Суицидті алдын алудың сәтті жобасы

Жақында Шымкентте 16 жасар бала өз өмірін қиды. Дәл сол күні ол әпкесіне хабарласып, жоғары сынып оқушыларының маза бермеуіне сілтеп жеті мың теңге сұраған екен. Ал үйге келгенде қалтасында 500 теңге болмағаны үшін тест тапсыра алмағанын айтқан. Ұлының ашулы екенін байқағанымен, анасы оған аса қатты мән бере қоймайды. Нәтижесі – сұм ажал. Дәл осындай оқиғалар Қазақстанның әрбір түкпірінде қайталанып жатыр. Бұл дерт Қызылорда облысын да айналып өтпеді. Сол себепті біз облыстың түрлі мамандарымен бірнеше жылдан бері әлеуметтік зерттеу жүргізіп, әлемдік тәжірибені зерттедік. Түйгеніміз, суицид – жүйелі әрекетті талап ететін аса күрделі проблема. 

Егемен Қазақстан
16.02.2018 6867
2

Мәселемен жоспарлы түрде күресу үшін 2015 жылы БҰҰ-ның Балалар қоры мен Білім және ғылым, Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму, Ішкі істер министрліктері бірлесіп Қызылорда облысында «Кәмелетке толмағандар арасындағы суицидтер превенциясы» атты қанатқақты жобаны бастады. Негізгі идея – өзіне өзі қол жұмсауға бейім оқушыны алдын ала анықтап, оның өмірін сақтап қалу. Қазақстанда алғаш рет іске асып отырған бұл жоба каскадтық әдіс арқылы жүзеге асты. Алдымен, италиялық маман Мириам Йозу облыстағы орта мектептер мен колледждердің 120 мектеп психологы үшін семинар өткізді. Одан соң Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығының мамандары арнайы іріктелген 22 адамды жаттықтырушы болуға дайындап, олар өз кезегінде 445 педагог-психологқа арнайы курс өткізді. Кәсіби шыңдалған жарты мыңға жуық педагог-психологтар 23 630 мұғалімді, техникалық және медициналық қызметкерді суицидтік белгілерді анықтауға үйретті. Осылайша, баламен тікелей жұмыс істейтін бұл мамандар «суицид сақшыларына» айналды. Оқу-жаттықтыру курстарында суицидтің теориялық тұстары, баланың өзіне қол жұмсауы мүмкін екендігін білдіретін тіке және жанама деректерді тану тәсілдері қамтылды.

Жобаның екінші негізгі компоненті – жасөспірімдерден алынатын сауалдама. БҰҰ-ның халықаралық сарапшыларымен әзірленген бұл сауалдамадағы кей сұрақтар бір қарағанға оғаш көрінуі мүмкін. Мысалы «Өміріңізді қиғыңыз келді ме? Ол туралы ойладыңыз ба?», «Өмі­ріңізді қиюға әрекет жасап көрдіңіз бе?» деген ашық сұрақтарға өзіміз де тосырқай қарағанымыз рас. Сол себепті, Білім және ғылым министрлігі «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық ор­та­лығы, Қазақ психология қоғамы және Республикалық психикалық ден­сау­лық ғылыми-практикалық орта­лығы мамандарынан арнайы комиссия құ­рып, сұрақтарды сараптады. Сарап­та­ма сұрақтардың жасөспірімдердің ден­сау­лығына кері әсер етпейтіндігін көр­сет­ті. Суицидтік ойы бар балалар, әдетте сырттан көмек күтеді, өзі сенетін адам болса, ашық әңгімеден қашпайды, олар өздерінің ойы туралы сөз арқылы немесе іс-қимыл арқылы белгі береді, демек тікелей сұрақтар қою арқылы суицидке бейім оқушыларды дер кезінде анықтап, оларға көмек көрсетуге болады. 

Сауалдама арқылы 1907 жасөс­пірім «қауіп» тобы ретінде анықталды. Сауал­да­мадағы жауаптың рас-өтірігін тексеру үшін бұл оқушылармен сұхбат жүргізілді. Нә­тижесінде, бастапқы тізімнен 1679 ба­ла «жоғары қауіп-қатер» тобына енгізілді. Ата-аналарына хабар беріліп, ке­лісімін алған соң топтағы 1494 балаға дәрі­гер­лік, 432 балаға психиатриялық көмек көр­сетілді. 185 бала дәрігерлік көмектен бас тартып, оқу орнындағы психологтың бақылауына алынды. 

 «Қауіп» тобы анықталғаннан кейін, барлық 8-10 сынып оқушыларына және колледждердің 1-курс студенттеріне пси­хо­логиялық сабақтар өткізілді. Сабақ барысында олар «Психикалық ден­саулық», «Өз-өзіне көмектесу бойынша кеңестер», «Депрессия және суицид туралы ойлар», «Досың қиын жағдайға тап болса, қалай көмектесуге болады?» тақырыптарында мағлұматтар алып, өз ойларымен бөлісті. 

Қанатқақты жобаның нәтижелері мен қорытындылары 2017 жылдың 6 сәуірін­д­е­гі өңір өкілдеруінің қатысуымен өткен кон­ференцияда жарияланды. Басты нәти­же­лерге келер болсақ, жоба барысында білім алушылар барлық мәліметтің құпия сақталынатындығын түсініп, ойын ашық айтып, мектеп психологымен өзара сенімді қарым-қатынас орната білді. Оқушылар беймезгіл уақытта да мектеп психологтарына әлеуметтік желі арқылы ақыл кеңестер сұрап, қиын жағдаяттары ту­ралы бөлісе бастады. Бұған тіпті ата-аналар да өз ризашылықтарын бі­л­діруде. Психолог пен оқушының ара­­сындағы сенімді қарым-қатынас – баланы аман алып қалудың негізгі шарты. Сондай-ақ «қауіп» тобына тү­сіп, мамандардың көмегіне жүгінген ба­ла­лардың психикалық денсаулық туралы білімі артып, жаңа ортадағы құрбы-құр­дас­тарының бойынан күйзеліс белгілерін аң­ғарып, қажетті амалдарды жасай алатын деңгейге жетті. Осылайша, кезінде өзіне қол жұмсауды ойластырған баланың өзі «суицид сақшысына» айнала білді. 

Сауалдаманың өзі де терапиялық әсер беретіндігі анықталды. Мұны педа­гог-психологтарға келетін балалар са­ны­ның 2 есе өсуінен байқауға бо­лады. Со­нымен қатар жоба аясында пси­хикалық ден­саулық проблемаларымен қатар, со­матикалық ауруларды да ем­деу қа­жет­ті­лігі туды. Мәселен, тән кем­ші­лді­гі­нен қы­сылып, көп жылдық күй­зелісте жүр­­ген бір оқушы мектеп пси­хологымен ашық сөй­лескен соң, хирург­ке жіберіліп, ұзақ жыл­дар мазалаған мәсе­ле­сінің ше­ші­мін тапты. 

Бір қызығы, қоғамда суицидке көбіне оқу үлгерімі нашар, тұрмыстық жағдайы тө­мен, көп балалы отбасылардың балалары бейім болады деген пікір қалыптасқан. Алай­да тәжірибе көрсеткендей, үздік ба­ғаға оқитын, тәртібі жақсы, бақуатты әрі зиялы отбасының балалары да «қауіп» то­бына кіріп отыр.

Облыста қанатқақты жоба енгізілгенге дей­інгі ең ауыр көрсеткіш 2013 жылы бол­ған еді. Дерттің бұл түрінен 18 бала көз жұмса, бұдан бөлек 13 жасөспірім өз өмі­рін қиюға талпыныс жасап, сәтін салып мақсатына жете алмаған. Жо­ба енгізілген алғашқы 2015-2016 оқу жылы 9 бала өзіне қол жұмсап қайтыс болып, 22 бала суицидтік әрекет жасаумен шек­телсе, 2016-2017 оқу жылы қай­тыс бол­ғаны 9, талпынғаны 12 болған. Үсті­міз­­дегі оқу жылы 6 оқушы көз жұмып, 5-еуі әре­­кет жа­сап, өлім аузынан қалған. Яғ­ни жо­­ба ба­рысында суицид деңгейі төмен­де­­ген. 

Сырым АСҚАРОВ
«Қызылорда облыстық оқу орталығы 
(әдістемелік кабинет)» КММ-нің директоры 

Қызылорда

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу