Бағашар Тұрсынбайұлы. Перкинс өнегесі

Сергей Довлатов: «Егер жазушы шебер болса, оған редактордың қажеті жоқ, ал егер нашар қаламгер болса оны редактор құтқара алмайды» депті. 

Егемен Қазақстан
16.02.2018 2079
2

Сонда әдеби редактордың қызметі қандай? Әдеби редактор дегенде көбіне біздің санамызда қате іздеп, сөйлем түзеп отырған кәсіп иесі көз алдымызға келеді. Әрине мәтін оқып отырған адам мұның бірін де көзге ілмей кете алмайды. Дегенмен шығарманың стилистикалық, фактологиялық, мағыналық жағына көп мән беріп, негізі жұмысты осы үш нүкте тұрғысынан қарайды. Әлемде әдеби редактордың жұмысы қалыпқа түскен. Ал бізде қалай? Жазушы қауымнан жақсы шығарма, үздік кейіпкер күтеміз. Бұл тек қаламгерге байланысты ғана емес, әдеби редакторды талап ететін табанды жұмыс шығар мүмкін...

Нью-Йорктың барлық бас­паларын аралап шығып, бі­реуінен қол­дау таппаған 28 жастағы Томас Вульф ең соңында амалы таусылған соң бума-бума қол­жазбасын көтерген күйі атақ­ты «Скриб­нер» баспасының есі­гін қақ­қан. Онда әлемге Скотт Фиц­д­жеральд, Эрнест Хемин­гуэйді танытып үлгерген даңқты Мак­суелл Перкинс қар­сы ал­ды. Өз жазғанынан күде­рін үзіп, соңғы үміттің алдында дәрменсіз отыр­ған Томас: «Сіз­дің рома­ны­ңызды басамыз, тек аздап қысқарту керек» деген сөзді естігенде ай­­­ран-асыр қалады. Сөйтіп жиыр­­ма айға созылған азапты жұмыс бас­талады. 90 мыңға дейін сөз қысқарып, бас-аяғы қайта-қайта жазылады. Бұның бәрі редактор Макстың (Оны замандастары солай айтатын) талабы болатын. Томас Вульф өзі шектен тыс көп жазатын, бірақ тамаша жазушы еді. Көп жазып келеді, оны редактор күні-түні оқып, аяусыз қысқартады. Бірақ керек жерін қалдырады. Ең соңында роман мүлде басқа бейнеге еніп, тіпті, атауы да өзгереді. «Взгляни на дом свой, ангел» ро­маны шыға сала қолдан-қолға тимей, тез оқылып, жазушыға атақ әкеледі. Бірінші романы автобиографиялық сипаты бар, өзінің музасы Алиса Бер­н­стаинға арналған еді. Алғашқы сәтті жетістіктен кейін екінші рома­нын Бруклинде төрт жыл жазады. Бұл кезде Томас ғашы­ғы­нан айырылған, бірақ нағыз дос тапқан бақытты жазушы еді. 

Зерттеушілер Томас Вульф Макс­ты әкесіндей көрді, ал Перкинс жазушыға ұл аңсаған махаббатын төкті деп жазады. Себебі Макстың бес қызы болатын. Ол ұлды аңсап жүр еді. «О времени и о реке» романын Макс Перкинске бағыштағаны тегіннен тегін болмаса керек. Бұл шығармасы да алғашқы жетіс­тікті қайталап, бірнеше рет басылып шығып, ең мықты ком­мерциялық жоба ретінде баға­ланады. Бірақ Томас Вульф өте қызық адам еді. Оның ойы бір сәтте өзгеріп, өзінің даң­қы артқан кезде Максты шы­ғар­масын мүлде басқаша си­патқа өзгертіп жібергені үшін кінәлап, достықтарына сызат түседі. Сөйтіп ол басқа бас­памен келісімшартқа отырады. Бірақ айықпас дертке ұшыраған сәтінде ауруханада жатып, соңғы хатын жазады. Онда ол бұл достықтың ең ізгі ниетте болғанын айтып, Макстан кешірім сұраған болатын. Әдебиеттің есігін үмітсіз қаққан жазушыға осын­ша мүм­кіндік берген редакторына алғыс айтып, ми туберкулезінен көз жұмады. 

Фицджеральд өзінің редакторы туралы қайта-қайта жылы сөз айтқан болса, Хе­мингуэй де шексіз риза болатын. Ол ең соңғы берген сұхбатында Перкинсті жазушы түйсікті әдеби редактор ретінде бағалайды. 1929 жыл­дың қаңтарында Хем мен Макс Ки-Уэст бағытында тарпон аулауға шығады. Макс балық аулауды онша ұнат­пайтын. Бірақ аяқталуға жа­қын «Қош бол, майдан» ро­ма­нының соңғы нұсқасын тал­қылау үшін теңізге шыққан.

оманды аяқтаудың 47 түрлі нұсқасы болады. Жазушы соның қазір біз оқып жүрген нұсқасын таңдайды. Перкинс роман туралы жылы пікірін айтып, «Скрибнер» баспасынан жазушыға еңбегі үшін 16 мың доллар қаламақы алып береді. Бұ­рын-соңды мұндай көлемде қаламақы қай жазушыға беріл­генін айту қиын. Бұл романды жа­зушы солдат өмірін нақты бе­ру үшін солардың тіліндегі ауыз­екі, тіпті, балағат сөздерді де қосып жазады. Бірақ редакторлар ондай сөздердің көбін сызып тастаған болатын. Бірақ оқырмандар бәрібір романның тіліне қатысты на­ра­зы­­лықтарын білдірген. Со­ңында Хемингуэй қысқарған сөздердің тізімін жазып, оқыр­мандарына ұсы­нып­ты. Бұл оқырман мен жа­­зушының, редактор мен автордың арасын­дағы тығыз жұ­мыстың үздік көрінісі болатын. 

Қазір біздің ұғымымызда әде­би редактор туралы түсінік бар ма, жоқ па білмеймін. Тіп­ті, бар болған күннің өзінде бір-бірімен тығыз байланыс­ты екі кәсіптің иесі қалай жұ­мыс жасар еді деген сұрақ мазалайды. Бұрын баспаларда бол­ған редакторлардың қызметі қандай болды десе, үлкен­дердің көбі бірдей жауап береді. Дос пейілмен қолжазбаны оқып, ескер­тулерін жасаған мысалдарды, әрине, кезіктіресіз-ақ. Бірақ қазіргі уақытта, әде­биет пен оқырманның арасы­ ал­шақ­тап кетті деп байбалам­ салатын шақ­қа тап болып тұр­ғаны­мыз­да, оның үстіне нарықтық эко­номиканың заң­дылықтары билеп-төстеп тұрған сәтте оқыр­­манға өтімді болу үшін жұ­мыс іс­тей алатын баспа, ең бастысы жазу­шылардың қолынан шық­қан мүк­кәмал мүлікті қырнап-жонып, оқыр­ман қызығатын деңгейге жет­кізетін әдеби редакторлар қажет емес пе? Қазіргі кезде баспа ісіндегі олқылықтар ар­найы мә­селе қозғауды талап ететін жағдай. Корректор, редакторлық жұмыс, кітап сапасы, кітап сатылымы деген жолға қойылмаған, әр бас­па өзінше әрекет етіп, күн кө­ріп отыр. Ал осындай кезде шы­ғармашылық адамдарының еңбегі қалай бағалануы керек еді. Бұл, әрине басқа әңгіме...

Әдеби редактор туралы сөз бол­ғанда Перкинс өнегесі жиі еске алынады. Заман көшінен қал­маймыз деп жүрген бізге де­ әдеби редакторлық туралы ойлап қойған дұрыс шығар...

Бағашар ТҰРСЫНБАЙҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.12.2018

Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласын талқылауға арналған TEDx форматында жиын өтті

12.12.2018

Мемлекет басшысының төрағалығымен Түркістан қаласын дамыту мәселелері жөнінде кеңес өтті

12.12.2018

Астанада Гейдар Алиевті еске алды

12.12.2018

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

12.12.2018

«Жер жәннаты – Ақмола» деп аталатын жинақ жарыққа шықты

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда Желтоқсан құрбанын еске алу турнирі өтті

12.12.2018

Сенатта сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияны іске асыру мәселелері талқыланды

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда цифрлы сүт фермасы іске қосылды

12.12.2018

Қазақ киносының Бауыржанын еске алды

12.12.2018

«Маңғыстау - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі ашылды

12.12.2018

Павлодар облысында тұрғындар ауыз суды Ертіс өзенінен алуға мәжбүр

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда қарымды қаламгер Мәлік Мұқановтың  мерейтойы атап өтілді

12.12.2018

Маңғыстау полицейлерінің жалақылары өседі

12.12.2018

Отандық автоөндіріс саласының инвесторлары Қостанайда болды

12.12.2018

Конькиден Алматы қаласының біріншілігі аяқталды

12.12.2018

Қыздар университетінде тұрмыстық әлімжеттікке қарсы жиын өтті

12.12.2018

Қазақ спорт және туризм академиясында Президенттің «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы талқыланды

12.12.2018

Қарағанды облысында 2019 жылдың бюджеті бекітілді

12.12.2018

Павлодарда патриоттық әндер фестивалі өтті

12.12.2018

Шытырман оқиға жазудың жүйріктері анықталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу