Болат САЙЛАН,  әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры: Ауған соғысы нақты бағасын алған жоқ

Бүгін – Кеңес әскерінің Ауғанстан аумағынан шығарылғанына 29 жыл толады. Дүние жүзін бөліске салған екі жүйе арасындағы қақтығыстың шарықтау шегіндегі бұл соғыс талай тағдырларды жалмады. Оның тарихындағы аумақтар әлі де жетерлік. Төменде оқырман назарына ұсынылып отырған сұхбатта соның кейбір себептері айтылды.

Егемен Қазақстан
15.02.2018 8249

– Болат Санабайұлы, соғыс­қа солдат ретінде қатысу бар да, сол соғысты тарихшы ретінде зерттеу бар. Ауған соғысының ақиқатын ашуда материалдарды қайдан, қалай таптыңыз, ең алдымен неге сүйендіңіз?

–  Әскерден келгеннен кейін әл-Фараби атындағы Қазақ ұлт­­тық университетінің тарих фа­культетіне оқуға түстім. Сөй­тіп мен оқу бітіргенде Кеңес әс­кер­лерінің шектеулі континн­генті Ауғанстаннан әкетіліп, оған 1989 жылдан бастап саяси баға беру басталды. Сол сәтте менің Ауғанстанда әскери борышымды өте­­генімнен хабардар тарих ғылым­дары­ның докторы, профессор Керейхан Ра­қымжанұлы Аманжолов ағамыз ғылым жолын таңдауыма кеңес берді және өзі ғылыми жетекші болатынын айтты. Тарих ғылымдарының докторлары, профессорлар Асылхан Құрманбаев, Кеңес Нұрпейісов сынды ғалымдар ұстаздық әрі ағалық қамқорлықтарын көрсетті.

90-жылдардың басында менің тақы­рыбыма қатысты еңбектер аз болды. Ауғанстандағы соғыс қимылдарына қа­тыс­ты жарияланымдар Ресейдегі «Ком­мунист вооруженных сил», «Военно-исторический журнал», «Крас­ная звезда», «Комсомольская правда» және т.б. басылымдарда жария­ланды. Бірақ бұл материал­дарда қазақстандықтар туралы айтылмады. Сондықтан қазақ­стандықтардың бұл соғысқа қатысуы мен олардың шығынын білу үшін ста­тистикалық мәлі­меттерді анық­тауда көп тер төгуге тура келді. Ал­ды­мен Алматы қа­ла­­сындағы «Ауған соғы­сы арда­герлері ұйымдарының» жеке мұ­рағат қорларын, осы қала­дағы офицерлер үйінің қор­лары мен кітапханасын (қазір­гі Армия үйі), Қорғаныс ми­нистр­лігінің мұрағатын, Ресей­дің Подольск қаласында орна­­лас­қан әскери мұрағатты, соғыс­­қа қаты­­сушылардың жеке мұра­ғатын, Ғылым академиясы мен ұлттық кітапхананың қор­ларын, әрбір облыстағы Ауған соғысы ардагерлері ұйымдары мен мұрағат қорларын және осы соғысқа қатысты қандай да бір дерек табылады-ау деген орындар­дың барлығын зерттедім.

Ең қиыны қазақстандықтардың қаты­суы мен шығынын облыстар бойынша жеке саралап шығу болды. Өйткені Қазақстанда бұл жөнінде еңбектер ол кезде жоқтың қасы еді.

– Ауғанстандағы қырғын­ды көз­­бен көрген, кейіннен зерттеген ғалым ретінде айтыңызшы, бұл соғыс қимыл­дарын қалай баға­лауымыз керек? Жал­пы ал­ған­­да, Ауған соғысы өзінің та­­ри­хи бағасын ала алды ма?

– Ауған жанжалының бүкіл әлемді дүрліктіргені, әсіресе сол кезде КСРО құрамында болған он бес одақтас рес­публика халқын қатты абыржытқаны, мырыш табыттардың бірінен кейін бірі елге судай ағылғаны бұл жерде әскери қимылдар емес, шығыны көп соғыстың болғанына нақты дәлел. Сон­дықтан да болар, сол кездегі КОКП ОК мен КСРО Министрлер кеңесінің 1983 жылдың 17 қаң­тар­дағы қаулысымен барлық Ауған соғысына қатысушыларға «Жеңіл­дік туралы куәлік» беруге мәжбүр болды. Өйткені бозда­ғынан айырылған ана, аяқ-қолдан айырылған мүгедек, контузия алған жауынгер, із-түзсіз кеткен сарбаз және т.б. саны көбейді. Мұндай шығын тек соғыста болады.

Ал бұл соғыстың тарихи бағасы туралы тоқталатын болсақ, Кеңес Одағының 1941-1945 жылғы фашизмге қарсы соғысы төрт жылға созылды. Бірақ та оның толық тарихын жазып шығу үшін жарты ғасырдан астам уақыт жеткен жоқ. Сондықтан да 40-армияның Ауғанстан аумағында тоғыз жылдан астам уақыт жүргізген әскери қимылдары әкелген зардабын жазып шығу да біраз уақытты талап етеді. 1979-1989 жылдардағы Ауғанстандағы бұл соғыс ХХ ғасыр тарихына күрделі және қарама-қайшы парақтар ретінде кіретіні, сонымен қатар оған берілетін баға да әлі талай уақыт­ты талап ететіні рас. Қалай айтсақ та бұл соғыс тарихқа енді. Оны ешкім өшіре алмайды.

– Қалай айтсақ та, бұл соғыс КСРО тарапынан бас­қын­­шылық кепте көрініс тапты. Ауған­стандағы соғыс барысында «Біз бас­қын­шы елдің әске­ріміз-ау» деген ой бол­­­ған жоқ па?

– Сол кездегі кеңестік идеология әрбір Ау­ған соғысына қатысушыға сіздер интер­националдық борыш­тарыңызды өтеу­ге барасыздар деп имандай сендірді. Еш­қандай жауынгер өзін басқыншымын деп ойлаған жоқ. Жауынгердің бар білгені Отан алдын­дағы берген антын адал атқару еді.

Басқыншы ретінде соғысып жүрміз деген ой ешкімде болған жоқ. Керісінше, берген антымды адал атқарайын деп алға ұмтылды. Мүмкін, сол уақыттағы тәрбие мен жүйе талабы солай болған болар...

– Ауғанстан соғысының зерт­­­те­лу­ деңгейіне оралсақ. Елі­­міз­де бұл мә­селе­мен айналы­сатын арнайы зерттеу инс­­титут­тары бар ма? Бұл жағынан бұрын­ғы КСРО көлеміндегі елдермен әріптестік мәселесі қай деңгейде?

– Зерттеу институттары бар деп айта алмаймын, бірақ ұйымдар мен қоғам­дық бірлестіктер бар. Бұл ұйымдар және жеке ардагерлер бұрынғы КСРО көле­міндегі әріп­тестермен әрқашан байланыста. Бір-екеуін айтар болсам, Ха­лық Қаһарманы, генерал-­лей­тенант Бақытжан Ертаев бас­қа­ратын «Ауған соғысы ардагерлер қауымдастығы», Бақытбек Сма­ғұл жетекшілігіндегі Ауған соғы­сы ардагерлері ұйымдарының «Қазақстан ардагерлері» қауым­дас­тығы, Шәріп Өтегенов басқа­руындағы «Жергілікті соғыс және Ауғанстан ардагерлері одағы» және т.б. ұйымдар. Мәскеуде Ке­ңес Одағының Батыры, Қазақ­станның тумасы Руслан Аушев бас­қаратын ТМД үкіметтері бас­­­шылары кеңесі жанындағы «Жа­уынгер-интернационалистер істе­рі жөніндегі комитет» бұрын­ғы он бес одақтас республика арда­герлері ұйымдарымен жұ­мыс іс­тейді. Бұл ұйым әсіресе соғыс­та із-түзсіз кеткендерді із­деп табуда біршама жұмыстар атқа­рып жатыр. Осы ұйымдардың мұрын­дық болуымен 2012 жылы екі жерлесіміздің, көкшетаулық Алек­сей Зуев пен түркіс­тандық Абдул­хаким Ергешовтің мәйіті туған жер топырағына қайта жерленді.

– Бір сұхбатыңызда қазақ баласы жасаған ерлікті басқалар­дың атына телу көп болды деп­сіз. Ол қандай ер­лік­тер еді?

– Кеңестік қоғамда орыс ұл­тының өкілдері батыр атағын көп алды. Ауған соғысында 86 адам батыр атағын алса, соның біреуі ғана қазақ. Ол – Қайыргелді Майданов. Оған да бұл атақ оңай­лықпен берілген жоқ. Екі рет Ауған соғысына қатысып, талай жауынгерді ажал аузынан аман алып, өзі мінген тік­ұшаққа тиеп үлгерген Майдановтың ерлі­гін Кремль мінсіз мойындауға мәж­бүр болды. Ауған соғысында қаһар­ман комбат, қазіргі Халық Қаһар­маны Бақытжан Ертаевқа да сол кезде-ақ батыр атағы берілуі керек еді. «Қара майор» атанған Борис Керімбаевқа, Мәжіліс депутаты Бақытбек Смағұлға бұл атақ бұйыр­мады. Қазақ жігіттерінің ара­сында екі реттен Қызыл Жұлдыз орденін таққандар бар. Мысалы, Өскен Сағұлов, Асхат Ауғанбаев және т.б. Олар да батыр атағына ла­йық. Қазақ жігіттерінің жасаған ерлігі өз деңгейінде бағаланған жоқ.

– Соғыс аяқталған соң жүргізілген статистикаға сүйенсек, Ауған соғысы­на қатысқандардың 30-40 пайызы психологтардың көмегіне зәру бол­ған дейді. Ауған син­дромын немен түсін­дірер едіңіз?

– Соғыстың қанды қырғыны­нан өткен адам тағдыры – қатал­дыққа толы, қай­шылықты, қиын тағдыр. Бұған әсер ететін фактор – посттравматикалық син­дром. Синдром әсерінен адамның қоғамдық ортадағы өзін-өзі ұстауы өзге­реді. Оның негізгі белгілеріне, бітімге келе ал­мау, бей­біт шешуге болатын қақ­тығыстарда тек де­не күшін қол­дану жатады.

Кеңестік кезеңде Ауған соғы­сынан оралған жауынгерлерге ешқандай психологтар бөлінген жоқ. Оны өзіміз де білмедік. Тек әскерден оралғанда 10 күн ауру­ханаға жатқызды, көбінесе жұқ­палы ауруды тексеру үшін. Бірақ уақыт өте келе соның зардабын тартып жүрміз. Менің өзім әлі күнге дейін кей кездерде соғыста жүргенім туралы түс көремін. Кейбір қаруластарымыз Ауған синдромын көтере алмай тағдырларын бұзып алса, кейбірі түрме табалдырығын да аттады. Осының бәрі Ауған синдромының әсері.

– Ауғанстанда қанша жыл бол­ды­ңыз?

– 730 күн, яғни толық 2 жыл менің әскери қызметім Ауған­стандағы 40-армия құрамында, кеңес әскерлерінің шектеулі контингентінің 201-дивизия сол­дат­тары­ның қатарында сапқа тұ­рып соғысқа қаты­сумен өтті.

– Қанша рет жарақаттан­дыңыз?

– Алла қолдап, денеме оқ тиген жоқ. Бірақ ауыр контузия алдым. Соның салдарынан әлі күнге дейін жылына екі рет ем аламын. Шетелге де барып емделдім.

– Сіз үшін соғыс философия­сы не­де?­

– Соғыс философиясы туралы Бауыр­жан Момышұлынан артық қазақта асырып айтатын адам жоқ болар. Баукең бір сөзінде: «Мен соғыс туралы жазамын, бірақ соғысқа қарсымын» – деген екен. Сол сияқты менің де жарияланған еңбек­терім соғыс тақырыбы мен батырларға арнал­ған. Соғыстың өз заңды­лықтары мен тактикасы бар. Егер қарсыласыңның көзін сен жоймасаң, ол сенің көзіңді жоя­ды. Қалай болғанда да Отанға қауіп төнген жағдайда қорғануға, соғысуға тура келеді.

Әңгімелескен Алмас НҮСІП,

журналист

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

25.05.2018

Қазақстан құрамасы дзюдодан Қытай Гран Приінен 3 медаль алды

25.05.2018

Рудныйда Бақытжан Сағынтаевқа «Ақылды құс фабрикасы» жобасы таныстырылды

25.05.2018

Бақытжан Сағынтаев Қостанай облысының аграршыларымен кәсіпкерлік туралы жаңа заңды талқылады

25.05.2018

Азаматтардың барлық санаттарына арналған арзан пәтерлер сатыла бастады

25.05.2018

Асқар Мамин Петербург халықаралық экономикалық форумына қатысты

25.05.2018

Демалыс күндері Астанада күшті жел соғып, бұршақ жауады

25.05.2018

Қазақстан ғалымдары ойлап тапқан жаңа құрылғы сынақтан өтіп жатыр

25.05.2018

Сенатта балық шаруашылығын қолдау шараларын нақтылау ұсынылды

25.05.2018

Астана мектептеріндегі соңғы қоңырау: Ж.Жабаев атындағы 4 мектеп-гимназиядан фоторепортаж

25.05.2018

Семей қаласының мектептерінде соңғы қоңырау мерекесі өтті

25.05.2018

Театрдағы музей түнінде мыңнан аса жәдігер көрермен назарына ұсынылды

25.05.2018

Дархан Кәлетаев пен Бауыржан Байбек азаматтық қоғамды дамыту жөніндегі Жол картасына қол қойды

25.05.2018

Мемлекеттік хатшы Ұлттық мектептің үздік тыңдаушыларымен кездесті

25.05.2018

Семейде балық аулауға уақытша тыйым салынды

25.05.2018

Атырау облысы мен Астананың әкімдіктері ынтымақтастық туралы келісім жасасты

25.05.2018

Оралдағы Назарбаев Зияткерлік мектебінде соңғы қоңырау салтанаты өтті

25.05.2018

Бақытжан Сағынтаев Қостанай облысына жұмыс сапарымен барды

25.05.2018

Ақтөбе облысында 16 мың бала лагерьлерде тегін демалады

25.05.2018

Оңтүстікте биыл 33766 оқушы мектеп бітірді

25.05.2018

Семейдегі интернат тәрбиеленушілері «Отанымыз – Кеңес Одағы, астанамыз – Мәскеу» деп жазылған оқулықтармен оқып жатыр

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Діни еркіндік пен бетімен кетушілікті ажырата білейік

Қазақта «Дінің тұрсын дін аман» деген ізгі тілекке негізделген, жамағат жиі айтып жүретін нақыл сөз бар. Осы нақылдың ішкі өзегіне тереңірек үңілетін болсаңыз, оның мән-маңызының қаншалықты жоғары екенін аңғармай қалуыңыз мүмкін емес.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Жаһандық экономика жаңғырығы

Соңғы жылдары әлемдік экономикада өсім көлемі төмендеп, халықаралық сауданың даму қарқыны баяулағаны мәлім. Отандық сарапшылардың пайымдауынша, жаһандық саясаттағы қатынастардың күрделене түскеніне байланысты биылғы жылы да экономикалық көрсеткіштер көңіл көншітерлік деңгейге көтерілмеуі мүмкін. 

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

Музей – тарихпен тілдесу мүйісі

Аспан асты, жер үстінде өсіп-өн­ген қай халықтың болмасын адамзат тари­хы­нан алар орны олардың ғаламдық өрке­ниет көшін ілгерілетуге қосқан ірілі-ұсақ­ты жетістіктерімен өлшенері талас тудырмаса керек. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Мәселе мамандық таңдауда емес, оқу бітірген соң жұмыс табуда

Абайдың жиырма бесінші сөзіндегі «Мына мен айтқан жол – мал аяр жол емес. Құдайдан қорық, пендеден ұял, балаң бала болсын десең – оқыт, мал аяма! Әйтпесе бір ит қазақ болып қалған соң, саған рақат көрсетер ме, өзі рақат көрер ме, яки жұртқа рақат көрсетер ме?» деген қағидаға табан тіреген қазақ ұл-қызын оқытуға ұмтылумен келеді.       G M T     Определить языкАзербайджанскийАлбанскийАнглийскийАрабскийАрмянскийАфрикаансБаскскийБелорусскийБенгальскийБирманскийБолгарскийБоснийскийВаллийскийВенгерскийВьетнамскийГалисийскийГреческийГрузинскийГуджаратиДатскийЗулуИвритИгбоИдишИндонезийскийИрландскийИсландскийИспанскийИтальянскийЙорубаКазахскийКаннадаКаталанскийКитайский (Упр)Китайский (Трад)КорейскийКреольский (Гаити)КхмерскийЛаосскийЛатинскийЛатышскийЛитовскийМакедонскийМалагасийскийМалайскийМалайяламМальтийскийМаориМаратхиМонгольскийНемецкийНепалиНидерландскийНорвежскийПанджабиПерсидскийПольскийПортугальскийРумынскийРусскийСебуанскийСербскийСесотоСингальскийСловацкийСловенскийСомалиСуахилиСуданскийТагальскийТаджикскийТайскийТамильскийТелугуТурецкийУзбекскийУкраинскийУрдуФинскийФранцузскийХаусаХиндиХмонгХорватскийЧеваЧешскийШведскийЭсперантоЭстонскийЯванскийЯпонский   АзербайджанскийАлбанскийАнглийскийАрабскийАрмянскийАфрикаансБаскскийБелорусскийБенгальскийБирманскийБолгарскийБоснийскийВаллийскийВенгерскийВьетнамскийГалисийскийГреческийГрузинскийГуджаратиДатскийЗулуИвритИгбоИдишИндонезийскийИрландскийИсландскийИспанскийИтальянскийЙорубаКазахскийКаннадаКаталанскийКитайский (Упр)Китайский (Трад)КорейскийКреольский (Гаити)КхмерскийЛаосскийЛатинскийЛатышскийЛитовскийМакедонскийМалагасийскийМалайскийМалайяламМальтийскийМаориМаратхиМонгольскийНемецкийНепалиНидерландскийНорвежскийПанджабиПерсидскийПольскийПортугальскийРумынскийРусскийСебуанскийСербскийСесотоСингальскийСловацкийСловенскийСомалиСуахилиСуданскийТагальскийТаджикскийТайскийТамильскийТелугуТурецкийУзбекскийУкраинскийУрдуФинскийФранцузскийХаусаХиндиХмонгХорватскийЧеваЧешскийШведскийЭсперантоЭстонскийЯванскийЯпонский                     Звуковая функция ограничена 200 символами     Настройки : История : Обратная связь : Donate Закрыть

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Мектеп вальсі туралы ой

Соңғы қоңырау – мектеп бітіруші түлектердің жанын тербететін аяулы сәт. Алабұртқан сезім, алып-ұшқан арман, үміт пен күдік. Одан өзге? Мектеп вальсі. Иә, мектеп вальсі туралы әр жүрек түкпірінде жазылмаған бір-бір шығарма бар шығар. Бұл – мектеп қабырғасымен, дос-құрбылармен ғана қоштасу емес, іште бұғып жатқан мөлдір, алғашқы алақұйын сезімдермен де қоштасу.

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу