Киелі жерлерге – жүйелі таным

Астана қаласында «Рухани жаң­ғыру» бағдарламасының бас кеңсесінде «Қазақстанның жалпыұлттық қасиетті нысандары» және «Қазақстанның өңір­лік қасиетті нысандары» атты екі кітап­тың тұсауы кесіліп, қомақты қос том көпшілік назарына ұсынылды.

Егемен Қазақстан
13.03.2018 555

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Болашаққа бағдар: рухани жаң­ғыру» бағдарламалық мақаласында «Қазақ­станның киелі жерлерінің геогра­фия­сы» жобасын жүзеге асыруды тап­сыр­ған еді. Аталған тапсырманы атқаруға кіріс­кен «Қасиетті Қазақстан» ғылыми-зерт­теу орта­лы­ғының директоры Берік Әбдіға­ли­ұлы өзі басқарған ұжым­ға жетекшілік ете отырып, көп жұмыс тындырды. Мә­дениет және спорт министрлігі жа­ны­нан құрылған сарап­шылар тобы­на басшылық етіп, мез­гіл-мезгіл бас қо­сып, осы маңызды мәс­еле тал­­қы­ла­нып, екі кезек арнайы форум өт­кі­зі­л­іп, нақты зерттеулерді алып барды.

Жалпы, қасиетті жер, қасиетті мекен ұғымы көп ойларға жетелейді. Кейде біздің халқымыз «қасиетті, киелі» деген ұғымдарды «құтқарушы, ғажайып құдірет иесі» деп түсінетін бір жай бар. Мұсылман ұғымымен қарағанда Жаратушы біреу, жаратылған зат көп. Өз­іміз қасиетті санаған құбылыстар өскен ортаның асыл мекені, ардақты ор­ны, халық санасындағы ғажайып, биік тұғырлы нысан саналады.

Қасиетті, киелі жерді анықтаудың түп­­кі­лікті мәні – туған өлкеңді тану, тү­сіну, бағалау, оған деген махаббат-сү­йіс­­пеншілікті тереңдету сынды отан­шыл­­дық сезімнің оянуын меңзеп, мә­ңгілік мекен идеясын ұрпаққа сіңіру­ге қызмет ету болып табылады.

Жақында жарық көрген екі кітаптың маз­мұнына үңілгенде, олар – 100 киелі ны­санды қамтып, «Ерекше бағаланатын та­биғи мұра ескерткіштері», «Архео­ло­гиялық ескерткіштер және ортаға­сыр­лық қалалық орталықтар», «Діни және ғи­ба­дат орталықтары», «Тарихи тұл­ға­лар­ға қатысты қасиетті орындар», «Саяси, тарихи оқиғаларға байланысты қа­сиетті орындар» болып бес топқа жік­­­тел­ген. Мұны біз алғашқы бастама деп қа­­­бы­л­­­даймыз. Себебі қазақ жерінің әр төбе­­сі, әр тасы, әр тал шөбі әлі де та­­­лай сыр­­­ды бойына жасырып, бұғып жатыр.

Тізімде жалпы қазақ үшін қасиетті саналатын жерлер де, аты сәл көмескі тар­та бастаған орындар да, тіпті күні кеше салынған, тәуелсіздікпен құрдас ғи­ма­раттар да бар. Атап айтқанда, та­би­ғи қасиетті нысандар қатарында Ақ­мешіт, Қазығұрт, Хан тәңірі, Ша­рын шат­қалы, Жылаған ата, Қоңыр әулие үң­гірлері, ал археологиялық жә­не ар­хи­тектуралық ескерткіштер санатындағы қасиетті орындар қата­рын­да Бозоқ қалашығы, Тамғалы, Беғазы археологиялық кешендері, Шілік­ті, Берел қорғандары, Ақыртас қама­лы орын алса, орта ғасырлардағы қала орта­­лықтары мен қазақ хандығы тұсын­дағы астаналар – Қойлық, Жан­кент, Сығанақ, Жент, Сарайшық, Сауран, Отырар, Сайрам сынды қалалар есеп­ке алынған. Сондай-ақ діни және адам­дардың тілек тілейтін орнына айнал­ған киелі мекендер – Ясауи кесене-кешені, Арыстан баб, Қарабура, Укаша ата мазарлары, Қарашаш ана, Ибра­һим ата, Бәйдібек би, Домалақ ана кес­е­нелері, Мәшһүр Жүсіп, Абай-Шәкәрім мемориалды кешендері, тари­хи тұлғалардың есімдерімен қатыс­ты қасиетті орындар – Махамбет Өтеміс­ұлы­ның мазары, Әбдіғаппар және Кейкі батыр кешендері, Қабанбай батыр, Райымбек батыр, Есет Көкіұлы ке­се­не­лері, Көкшетаудағы Абылайдың Хан ордасы, Ахмет Байтұрсынұлының үйі (Алматы қ), Ш.Уәлихановтың Алты­н­емел­дегі мемориалды кешені сияқты тари­хи және саяси оқиғалармен байланысты қасиетті жерлер – Бұланты, Аңы­рақай, Орбұлақ шайқастарының орны, «Алаш арыстары» үйі (Семей), «Астана-Бәйтерек» монументі, «Қазақ елі» монументі, «Отан қорғаушылар» мону­менті сынды бірқатар нысандар Қазақстан­ның жалпы, ұлттық қасиетті орын­дары­ның тізіміне кірген. Олардың бас­ты-бас­ты­лары 100 нысан аталған том­дар­дан орын алды.

Маңғыстаудағы жерасты мешіттері Бекет әулие (1750-1813) есімімен бай­­ла­нысты. Соның бірі – Бейнеуде диа­­метрі 4,5 метр төбені үңгіп, киіз үй түрінде жасаған ескерткіш. Үй­дің оңтүс­тік-батыс жағында михраб, сол­­түс­тік бетінде шағын дәліз үшін­ші бөл­меге апарады. Шығыс жа­ғын­да тағы бір бөлмесі бар. Осы соңғы бөл­меде бірнеше адам жерлен­ген. Ескерт­кіш қабырғаларында ою-өр­нек­тер салынбаған. Бекет атаның Бей­неу­дегі мешітіне 1825 жылы Э.А.Эверсман, А.О.Дюгемель сияқты ғалымдар келіп, ескерткіштің суретін салып қалдырған. Бекет атаның бұдан басқа Жем өзенінің бойында, Арал теңізінің жағасында, Оңтүстік Үстірттегі Оғыланды тауының үлкен төбесінен қашалып жасалған жерасты мешіттері бар. Ескерткіш – кіреберіс дәлізден, дұға оқитын залдан, тұрғын бөлмеден, қабірханадан тұра­ды. Ортаңғы бөлменің төбесінде жа­рық түсу үшін жасалған саңылау бар. Бекет ата мен оның бірнеше ұрпақтары осын­дағы қабірханада жерленген. Бекет атаның соңғы мекені саналатын Оғы­лан­ды тауындағы мешіті 1777-1780 жылы тұрғызылған. Мешіт бұл күндері ел­дің көп баратын, зиярат етіп, түнейтін киелі орны болып табылады.

Жоғарыда айтқанымыздай, бұдан өзге де әлі ашылмаған, тізімге кіріп үл­гер­­мей қалған қасиетті жерлердің бар екеніне шүбә жоқ.

Айталық Арыстан баб мазары, Арыс­тан баб кесенесі – Қожа Ахмет Ясауи­дің ұстазы жерленген орын. Кесене жанында ем­дік қасиеті бар тұзды сулы құдық орналасқан. Ибрагим ата мазары – Қожа Ахмет Ясауидің әкесіне (Сайрам), Қара­шаш ана мазары – Қожа Ахмет Ясауи­дің анасына (Сайрам), Гаухар-ана мазары – Қожа Ахмет Ясауидің қызына (Түркістан), Әли Қажы мазары – Қожа Ахмет Ясауидің күйеу баласына (Түркі­стан) тұрғызылған. Осының бәрі-бәрі де халық санасында аса қадірлі, бағалы орындар. Халық­тың рухани жұтаңдаған кездерінде сана­сына ем қылатын жұбанышы болған.

Шын мәнінде бұл қасиетті орын­дарға табын­байды, зиярат етеді. Мәсе­лен, Араб әмірлігінің Жидда қаласын­дағы адам­заттың анасы – Хауа ананың жат­қан жері қарапайым топырақ болып қана том­пайып жатыр. Басына мазар тұр­ғы­зып, атын жазып, суретін салу сияқты біз­дің еліміздегі «әсіре зиратшылдық» жоқ.

Түркістан шаһарын баршамыз ұлық­таймыз. Көне Астанамыз ғана емес, рухани орталығымыз деп білеміз. Түркі­стан қаласы – Қазақ хандығының астанасы. Қаланың көне атауы – Яссы. Яссы Ұлы Жібек жолының сауда ор­талығы болған. XII ғасырда, әсіресе Қожа Ахмет Ясауи көшіп келген соң ерекше атаққа ие болған. Сол жерде кейін киелі орынға айналған үлкен кесене салынды. Алтын Орданы жеңген соң Әмір Темір ақынға арнап үлкен мазар орнатты. Бірінші салған күйінде ол VI ғасырда сақ­талған. Кесене айналасында көптеген бас­қа да құрылыстар бар: Рабия Сұлтан-Бегім кесенесі (XV ғасыр, XIX ғасырдың 2-ші жартысында қиратылып, 1980 жылы қайта салынды), Есім хан (XVII ғасыр), белгісіздер жер­ленген жерлері және бар.

Тәуелсіздік жылдарында халықтың рухани бағытын өзгерту мақсатында «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарла­масы аясында көптеген тарихи-мәд­ени ескерткіштер мен нысандар жаңғыр­тылғаны көпшіліктің есінде. Сол үшін де қасиетті, киелі нысандар – халық жүрегінен мәңгілік орын алады.

Ұрпақ дана болса ұлы дала жетімсіремейді.

Өмірзақ ОЗҒАНБАЕВ,
Мәдениет және спорт министрлігі жанынан құрылған сарапшылар тобының мүшесі, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.06.2018

Ұлттық банк басшысы қазақстандықтарға валюта айырбастау бекеттеріне жүгірмеуге кеңес берді

21.06.2018

ҰБТ-2018: Алғашқы күні түлектердің 15,5 пайызы шекті ұпайды жинай алмады – Р.Әлімқұлов

21.06.2018

Жаңаөзенде балаларға арналған тегін ІТ сыныбы ашылды

21.06.2018

Ақтөбе облысында қаржы ұйымының озық технологиямен жабдықталған бөлімшесі қызмет көрсете бастады

21.06.2018

Солтүстік Қазақстанда журналистер спартакиадасы өтті

21.06.2018

Таразда тұңғыш рет трансплантациялық ота жасалды

21.06.2018

Б. Сағынтаев пен Ә. Жақсыбеков Түркістан қаласының облыс орталығы ретіндегі даму келешегімен танысты

21.06.2018

Түркістан - бүкіл түркі жұртының рухани астанасы - Сенат Төрағасы

21.06.2018

Алматының әкімі стартап-компанияларының өкілдерімен кездесті

21.06.2018

Еуропа лигасындағы қарсыластар анықталды

21.06.2018

«Жетісу» газетінің жарық көргеніне бір ғасыр толды

21.06.2018

Джокович үлкен тенниске қайта оралды

21.06.2018

Тайсон келесі кездесуін тамызда өткізеді

21.06.2018

Уилшер «Арсеналмен» қоштасады

21.06.2018

«Егемен академиясының» бірінші маусымынан видеорепортаж

21.06.2018

ӘЧ: «Неміс машинасы» атағын қорғай ала ма?

21.06.2018

ӘЧ: Тоналған фанаттар мен жаңарған рекордтар

21.06.2018

Алтынбек Абайұлы: Мақсатым – ақылды адамдарға арналған ұйым құру

21.06.2018

Түркістан облысы: Зиялы қауым не дейді?

21.06.2018

Шетел басылымдары. Түркістанды бауырлас халықтар да қолдайды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Ақты ақ, қараны қара деген ұтады -Александр ТАСБОЛАТ

Сотқа жүгінбейтін адам жоқ. Бірақ солардың дені «Мен сүттен ақ, судан тазамын» дейді. Яғни «Мен кінәлімін, мен ұры­мын, мен парақормын» деп ешкім айта қоймайды. Және тараптардың қай-қай­сының да сотта келтірген уәждері сенім­ді көрі­неді. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Астық шығымы неге артпайды?

Кейінгі жылдары еліміздің егін шаруашылығы саласына келіп жатқан жаңа технологиялардың нәтижесінде мұндағы еңбек өнімділігінің өсе бас­тағаны белгілі. 

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Түркістан – тамырластық тұғыры

Түркістан екі дүние есігі ғой, Түркістан ер түріктің бесігі ғой, Тамаша Түркістандай жерде туған, Түріктің Тәңірі берген несібі ғой!

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Әр қазаққа қажет ұстаным

Қазіргі өмір барысына ой жіберіп қараған кезде ақыл-ойымыздың тереңдігіне малданып, сезімтал аңғарғыштығымызды артықшылыққа балайтын жөніміз бар ма? Аға ұрпақ санатына қосылған ендігінің ақсақалы біздер қазақ сөзіне әкелген жаңалығымыз, яғни бейнелі тіркес­теріміз кәне дегенге кесімді жауап беру қиын-ау. Ұлғайыңқы тартқан осынау шағымызда қазақ қарияларының сөз саптау мәдениетін жиі-жиі еске алып, жадыда жаңғыртуға тырысатын дертке шалдықтық. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Арайланған, абаттанған Астанам!

Махамбет «Еділдің бойы ен тоғай, ел қондырсам деп едім» деп жалынды жырына қосқандай, бүгінде еңсесі биіктеген елорда көз алдымызда қанатын жайып, өсіп-өркендеп, сары даланың сәніне сән қосқан керім қалаға айналғаны анық.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу