­мысын танытар осынау ғажайып құндылығымыздың бүгінгі күйін жан күйдірер күйік­ті халге түсірдік. Бұл әри­не, Конфуций айтқан халдегі өзіміздің де күйіміз. Экрандағы эстрадашылардың сайранынан ел классикалық әндерімізді жет­­кізіп кеткен небір дүлдүл саң­лақ­тарымыздың есімін, тірі­ле­рінің түрін ұмытуға айналды. Сөйтіп эстраданың ерке­леріне хат жазып қайраткер бол дейтін халге де жеткен сияқтымыз...

Затаевич жинаған 1000 әннің 34-нің ғана сөзі болған екен. Қалғандарының бәрінің айыл-тұрманын түгендеуге қаншама қайраткер еңбек етті. Соның ішінде қазақ әндерінің текс­тологиясын зерттеген, соған бү­кіл ғұмырын арнаған бір адам болса, ол – Зейнелғабиден Қос­пақов. Үлкен музыкатанушы, үлкен ғалым. Ол кісі сол әндердің денінің сөзін орнына қойып шыққан. Одағай сөздерге дейін қойған. Бүкіл ғұмырын осыған арнаған. «Қазір дүниеден өтіп кеткен сол кісінің кітабы баспада жатқанына 10 жылға жуықтап, жақында ғана туған қызының демеуші тауып қузау салуымен енді баспадан шықпақшы», дейді Қоспақов туралы көл-көсір мәліметтер айтқан әнші, зерттеуші Еркін Шүкіман. Мұны біздің ұлттық өнерге, классикалық әндерге деген қазіргі көзқарасымыздың бір ғана көрінісі ретінде алға тартып отырмыз.

Осылайша, қазақтың клас­си­калық әндерін тыңдауға қауқарымыз жетпей қалды. Мә­тіндегі қаншама сыр, са­зындағы қаншама иірімге ілесе алмай адасып қалдық. Тіпті, соны жеткізушілердің өзінде кемшіліктер жетерлік. Ол да көңіл бөлмеуден шығатын дүние. Әннің қағаздағы мәтіні қалай болады, айтылғанда қалай айтылуы керек екендігі туралы әйгілі ғалым, сөз білгірі Рә­биға Сыздықованың жазған мақаласындағы талаптар туралы кей дәстүрлі әншімін деген жігіттер де біле бермейді. Ғалым Мекемтас Мырзахметтің орыс қарпіне көшкеннен кейінгі қазақтың сөйлеу мәнері қалай өзгеріп кеткені, оны кемшілік деп біліп жүрген қазақтың кем­де-кем екендігі туралы айт­қаны ұлттық өнерпаздарды да меңдеткен дерт ретінде бөлек айтар әңгіменің арқауы. Үндестік заңдылықтарын ғана сақтап қалмай, ән тарихы мен мазмұнына өзінің жанын сіңдіре жеткізген кешегі Жүсіпбек,  Жәнібектердің терең жан әлеміне қарап отырып, әнді шығаруға ғана емес, айтуға да кемел кісілік, алапат адамгершілік, ұлттың жанымен біте қайнаған орасан рух керек екенін аңғарасың. Оны келесі сөздің орайына қалдырайық.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.10.2018

Хәлің қалай, халық театры?

23.10.2018

Севильдік шаштараз шаш қимайды...

23.10.2018

Петропавлда сұйытылған газ жетіспейді

23.10.2018

Залесский: «Қазақ даласының өмірі»

23.10.2018

Жаңа құжат туризм секторына серпін бере ме?

23.10.2018

Жолдау-2018: Мамандар бастамаға қолдау көрсетуде

23.10.2018

Жолдауда айтылған өзекті мәселелер сөз болды

23.10.2018

Жаңа міндеттер жүктейді

23.10.2018

Балалар жылы жастар жылына жалғасады

23.10.2018

Қазақстанда еңбек кітапшасы алынып тасталады

23.10.2018

Павлодарға «Қайсар» келіп, «Ертісті» жеңіп кетті

23.10.2018

Ономастикадағы отарсыздану ойландырады

23.10.2018

Ортағасырлық қалалар әлемдік мәдениетке үлес қосты

23.10.2018

Қ. Әбдірахманов Қырғызстанның жаңа СІМ басшысын құттықтады

23.10.2018

Жолдау жете түсіндірілуде

23.10.2018

Қоғам қайраткері Талғат Кеңесбаев дүниеден өтті

23.10.2018

Жарқын бастамалар жалғасады

23.10.2018

Қоян өсірген бала

23.10.2018

Шетелдік БАҚ: Елбасының Финляндия мен Бельгия мемлекеттеріне ресми сапары

23.10.2018

Сауда-экономикалық байланыстарға серпін береді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Tulǵalardy mansuqtaýda qandaı maqsat bar?

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamalyq maqalasy – halyq tarapynan úl­ken qoldaý tapqan, kópshiliktiń yqylasy zor bolǵan bastama. Baǵdarlamanyń arqasynda hal­qymyzdyń mol rýhanı murasy qaıta jańǵyryp, tarıhymyz túgendeldi. Osy jobanyń aıasynda tól ádebıetimiz ben mádenıetimizdiń shetelderde nasıhattalýy, sheteldiń túrli saladaǵy eń mazmundy kitaptarynyń aǵylshynshadan tikeleı qazaq­shaǵa aýdarylyp, qalyń oqyrmanǵa tabystalýy da buryn-sońdy bolmaǵan is.

Дидар Амантай,

Kınoádebıet

Teginde, ult ádebıeti men qazaq kıno­sy arasynda, sonaý Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev zamanynan beri qalyptasqan ónegeli dástúr, jaqsy qarym-qatynas, tyǵyz baılanys búginde óz jalǵasyn taýyp otyr.

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу