Болат САЙЛАН,  әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры: Ауған соғысы нақты бағасын алған жоқ

Бүгін – Кеңес әскерінің Ауғанстан аумағынан шығарылғанына 29 жыл толады. Дүние жүзін бөліске салған екі жүйе арасындағы қақтығыстың шарықтау шегіндегі бұл соғыс талай тағдырларды жалмады. Оның тарихындағы аумақтар әлі де жетерлік. Төменде оқырман назарына ұсынылып отырған сұхбатта соның кейбір себептері айтылды.

Егемен Қазақстан
15.02.2018 8683

– Болат Санабайұлы, соғыс­қа солдат ретінде қатысу бар да, сол соғысты тарихшы ретінде зерттеу бар. Ауған соғысының ақиқатын ашуда материалдарды қайдан, қалай таптыңыз, ең алдымен неге сүйендіңіз?

–  Әскерден келгеннен кейін әл-Фараби атындағы Қазақ ұлт­­тық университетінің тарих фа­культетіне оқуға түстім. Сөй­тіп мен оқу бітіргенде Кеңес әс­кер­лерінің шектеулі континн­генті Ауғанстаннан әкетіліп, оған 1989 жылдан бастап саяси баға беру басталды. Сол сәтте менің Ауғанстанда әскери борышымды өте­­генімнен хабардар тарих ғылым­дары­ның докторы, профессор Керейхан Ра­қымжанұлы Аманжолов ағамыз ғылым жолын таңдауыма кеңес берді және өзі ғылыми жетекші болатынын айтты. Тарих ғылымдарының докторлары, профессорлар Асылхан Құрманбаев, Кеңес Нұрпейісов сынды ғалымдар ұстаздық әрі ағалық қамқорлықтарын көрсетті.

90-жылдардың басында менің тақы­рыбыма қатысты еңбектер аз болды. Ауғанстандағы соғыс қимылдарына қа­тыс­ты жарияланымдар Ресейдегі «Ком­мунист вооруженных сил», «Военно-исторический журнал», «Крас­ная звезда», «Комсомольская правда» және т.б. басылымдарда жария­ланды. Бірақ бұл материал­дарда қазақстандықтар туралы айтылмады. Сондықтан қазақ­стандықтардың бұл соғысқа қатысуы мен олардың шығынын білу үшін ста­тистикалық мәлі­меттерді анық­тауда көп тер төгуге тура келді. Ал­ды­мен Алматы қа­ла­­сындағы «Ауған соғы­сы арда­герлері ұйымдарының» жеке мұ­рағат қорларын, осы қала­дағы офицерлер үйінің қор­лары мен кітапханасын (қазір­гі Армия үйі), Қорғаныс ми­нистр­лігінің мұрағатын, Ресей­дің Подольск қаласында орна­­лас­қан әскери мұрағатты, соғыс­­қа қаты­­сушылардың жеке мұра­ғатын, Ғылым академиясы мен ұлттық кітапхананың қор­ларын, әрбір облыстағы Ауған соғысы ардагерлері ұйымдары мен мұрағат қорларын және осы соғысқа қатысты қандай да бір дерек табылады-ау деген орындар­дың барлығын зерттедім.

Ең қиыны қазақстандықтардың қаты­суы мен шығынын облыстар бойынша жеке саралап шығу болды. Өйткені Қазақстанда бұл жөнінде еңбектер ол кезде жоқтың қасы еді.

– Ауғанстандағы қырғын­ды көз­­бен көрген, кейіннен зерттеген ғалым ретінде айтыңызшы, бұл соғыс қимыл­дарын қалай баға­лауымыз керек? Жал­пы ал­ған­­да, Ауған соғысы өзінің та­­ри­хи бағасын ала алды ма?

– Ауған жанжалының бүкіл әлемді дүрліктіргені, әсіресе сол кезде КСРО құрамында болған он бес одақтас рес­публика халқын қатты абыржытқаны, мырыш табыттардың бірінен кейін бірі елге судай ағылғаны бұл жерде әскери қимылдар емес, шығыны көп соғыстың болғанына нақты дәлел. Сон­дықтан да болар, сол кездегі КОКП ОК мен КСРО Министрлер кеңесінің 1983 жылдың 17 қаң­тар­дағы қаулысымен барлық Ауған соғысына қатысушыларға «Жеңіл­дік туралы куәлік» беруге мәжбүр болды. Өйткені бозда­ғынан айырылған ана, аяқ-қолдан айырылған мүгедек, контузия алған жауынгер, із-түзсіз кеткен сарбаз және т.б. саны көбейді. Мұндай шығын тек соғыста болады.

Ал бұл соғыстың тарихи бағасы туралы тоқталатын болсақ, Кеңес Одағының 1941-1945 жылғы фашизмге қарсы соғысы төрт жылға созылды. Бірақ та оның толық тарихын жазып шығу үшін жарты ғасырдан астам уақыт жеткен жоқ. Сондықтан да 40-армияның Ауғанстан аумағында тоғыз жылдан астам уақыт жүргізген әскери қимылдары әкелген зардабын жазып шығу да біраз уақытты талап етеді. 1979-1989 жылдардағы Ауғанстандағы бұл соғыс ХХ ғасыр тарихына күрделі және қарама-қайшы парақтар ретінде кіретіні, сонымен қатар оған берілетін баға да әлі талай уақыт­ты талап ететіні рас. Қалай айтсақ та бұл соғыс тарихқа енді. Оны ешкім өшіре алмайды.

– Қалай айтсақ та, бұл соғыс КСРО тарапынан бас­қын­­шылық кепте көрініс тапты. Ауған­стандағы соғыс барысында «Біз бас­қын­шы елдің әске­ріміз-ау» деген ой бол­­­ған жоқ па?

– Сол кездегі кеңестік идеология әрбір Ау­ған соғысына қатысушыға сіздер интер­националдық борыш­тарыңызды өтеу­ге барасыздар деп имандай сендірді. Еш­қандай жауынгер өзін басқыншымын деп ойлаған жоқ. Жауынгердің бар білгені Отан алдын­дағы берген антын адал атқару еді.

Басқыншы ретінде соғысып жүрміз деген ой ешкімде болған жоқ. Керісінше, берген антымды адал атқарайын деп алға ұмтылды. Мүмкін, сол уақыттағы тәрбие мен жүйе талабы солай болған болар...

– Ауғанстан соғысының зерт­­­те­лу­ деңгейіне оралсақ. Елі­­міз­де бұл мә­селе­мен айналы­сатын арнайы зерттеу инс­­титут­тары бар ма? Бұл жағынан бұрын­ғы КСРО көлеміндегі елдермен әріптестік мәселесі қай деңгейде?

– Зерттеу институттары бар деп айта алмаймын, бірақ ұйымдар мен қоғам­дық бірлестіктер бар. Бұл ұйымдар және жеке ардагерлер бұрынғы КСРО көле­міндегі әріп­тестермен әрқашан байланыста. Бір-екеуін айтар болсам, Ха­лық Қаһарманы, генерал-­лей­тенант Бақытжан Ертаев бас­қа­ратын «Ауған соғысы ардагерлер қауымдастығы», Бақытбек Сма­ғұл жетекшілігіндегі Ауған соғы­сы ардагерлері ұйымдарының «Қазақстан ардагерлері» қауым­дас­тығы, Шәріп Өтегенов басқа­руындағы «Жергілікті соғыс және Ауғанстан ардагерлері одағы» және т.б. ұйымдар. Мәскеуде Ке­ңес Одағының Батыры, Қазақ­станның тумасы Руслан Аушев бас­қаратын ТМД үкіметтері бас­­­шылары кеңесі жанындағы «Жа­уынгер-интернационалистер істе­рі жөніндегі комитет» бұрын­ғы он бес одақтас республика арда­герлері ұйымдарымен жұ­мыс іс­тейді. Бұл ұйым әсіресе соғыс­та із-түзсіз кеткендерді із­деп табуда біршама жұмыстар атқа­рып жатыр. Осы ұйымдардың мұрын­дық болуымен 2012 жылы екі жерлесіміздің, көкшетаулық Алек­сей Зуев пен түркіс­тандық Абдул­хаким Ергешовтің мәйіті туған жер топырағына қайта жерленді.

– Бір сұхбатыңызда қазақ баласы жасаған ерлікті басқалар­дың атына телу көп болды деп­сіз. Ол қандай ер­лік­тер еді?

– Кеңестік қоғамда орыс ұл­тының өкілдері батыр атағын көп алды. Ауған соғысында 86 адам батыр атағын алса, соның біреуі ғана қазақ. Ол – Қайыргелді Майданов. Оған да бұл атақ оңай­лықпен берілген жоқ. Екі рет Ауған соғысына қатысып, талай жауынгерді ажал аузынан аман алып, өзі мінген тік­ұшаққа тиеп үлгерген Майдановтың ерлі­гін Кремль мінсіз мойындауға мәж­бүр болды. Ауған соғысында қаһар­ман комбат, қазіргі Халық Қаһар­маны Бақытжан Ертаевқа да сол кезде-ақ батыр атағы берілуі керек еді. «Қара майор» атанған Борис Керімбаевқа, Мәжіліс депутаты Бақытбек Смағұлға бұл атақ бұйыр­мады. Қазақ жігіттерінің ара­сында екі реттен Қызыл Жұлдыз орденін таққандар бар. Мысалы, Өскен Сағұлов, Асхат Ауғанбаев және т.б. Олар да батыр атағына ла­йық. Қазақ жігіттерінің жасаған ерлігі өз деңгейінде бағаланған жоқ.

– Соғыс аяқталған соң жүргізілген статистикаға сүйенсек, Ауған соғысы­на қатысқандардың 30-40 пайызы психологтардың көмегіне зәру бол­ған дейді. Ауған син­дромын немен түсін­дірер едіңіз?

– Соғыстың қанды қырғыны­нан өткен адам тағдыры – қатал­дыққа толы, қай­шылықты, қиын тағдыр. Бұған әсер ететін фактор – посттравматикалық син­дром. Синдром әсерінен адамның қоғамдық ортадағы өзін-өзі ұстауы өзге­реді. Оның негізгі белгілеріне, бітімге келе ал­мау, бей­біт шешуге болатын қақ­тығыстарда тек де­не күшін қол­дану жатады.

Кеңестік кезеңде Ауған соғы­сынан оралған жауынгерлерге ешқандай психологтар бөлінген жоқ. Оны өзіміз де білмедік. Тек әскерден оралғанда 10 күн ауру­ханаға жатқызды, көбінесе жұқ­палы ауруды тексеру үшін. Бірақ уақыт өте келе соның зардабын тартып жүрміз. Менің өзім әлі күнге дейін кей кездерде соғыста жүргенім туралы түс көремін. Кейбір қаруластарымыз Ауған синдромын көтере алмай тағдырларын бұзып алса, кейбірі түрме табалдырығын да аттады. Осының бәрі Ауған синдромының әсері.

– Ауғанстанда қанша жыл бол­ды­ңыз?

– 730 күн, яғни толық 2 жыл менің әскери қызметім Ауған­стандағы 40-армия құрамында, кеңес әскерлерінің шектеулі контингентінің 201-дивизия сол­дат­тары­ның қатарында сапқа тұ­рып соғысқа қаты­сумен өтті.

– Қанша рет жарақаттан­дыңыз?

– Алла қолдап, денеме оқ тиген жоқ. Бірақ ауыр контузия алдым. Соның салдарынан әлі күнге дейін жылына екі рет ем аламын. Шетелге де барып емделдім.

– Сіз үшін соғыс философия­сы не­де?­

– Соғыс философиясы туралы Бауыр­жан Момышұлынан артық қазақта асырып айтатын адам жоқ болар. Баукең бір сөзінде: «Мен соғыс туралы жазамын, бірақ соғысқа қарсымын» – деген екен. Сол сияқты менің де жарияланған еңбек­терім соғыс тақырыбы мен батырларға арнал­ған. Соғыстың өз заңды­лықтары мен тактикасы бар. Егер қарсыласыңның көзін сен жоймасаң, ол сенің көзіңді жоя­ды. Қалай болғанда да Отанға қауіп төнген жағдайда қорғануға, соғысуға тура келеді.

Әңгімелескен Алмас НҮСІП,

журналист

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.11.2018

Маңғыстауда «Адал ұрпақ» ерікті мектеп клубтарының облыстық слеті өтті

19.11.2018

Маңғыстауда өткен тарихи турнир өз мәресіне жетті

19.11.2018

Энергия үнемдеу бойынша Қазақстан 32-ші орында

19.11.2018

Көкшетауда жылу ақысы арзандайды

19.11.2018

Теміртауда Президенттік пән олимпиадасы өтті

19.11.2018

Бітіруші түлектер мансап орталықтары арқылы жұмысқа орналасады

19.11.2018

Павлодар облысында кәсіпкер әйелдер 113 жоба жүзеге асырған

19.11.2018

Солтүстік Қазақстан облысының әкімі күнгейліктерді теріскейге шақырды

19.11.2018

Петропавлда жаңа шіркеу ашылды

19.11.2018

Қостанайда жол қозғалысы ережесінің бір күнде 375 рет бұзылғаны анықталды

19.11.2018

Солтүстік Қазақстанда 1 миллион тоннаға жуық майлы дақыл жиналды

19.11.2018

«Ко­рей хал­қының дәс­түрлі маскалары» көр­ме­сі ашы­лды

19.11.2018

Қасқырдан құтқарып қалды

19.11.2018

Алматыда инклюзивті білім берудің үздік оқытушылары анықталды

19.11.2018

Солтүстік Қазақстанда спорт кешеніне Батыр Баянның есімі берілді

19.11.2018

Батыс Қазақстанда жаңа портал жұмысын бастады

19.11.2018

Жолдау бәсекеге қабілеттілікті арттырады

19.11.2018

Қыс мезгіліне дайындықтың жай-жапсары қозғалды

19.11.2018

Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды

19.11.2018

Жолдау-2018: Тұрмыс сапасына басымдық беріледі

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу