Жүздік құрылымда рулық үлес жоқ

Жақында танымал антрополог-академик Оразақ Смағұловтың «Қазақ халқының шығу тегі» атты еңбегі жарыққа шықты. Туындыда қазақ халқы осыдан қырық ғасыр бұрын Еуразия даласында дара этнос ретінде қалыптасқаны физикалық антропология арқылы дәлелденіпті. 

Егемен Қазақстан
20.02.2018 700

Кітаптағы елді елең еткізерлік оқиға – ұзақ жыл сарапталған морфо­фи­зиологиялық зерттеулер нәтижесі көр­­сеткендей қазақтың үш жүздік құ­рылымында ешқандай, рулық, ту­ыс­тық үлес жоқ екен. Бар қазақ – бір қазақ екен.

Сонда дейміз... қазақ көсемсөзінің майталманы Марат Қабанбаев айтқан­дай, еңсегей бойлы бір қазақтан үш мыр­тық қазақты өсіріп шығарған кім? Бұл қашан, қалай пайда болды? Ұлттың бай қазынасы, қазақтың генетикалық ақыл-есі – фольклоры мен ежелгі жыр-дас­тандары түп қопарып, ақтарып кө­ріңіз, жүзге бөліну жайлы бір ауыз сөз жоқ. Тіпті жоғарыдағы нақты ғы­лым морфологиялық, генетикалық дерек­тер­дің өзі дәлел таппай отырғанда, қазіргі бүтін ұлты шірітіп жүрген осы бір «жүз» деген дүние қайдан шыққан?.

Осы орайда, гуманитарлық ғылым­дар соның ішінде тарихшы-этнографтар, кемел ойлы жазушылар не айтады? Дені дұрыс оқымыстылардың бәрі дерлік бір ауыздан жүздік құры­лым­ның түпкі мәні басқа екенін айтады. Мысалы, академик-жазушы Сәбит Мұқанов қазақтың үш жүздік құ­рылымына қа­тысты түркітанушы оқы­мысты Н.Я.Бичуриннің еңбектеріне жү­гіне оты­рып, мұндай құрылым біздің дәу­іріміздің 635 жылдары болғанын, ата-балаларымыз – түркілер көрші қытайға кешенді шабуыл жасау үшін үш одақ, яғни үш жүздік әскери құрылымды пайдаланған десе, тарих ғылымының докторы, этнограф Халел Арғынбаев, қазақ халқы үш жүзге XV-XVI ғасырда бөлінген және жүздік құрылымда – тұқымдық-генетикалық сипат та, ата­лық негіз де жоқ, бұл байырғы көш­пенділерге тән көнеден келе жатқан әс­кери құрылымнан шыққан дүние деп, жо­ғарыдағы Сәбеңнің пікірін толық­ты­рыпты.

Тағы бір қазақ тарихшысы Сәбетқазы Ақатаев 1994 жылы жарық көр­ген монографиясында: «Ертеде ғұн­дар мен скифтерде де осындай үш құрылым болған. Яғни «жүз» сөзінің шынайы мәні «жақ», «бөлік», «фланг» мәндес әскери жауынгерлік бөлініс. Жүзде генетикалық сипат жоқ. Оған дәлел: бір ата мен екінші атаның (рудың) есімдері үш жүздің құрамында мидай араласып жатуы» дейді.

Осылай көшпенділердің ежелден жалғасып келе жатқан әскери-жауынгерлік тактикасы жүздік құры­лым­ның ХV-ХVІІ ғасырлардағы тарихи-идеологиялық маңызы жайлы зерделі қаламгер Әбіш Кекілбаев 1992 жылы жазған «Әйтеке би» атты толғауында, байырғы жүздік құрылымның идеологиясын 1560-шы жылдары қайтадан жаңғыртып негіздеген – Хақназар хан. Ол қазіргі біз айтып жүргендей бүтін ұлысты үш жүзге бөлген жоқ, үш тарап, үш ұлысты «үш жүз» деп жариялап бастарын қосты. Яғни жаңа одаққа ортақ мекен болып отырған жердің түп иесі бұрынғы Моғолстан халқын қадірлеп «Ұлы жүз» атандырды. Жаңа одақтың алғашқы құрылымына негіз болған Ақ Орда халқын «Орта жүз» атандырды. Ал бұрынғы Алтын Орда құрамында болған халықты «Кіші жүз» атандырды. Бұл бөлінушілікті емес, ағайынгершілікті, жікшілдікті емес, ынтымақты көздеген концепция еді, дейді.

Демек, жүздік құрылым өткен ғасырларда ұлыстың басын біріктіретін, сыртқы жаудан қауымдасып қор­ға­на­тын міндет атқарып отырған. XIV-XV ғасырларда осындай бірігу­дің арқасында Қазақ хандығы күшей­іп, жүздіктер өздерінің байырғы қоныс­та­рын қайтарып, Қазақ Ордасына қосып алды. Осындағы «жүздік бір­лік» концепциясының арқасында қазір­гі Атыраудан Алтайға, Тобылдан Қор­дай­ға дейінгі жеріміз сақталып қалды.

Кейін отарлаушылар жоғарыдағы жүздік құрылымды қазақты ыды­рат­қыш құрал ретінде пайдаланды. 1819-1821 жылдары Сібір генерал-губер­на­тор­лығын басқарған М.Сперанский патшаға жазған хатында: «Қазақ же­рінде сексеуіл деген ағаш бар. Соны бір-біріне ұрып жарады екен. Сол сияқты қазақтар үш жүзге, руға бө­лінеді. Біз соларды сексеуіл сияқты бір-біріне ұрып жарумыз керек», деуі («Мәдени мұра» журналы. № 2(59) // 2015 ж. 38-б) отарлаушылардың жоғары дай­ындықпен, қазақ қоғамының ішкі-сыртқы, астар-қыртыстарын әбден зерттеп, барып іске кіріскендігін аңғартса керек.

Сөйтіп ұзақ ғасырлар бойы дала көшпенділерінің мемлекеттік ұстынына айналған жүздік құрылымның маңызы жойылып, қазіргі таңда қазақ қоғамын ыдыратқыш індетке айналды. Саналы қазақ осы дерттен айығатын уақыт жетті. Күллі ғалам қауымдасып жатқанда, қытай мифологиясындағы үш басты айдаһардай үш жаққа қарап, ысқырып отырғанымыз жараспас.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, 
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.06.2018

Ұлттық банк басшысы қазақстандықтарға валюта айырбастау бекеттеріне жүгірмеуге кеңес берді

21.06.2018

ҰБТ-2018: Алғашқы күні түлектердің 15,5 пайызы шекті ұпайды жинай алмады – Р.Әлімқұлов

21.06.2018

Жаңаөзенде балаларға арналған тегін ІТ сыныбы ашылды

21.06.2018

Ақтөбе облысында қаржы ұйымының озық технологиямен жабдықталған бөлімшесі қызмет көрсете бастады

21.06.2018

Солтүстік Қазақстанда журналистер спартакиадасы өтті

21.06.2018

Таразда тұңғыш рет трансплантациялық ота жасалды

21.06.2018

Б. Сағынтаев пен Ә. Жақсыбеков Түркістан қаласының облыс орталығы ретіндегі даму келешегімен танысты

21.06.2018

Түркістан - бүкіл түркі жұртының рухани астанасы - Сенат Төрағасы

21.06.2018

Алматының әкімі стартап-компанияларының өкілдерімен кездесті

21.06.2018

Еуропа лигасындағы қарсыластар анықталды

21.06.2018

«Жетісу» газетінің жарық көргеніне бір ғасыр толды

21.06.2018

Джокович үлкен тенниске қайта оралды

21.06.2018

Тайсон келесі кездесуін тамызда өткізеді

21.06.2018

Уилшер «Арсеналмен» қоштасады

21.06.2018

«Егемен академиясының» бірінші маусымынан видеорепортаж

21.06.2018

ӘЧ: «Неміс машинасы» атағын қорғай ала ма?

21.06.2018

ӘЧ: Тоналған фанаттар мен жаңарған рекордтар

21.06.2018

Алтынбек Абайұлы: Мақсатым – ақылды адамдарға арналған ұйым құру

21.06.2018

Түркістан облысы: Зиялы қауым не дейді?

21.06.2018

Шетел басылымдары. Түркістанды бауырлас халықтар да қолдайды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Ақты ақ, қараны қара деген ұтады -Александр ТАСБОЛАТ

Сотқа жүгінбейтін адам жоқ. Бірақ солардың дені «Мен сүттен ақ, судан тазамын» дейді. Яғни «Мен кінәлімін, мен ұры­мын, мен парақормын» деп ешкім айта қоймайды. Және тараптардың қай-қай­сының да сотта келтірген уәждері сенім­ді көрі­неді. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Астық шығымы неге артпайды?

Кейінгі жылдары еліміздің егін шаруашылығы саласына келіп жатқан жаңа технологиялардың нәтижесінде мұндағы еңбек өнімділігінің өсе бас­тағаны белгілі. 

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Түркістан – тамырластық тұғыры

Түркістан екі дүние есігі ғой, Түркістан ер түріктің бесігі ғой, Тамаша Түркістандай жерде туған, Түріктің Тәңірі берген несібі ғой!

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Әр қазаққа қажет ұстаным

Қазіргі өмір барысына ой жіберіп қараған кезде ақыл-ойымыздың тереңдігіне малданып, сезімтал аңғарғыштығымызды артықшылыққа балайтын жөніміз бар ма? Аға ұрпақ санатына қосылған ендігінің ақсақалы біздер қазақ сөзіне әкелген жаңалығымыз, яғни бейнелі тіркес­теріміз кәне дегенге кесімді жауап беру қиын-ау. Ұлғайыңқы тартқан осынау шағымызда қазақ қарияларының сөз саптау мәдениетін жиі-жиі еске алып, жадыда жаңғыртуға тырысатын дертке шалдықтық. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Арайланған, абаттанған Астанам!

Махамбет «Еділдің бойы ен тоғай, ел қондырсам деп едім» деп жалынды жырына қосқандай, бүгінде еңсесі биіктеген елорда көз алдымызда қанатын жайып, өсіп-өркендеп, сары даланың сәніне сән қосқан керім қалаға айналғаны анық.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу