Болат САЙЛАН,  әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры: Ауған соғысы нақты бағасын алған жоқ

Бүгін – Кеңес әскерінің Ауғанстан аумағынан шығарылғанына 29 жыл толады. Дүние жүзін бөліске салған екі жүйе арасындағы қақтығыстың шарықтау шегіндегі бұл соғыс талай тағдырларды жалмады. Оның тарихындағы аумақтар әлі де жетерлік. Төменде оқырман назарына ұсынылып отырған сұхбатта соның кейбір себептері айтылды.

Егемен Қазақстан
15.02.2018 8413

– Болат Санабайұлы, соғыс­қа солдат ретінде қатысу бар да, сол соғысты тарихшы ретінде зерттеу бар. Ауған соғысының ақиқатын ашуда материалдарды қайдан, қалай таптыңыз, ең алдымен неге сүйендіңіз?

–  Әскерден келгеннен кейін әл-Фараби атындағы Қазақ ұлт­­тық университетінің тарих фа­культетіне оқуға түстім. Сөй­тіп мен оқу бітіргенде Кеңес әс­кер­лерінің шектеулі континн­генті Ауғанстаннан әкетіліп, оған 1989 жылдан бастап саяси баға беру басталды. Сол сәтте менің Ауғанстанда әскери борышымды өте­­генімнен хабардар тарих ғылым­дары­ның докторы, профессор Керейхан Ра­қымжанұлы Аманжолов ағамыз ғылым жолын таңдауыма кеңес берді және өзі ғылыми жетекші болатынын айтты. Тарих ғылымдарының докторлары, профессорлар Асылхан Құрманбаев, Кеңес Нұрпейісов сынды ғалымдар ұстаздық әрі ағалық қамқорлықтарын көрсетті.

90-жылдардың басында менің тақы­рыбыма қатысты еңбектер аз болды. Ауғанстандағы соғыс қимылдарына қа­тыс­ты жарияланымдар Ресейдегі «Ком­мунист вооруженных сил», «Военно-исторический журнал», «Крас­ная звезда», «Комсомольская правда» және т.б. басылымдарда жария­ланды. Бірақ бұл материал­дарда қазақстандықтар туралы айтылмады. Сондықтан қазақ­стандықтардың бұл соғысқа қатысуы мен олардың шығынын білу үшін ста­тистикалық мәлі­меттерді анық­тауда көп тер төгуге тура келді. Ал­ды­мен Алматы қа­ла­­сындағы «Ауған соғы­сы арда­герлері ұйымдарының» жеке мұ­рағат қорларын, осы қала­дағы офицерлер үйінің қор­лары мен кітапханасын (қазір­гі Армия үйі), Қорғаныс ми­нистр­лігінің мұрағатын, Ресей­дің Подольск қаласында орна­­лас­қан әскери мұрағатты, соғыс­­қа қаты­­сушылардың жеке мұра­ғатын, Ғылым академиясы мен ұлттық кітапхананың қор­ларын, әрбір облыстағы Ауған соғысы ардагерлері ұйымдары мен мұрағат қорларын және осы соғысқа қатысты қандай да бір дерек табылады-ау деген орындар­дың барлығын зерттедім.

Ең қиыны қазақстандықтардың қаты­суы мен шығынын облыстар бойынша жеке саралап шығу болды. Өйткені Қазақстанда бұл жөнінде еңбектер ол кезде жоқтың қасы еді.

– Ауғанстандағы қырғын­ды көз­­бен көрген, кейіннен зерттеген ғалым ретінде айтыңызшы, бұл соғыс қимыл­дарын қалай баға­лауымыз керек? Жал­пы ал­ған­­да, Ауған соғысы өзінің та­­ри­хи бағасын ала алды ма?

– Ауған жанжалының бүкіл әлемді дүрліктіргені, әсіресе сол кезде КСРО құрамында болған он бес одақтас рес­публика халқын қатты абыржытқаны, мырыш табыттардың бірінен кейін бірі елге судай ағылғаны бұл жерде әскери қимылдар емес, шығыны көп соғыстың болғанына нақты дәлел. Сон­дықтан да болар, сол кездегі КОКП ОК мен КСРО Министрлер кеңесінің 1983 жылдың 17 қаң­тар­дағы қаулысымен барлық Ауған соғысына қатысушыларға «Жеңіл­дік туралы куәлік» беруге мәжбүр болды. Өйткені бозда­ғынан айырылған ана, аяқ-қолдан айырылған мүгедек, контузия алған жауынгер, із-түзсіз кеткен сарбаз және т.б. саны көбейді. Мұндай шығын тек соғыста болады.

Ал бұл соғыстың тарихи бағасы туралы тоқталатын болсақ, Кеңес Одағының 1941-1945 жылғы фашизмге қарсы соғысы төрт жылға созылды. Бірақ та оның толық тарихын жазып шығу үшін жарты ғасырдан астам уақыт жеткен жоқ. Сондықтан да 40-армияның Ауғанстан аумағында тоғыз жылдан астам уақыт жүргізген әскери қимылдары әкелген зардабын жазып шығу да біраз уақытты талап етеді. 1979-1989 жылдардағы Ауғанстандағы бұл соғыс ХХ ғасыр тарихына күрделі және қарама-қайшы парақтар ретінде кіретіні, сонымен қатар оған берілетін баға да әлі талай уақыт­ты талап ететіні рас. Қалай айтсақ та бұл соғыс тарихқа енді. Оны ешкім өшіре алмайды.

– Қалай айтсақ та, бұл соғыс КСРО тарапынан бас­қын­­шылық кепте көрініс тапты. Ауған­стандағы соғыс барысында «Біз бас­қын­шы елдің әске­ріміз-ау» деген ой бол­­­ған жоқ па?

– Сол кездегі кеңестік идеология әрбір Ау­ған соғысына қатысушыға сіздер интер­националдық борыш­тарыңызды өтеу­ге барасыздар деп имандай сендірді. Еш­қандай жауынгер өзін басқыншымын деп ойлаған жоқ. Жауынгердің бар білгені Отан алдын­дағы берген антын адал атқару еді.

Басқыншы ретінде соғысып жүрміз деген ой ешкімде болған жоқ. Керісінше, берген антымды адал атқарайын деп алға ұмтылды. Мүмкін, сол уақыттағы тәрбие мен жүйе талабы солай болған болар...

– Ауғанстан соғысының зерт­­­те­лу­ деңгейіне оралсақ. Елі­­міз­де бұл мә­селе­мен айналы­сатын арнайы зерттеу инс­­титут­тары бар ма? Бұл жағынан бұрын­ғы КСРО көлеміндегі елдермен әріптестік мәселесі қай деңгейде?

– Зерттеу институттары бар деп айта алмаймын, бірақ ұйымдар мен қоғам­дық бірлестіктер бар. Бұл ұйымдар және жеке ардагерлер бұрынғы КСРО көле­міндегі әріп­тестермен әрқашан байланыста. Бір-екеуін айтар болсам, Ха­лық Қаһарманы, генерал-­лей­тенант Бақытжан Ертаев бас­қа­ратын «Ауған соғысы ардагерлер қауымдастығы», Бақытбек Сма­ғұл жетекшілігіндегі Ауған соғы­сы ардагерлері ұйымдарының «Қазақстан ардагерлері» қауым­дас­тығы, Шәріп Өтегенов басқа­руындағы «Жергілікті соғыс және Ауғанстан ардагерлері одағы» және т.б. ұйымдар. Мәскеуде Ке­ңес Одағының Батыры, Қазақ­станның тумасы Руслан Аушев бас­қаратын ТМД үкіметтері бас­­­шылары кеңесі жанындағы «Жа­уынгер-интернационалистер істе­рі жөніндегі комитет» бұрын­ғы он бес одақтас республика арда­герлері ұйымдарымен жұ­мыс іс­тейді. Бұл ұйым әсіресе соғыс­та із-түзсіз кеткендерді із­деп табуда біршама жұмыстар атқа­рып жатыр. Осы ұйымдардың мұрын­дық болуымен 2012 жылы екі жерлесіміздің, көкшетаулық Алек­сей Зуев пен түркіс­тандық Абдул­хаким Ергешовтің мәйіті туған жер топырағына қайта жерленді.

– Бір сұхбатыңызда қазақ баласы жасаған ерлікті басқалар­дың атына телу көп болды деп­сіз. Ол қандай ер­лік­тер еді?

– Кеңестік қоғамда орыс ұл­тының өкілдері батыр атағын көп алды. Ауған соғысында 86 адам батыр атағын алса, соның біреуі ғана қазақ. Ол – Қайыргелді Майданов. Оған да бұл атақ оңай­лықпен берілген жоқ. Екі рет Ауған соғысына қатысып, талай жауынгерді ажал аузынан аман алып, өзі мінген тік­ұшаққа тиеп үлгерген Майдановтың ерлі­гін Кремль мінсіз мойындауға мәж­бүр болды. Ауған соғысында қаһар­ман комбат, қазіргі Халық Қаһар­маны Бақытжан Ертаевқа да сол кезде-ақ батыр атағы берілуі керек еді. «Қара майор» атанған Борис Керімбаевқа, Мәжіліс депутаты Бақытбек Смағұлға бұл атақ бұйыр­мады. Қазақ жігіттерінің ара­сында екі реттен Қызыл Жұлдыз орденін таққандар бар. Мысалы, Өскен Сағұлов, Асхат Ауғанбаев және т.б. Олар да батыр атағына ла­йық. Қазақ жігіттерінің жасаған ерлігі өз деңгейінде бағаланған жоқ.

– Соғыс аяқталған соң жүргізілген статистикаға сүйенсек, Ауған соғысы­на қатысқандардың 30-40 пайызы психологтардың көмегіне зәру бол­ған дейді. Ауған син­дромын немен түсін­дірер едіңіз?

– Соғыстың қанды қырғыны­нан өткен адам тағдыры – қатал­дыққа толы, қай­шылықты, қиын тағдыр. Бұған әсер ететін фактор – посттравматикалық син­дром. Синдром әсерінен адамның қоғамдық ортадағы өзін-өзі ұстауы өзге­реді. Оның негізгі белгілеріне, бітімге келе ал­мау, бей­біт шешуге болатын қақ­тығыстарда тек де­не күшін қол­дану жатады.

Кеңестік кезеңде Ауған соғы­сынан оралған жауынгерлерге ешқандай психологтар бөлінген жоқ. Оны өзіміз де білмедік. Тек әскерден оралғанда 10 күн ауру­ханаға жатқызды, көбінесе жұқ­палы ауруды тексеру үшін. Бірақ уақыт өте келе соның зардабын тартып жүрміз. Менің өзім әлі күнге дейін кей кездерде соғыста жүргенім туралы түс көремін. Кейбір қаруластарымыз Ауған синдромын көтере алмай тағдырларын бұзып алса, кейбірі түрме табалдырығын да аттады. Осының бәрі Ауған синдромының әсері.

– Ауғанстанда қанша жыл бол­ды­ңыз?

– 730 күн, яғни толық 2 жыл менің әскери қызметім Ауған­стандағы 40-армия құрамында, кеңес әскерлерінің шектеулі контингентінің 201-дивизия сол­дат­тары­ның қатарында сапқа тұ­рып соғысқа қаты­сумен өтті.

– Қанша рет жарақаттан­дыңыз?

– Алла қолдап, денеме оқ тиген жоқ. Бірақ ауыр контузия алдым. Соның салдарынан әлі күнге дейін жылына екі рет ем аламын. Шетелге де барып емделдім.

– Сіз үшін соғыс философия­сы не­де?­

– Соғыс философиясы туралы Бауыр­жан Момышұлынан артық қазақта асырып айтатын адам жоқ болар. Баукең бір сөзінде: «Мен соғыс туралы жазамын, бірақ соғысқа қарсымын» – деген екен. Сол сияқты менің де жарияланған еңбек­терім соғыс тақырыбы мен батырларға арнал­ған. Соғыстың өз заңды­лықтары мен тактикасы бар. Егер қарсыласыңның көзін сен жоймасаң, ол сенің көзіңді жоя­ды. Қалай болғанда да Отанға қауіп төнген жағдайда қорғануға, соғысуға тура келеді.

Әңгімелескен Алмас НҮСІП,

журналист

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.08.2018

Азиада-2018: Су добынан Қазақстан қыздар командасы күміс алды

21.08.2018

Атырау облысының шалғайдағы елді мекендеріне газ тартылады

21.08.2018

Азиада-2018: Таэквондошы Жансель Дениз ел қоржынына күміс жүлде салды

21.08.2018

Қазақстандық таэквондошы Руслан Жапаров қола медаль жеңіп алды

21.08.2018

Азиада-2018: Қазақстандық Кирилл Казанцев қола медаль жеңіп алды

21.08.2018

Қазақстанның үш облысында ауа райына байланысты ескерту жарияланды

21.08.2018

Өзбекстанның Премьер-министрі жол апатына ұшырады

21.08.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Астанадағы «Әзірет Сұлтан» мешітіне барды

21.08.2018

Астанада дәрігерлерге арналған жатақханалар салынады

21.08.2018

АҚШ-тың Мемхатшысы Құрбан Айт мерекесімен құттықтады

21.08.2018

Астанаға Түркия Жандармериясының басшылығымен арнайы делегация ресми сапармен келді

21.08.2018

Кооператив күш біріктіреді

21.08.2018

Шыңғыстаудағы Шәкәрім тойы

21.08.2018

Егемен ашқан есімдер: Егіз өрім

21.08.2018

72 сағатта 35 метр бөкебай тоқыған

21.08.2018

«Тақиялы періштені» төрткүл дүние көреді

21.08.2018

Жаңа жобаларды меңгеріп жатыр

21.08.2018

Шындық жұтқан тағдыр

21.08.2018

Шариғат жайлы шығарма

21.08.2018

Бұқар жырындағы бүгінгі тұрпат

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Өмір – әділ

Біреулер өмірді қарғап-сілеп жатады. Оның әділетсіз екендігін айтады. Рас-ау дейсің кейде. Егер өмір әділ болса, неге адам баласы әртүрлі? Біреу – бай, біреу – кедей. Біреу – сұлу, біреу – көріксіз. Біреу – ауру, біреу – сау. Расында да өмір дегенің күн мен түн, ыстық пен суық секілді қа­рама-қайшылықтардың ортасы екен ғой.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Уикипедияның үйретері не?

Бүгінде адамдар қолдарына кітапты жиі ала бермейді. Оған себеп – интернет. Халық қажет деген мәліметтерді компью­терді ақтарып, уикипедиядан іздейді. Мұның өзі өскелең уақыттың талабы. Бі­­рақ сол ақпараттық технологияңыз уақыт­­тың талабымен үндескенімен, нақты ақпарат алып, тарихи шындыққа көз жет­кізгісі келген талғампаз адамдардың талабына сай келе бере ме? Міне, мәселенің осы жағына келгенде үлкен күмән туындай­тын тәрізді.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу