Болат САЙЛАН,  әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры: Ауған соғысы нақты бағасын алған жоқ

Бүгін – Кеңес әскерінің Ауғанстан аумағынан шығарылғанына 29 жыл толады. Дүние жүзін бөліске салған екі жүйе арасындағы қақтығыстың шарықтау шегіндегі бұл соғыс талай тағдырларды жалмады. Оның тарихындағы аумақтар әлі де жетерлік. Төменде оқырман назарына ұсынылып отырған сұхбатта соның кейбір себептері айтылды.

Егемен Қазақстан
15.02.2018 9004

– Болат Санабайұлы, соғыс­қа солдат ретінде қатысу бар да, сол соғысты тарихшы ретінде зерттеу бар. Ауған соғысының ақиқатын ашуда материалдарды қайдан, қалай таптыңыз, ең алдымен неге сүйендіңіз?

–  Әскерден келгеннен кейін әл-Фараби атындағы Қазақ ұлт­­тық университетінің тарих фа­культетіне оқуға түстім. Сөй­тіп мен оқу бітіргенде Кеңес әс­кер­лерінің шектеулі континн­генті Ауғанстаннан әкетіліп, оған 1989 жылдан бастап саяси баға беру басталды. Сол сәтте менің Ауғанстанда әскери борышымды өте­­генімнен хабардар тарих ғылым­дары­ның докторы, профессор Керейхан Ра­қымжанұлы Аманжолов ағамыз ғылым жолын таңдауыма кеңес берді және өзі ғылыми жетекші болатынын айтты. Тарих ғылымдарының докторлары, профессорлар Асылхан Құрманбаев, Кеңес Нұрпейісов сынды ғалымдар ұстаздық әрі ағалық қамқорлықтарын көрсетті.

90-жылдардың басында менің тақы­рыбыма қатысты еңбектер аз болды. Ауғанстандағы соғыс қимылдарына қа­тыс­ты жарияланымдар Ресейдегі «Ком­мунист вооруженных сил», «Военно-исторический журнал», «Крас­ная звезда», «Комсомольская правда» және т.б. басылымдарда жария­ланды. Бірақ бұл материал­дарда қазақстандықтар туралы айтылмады. Сондықтан қазақ­стандықтардың бұл соғысқа қатысуы мен олардың шығынын білу үшін ста­тистикалық мәлі­меттерді анық­тауда көп тер төгуге тура келді. Ал­ды­мен Алматы қа­ла­­сындағы «Ауған соғы­сы арда­герлері ұйымдарының» жеке мұ­рағат қорларын, осы қала­дағы офицерлер үйінің қор­лары мен кітапханасын (қазір­гі Армия үйі), Қорғаныс ми­нистр­лігінің мұрағатын, Ресей­дің Подольск қаласында орна­­лас­қан әскери мұрағатты, соғыс­­қа қаты­­сушылардың жеке мұра­ғатын, Ғылым академиясы мен ұлттық кітапхананың қор­ларын, әрбір облыстағы Ауған соғысы ардагерлері ұйымдары мен мұрағат қорларын және осы соғысқа қатысты қандай да бір дерек табылады-ау деген орындар­дың барлығын зерттедім.

Ең қиыны қазақстандықтардың қаты­суы мен шығынын облыстар бойынша жеке саралап шығу болды. Өйткені Қазақстанда бұл жөнінде еңбектер ол кезде жоқтың қасы еді.

– Ауғанстандағы қырғын­ды көз­­бен көрген, кейіннен зерттеген ғалым ретінде айтыңызшы, бұл соғыс қимыл­дарын қалай баға­лауымыз керек? Жал­пы ал­ған­­да, Ауған соғысы өзінің та­­ри­хи бағасын ала алды ма?

– Ауған жанжалының бүкіл әлемді дүрліктіргені, әсіресе сол кезде КСРО құрамында болған он бес одақтас рес­публика халқын қатты абыржытқаны, мырыш табыттардың бірінен кейін бірі елге судай ағылғаны бұл жерде әскери қимылдар емес, шығыны көп соғыстың болғанына нақты дәлел. Сон­дықтан да болар, сол кездегі КОКП ОК мен КСРО Министрлер кеңесінің 1983 жылдың 17 қаң­тар­дағы қаулысымен барлық Ауған соғысына қатысушыларға «Жеңіл­дік туралы куәлік» беруге мәжбүр болды. Өйткені бозда­ғынан айырылған ана, аяқ-қолдан айырылған мүгедек, контузия алған жауынгер, із-түзсіз кеткен сарбаз және т.б. саны көбейді. Мұндай шығын тек соғыста болады.

Ал бұл соғыстың тарихи бағасы туралы тоқталатын болсақ, Кеңес Одағының 1941-1945 жылғы фашизмге қарсы соғысы төрт жылға созылды. Бірақ та оның толық тарихын жазып шығу үшін жарты ғасырдан астам уақыт жеткен жоқ. Сондықтан да 40-армияның Ауғанстан аумағында тоғыз жылдан астам уақыт жүргізген әскери қимылдары әкелген зардабын жазып шығу да біраз уақытты талап етеді. 1979-1989 жылдардағы Ауғанстандағы бұл соғыс ХХ ғасыр тарихына күрделі және қарама-қайшы парақтар ретінде кіретіні, сонымен қатар оған берілетін баға да әлі талай уақыт­ты талап ететіні рас. Қалай айтсақ та бұл соғыс тарихқа енді. Оны ешкім өшіре алмайды.

– Қалай айтсақ та, бұл соғыс КСРО тарапынан бас­қын­­шылық кепте көрініс тапты. Ауған­стандағы соғыс барысында «Біз бас­қын­шы елдің әске­ріміз-ау» деген ой бол­­­ған жоқ па?

– Сол кездегі кеңестік идеология әрбір Ау­ған соғысына қатысушыға сіздер интер­националдық борыш­тарыңызды өтеу­ге барасыздар деп имандай сендірді. Еш­қандай жауынгер өзін басқыншымын деп ойлаған жоқ. Жауынгердің бар білгені Отан алдын­дағы берген антын адал атқару еді.

Басқыншы ретінде соғысып жүрміз деген ой ешкімде болған жоқ. Керісінше, берген антымды адал атқарайын деп алға ұмтылды. Мүмкін, сол уақыттағы тәрбие мен жүйе талабы солай болған болар...

– Ауғанстан соғысының зерт­­­те­лу­ деңгейіне оралсақ. Елі­­міз­де бұл мә­селе­мен айналы­сатын арнайы зерттеу инс­­титут­тары бар ма? Бұл жағынан бұрын­ғы КСРО көлеміндегі елдермен әріптестік мәселесі қай деңгейде?

– Зерттеу институттары бар деп айта алмаймын, бірақ ұйымдар мен қоғам­дық бірлестіктер бар. Бұл ұйымдар және жеке ардагерлер бұрынғы КСРО көле­міндегі әріп­тестермен әрқашан байланыста. Бір-екеуін айтар болсам, Ха­лық Қаһарманы, генерал-­лей­тенант Бақытжан Ертаев бас­қа­ратын «Ауған соғысы ардагерлер қауымдастығы», Бақытбек Сма­ғұл жетекшілігіндегі Ауған соғы­сы ардагерлері ұйымдарының «Қазақстан ардагерлері» қауым­дас­тығы, Шәріп Өтегенов басқа­руындағы «Жергілікті соғыс және Ауғанстан ардагерлері одағы» және т.б. ұйымдар. Мәскеуде Ке­ңес Одағының Батыры, Қазақ­станның тумасы Руслан Аушев бас­қаратын ТМД үкіметтері бас­­­шылары кеңесі жанындағы «Жа­уынгер-интернационалистер істе­рі жөніндегі комитет» бұрын­ғы он бес одақтас республика арда­герлері ұйымдарымен жұ­мыс іс­тейді. Бұл ұйым әсіресе соғыс­та із-түзсіз кеткендерді із­деп табуда біршама жұмыстар атқа­рып жатыр. Осы ұйымдардың мұрын­дық болуымен 2012 жылы екі жерлесіміздің, көкшетаулық Алек­сей Зуев пен түркіс­тандық Абдул­хаким Ергешовтің мәйіті туған жер топырағына қайта жерленді.

– Бір сұхбатыңызда қазақ баласы жасаған ерлікті басқалар­дың атына телу көп болды деп­сіз. Ол қандай ер­лік­тер еді?

– Кеңестік қоғамда орыс ұл­тының өкілдері батыр атағын көп алды. Ауған соғысында 86 адам батыр атағын алса, соның біреуі ғана қазақ. Ол – Қайыргелді Майданов. Оған да бұл атақ оңай­лықпен берілген жоқ. Екі рет Ауған соғысына қатысып, талай жауынгерді ажал аузынан аман алып, өзі мінген тік­ұшаққа тиеп үлгерген Майдановтың ерлі­гін Кремль мінсіз мойындауға мәж­бүр болды. Ауған соғысында қаһар­ман комбат, қазіргі Халық Қаһар­маны Бақытжан Ертаевқа да сол кезде-ақ батыр атағы берілуі керек еді. «Қара майор» атанған Борис Керімбаевқа, Мәжіліс депутаты Бақытбек Смағұлға бұл атақ бұйыр­мады. Қазақ жігіттерінің ара­сында екі реттен Қызыл Жұлдыз орденін таққандар бар. Мысалы, Өскен Сағұлов, Асхат Ауғанбаев және т.б. Олар да батыр атағына ла­йық. Қазақ жігіттерінің жасаған ерлігі өз деңгейінде бағаланған жоқ.

– Соғыс аяқталған соң жүргізілген статистикаға сүйенсек, Ауған соғысы­на қатысқандардың 30-40 пайызы психологтардың көмегіне зәру бол­ған дейді. Ауған син­дромын немен түсін­дірер едіңіз?

– Соғыстың қанды қырғыны­нан өткен адам тағдыры – қатал­дыққа толы, қай­шылықты, қиын тағдыр. Бұған әсер ететін фактор – посттравматикалық син­дром. Синдром әсерінен адамның қоғамдық ортадағы өзін-өзі ұстауы өзге­реді. Оның негізгі белгілеріне, бітімге келе ал­мау, бей­біт шешуге болатын қақ­тығыстарда тек де­не күшін қол­дану жатады.

Кеңестік кезеңде Ауған соғы­сынан оралған жауынгерлерге ешқандай психологтар бөлінген жоқ. Оны өзіміз де білмедік. Тек әскерден оралғанда 10 күн ауру­ханаға жатқызды, көбінесе жұқ­палы ауруды тексеру үшін. Бірақ уақыт өте келе соның зардабын тартып жүрміз. Менің өзім әлі күнге дейін кей кездерде соғыста жүргенім туралы түс көремін. Кейбір қаруластарымыз Ауған синдромын көтере алмай тағдырларын бұзып алса, кейбірі түрме табалдырығын да аттады. Осының бәрі Ауған синдромының әсері.

– Ауғанстанда қанша жыл бол­ды­ңыз?

– 730 күн, яғни толық 2 жыл менің әскери қызметім Ауған­стандағы 40-армия құрамында, кеңес әскерлерінің шектеулі контингентінің 201-дивизия сол­дат­тары­ның қатарында сапқа тұ­рып соғысқа қаты­сумен өтті.

– Қанша рет жарақаттан­дыңыз?

– Алла қолдап, денеме оқ тиген жоқ. Бірақ ауыр контузия алдым. Соның салдарынан әлі күнге дейін жылына екі рет ем аламын. Шетелге де барып емделдім.

– Сіз үшін соғыс философия­сы не­де?­

– Соғыс философиясы туралы Бауыр­жан Момышұлынан артық қазақта асырып айтатын адам жоқ болар. Баукең бір сөзінде: «Мен соғыс туралы жазамын, бірақ соғысқа қарсымын» – деген екен. Сол сияқты менің де жарияланған еңбек­терім соғыс тақырыбы мен батырларға арнал­ған. Соғыстың өз заңды­лықтары мен тактикасы бар. Егер қарсыласыңның көзін сен жоймасаң, ол сенің көзіңді жоя­ды. Қалай болғанда да Отанға қауіп төнген жағдайда қорғануға, соғысуға тура келеді.

Әңгімелескен Алмас НҮСІП,

журналист

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Арыстанбек Мұхамедиұлы Димаш пен Данелияға сәттілік тіледі

17.02.2019

Ауған ардагерлері оқушылармен кездесті

17.02.2019

Өскеменде 37 көшеге жаңа атау берілді

17.02.2019

Геннадий Головкиннің ықтимал қарсыластары белгілі болды

17.02.2019

Талдықорғанда «Тайлақтың тақиясы» фильмінің тұсаукесері өтті

17.02.2019

Биатлоннан әлем кубогі: Роман Еремин із кесушілер сынында 48-ші орын алды

17.02.2019

Ғылыми жобалардың үздіктері анықталды

17.02.2019

Қыздар бесік жырын айтудан жарысқа түсті

17.02.2019

Үндістанда орын алған террористік әрекетке байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

​Иранда орын алған террористік әрекеттерге байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

Көркем гимнастикадан төрт дүркін әлем чемпионы Гран-приде Димаштың әніне биледі

17.02.2019

Қазақстандық футболшы голландиялық клубқа 6:0 есебімен жеңіске жетуге көмектесті

17.02.2019

Болгариядағы "Странджа" турнирінде алты боксшымыз ширек финалға өтті

17.02.2019

Қазақстанның көрікті жерлері туралы бағдарлама халықаралық сыйлыққа ие болды

17.02.2019

Димаш пен Данэлияның The World's Best шоуындағы қарсыластары анықталды 

17.02.2019

Қ.Тоқаев Мюнхен конференциясына қатысты

17.02.2019

Көркем гимнастикадан Мәскеудегі Гран-при: Әділханова 19-шы орында

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу