Жансая Жарылғапов. Дәуір тынысын сезген қалам – шебер

Классик дегеніміз кім? Әдебиетке қатысты айтатын болсақ ол – біріншіден ұлттық әдебиеттің аса қатты өркендеген белгілі бір дәуіріндегі қаламгерлердің тұтас қауымы. Мысалы, Грекияның б.д.д. V ғасыры, Римнің б.д.д. І ғасыры, Қытайдың VІІІ ғасыры, Францияның ХVІІ ғасыры, Ресейдің ХІХ ғасыры кезеңіндегі көркем ойдың буырқана дамуына үлес қосқан жазушылар шоғырын атауға болады. (Бұған кезінде Г.Гачев «әдебиеттің жедел дамуы» деген атау берген), екіншіден, тек бір ұлттың ғана емес, әлемдік әдебиеттің жетістігіне айналған ірі жазушы.

Егемен Қазақстан
16.03.2018 3497

Ал классика дегеніміз не?  Классикалық шығарма бірнеше ұрпақ бұрын туса да уақыт тезіне шыдап берген, дәуірлер мен тарихи кезеңдер өзгерісіне қарамастан көркемдік маңызын жоғалтпаған, одан бергі мүлде басқа қоғамдық жағдайлар мен ахуалда өмір сүріп жат­қан адамдарды да қызық­тыра­тын дүниелер. Меніңше, клас­сикалық туынды «уақыттан тыс» өмірге келеді. Уақыт пен Кеңістік категориясынан алып қарасақ, ондай туындыларда өмір сүретін кеңістік бар да, уақыт – шартты. 

Қандай да бір халықтың әде­биеті болмасын, өзінің тарихи даму жолында ұлттық өнердің та­бысы ретінде бағаланатын, адамзат қауымының аса салмақты көркем құндылығы деңгейіне көтерілген үлгілерін меже тұтады, оларды тудырушы тұлғаларға қарап бой түзейді. Ілгері уақытта дүниеге келген сол шығармалар бойындағы озық дәстүрлерді кейін­гілер игере отырып, өз кезеңінің ерекшеліктеріне бағындыра әрі қарай өрістетеді. Әдебиет үрдісіндегі мұндай ізденіс белгілерді дәстүр және жаңашылдық  тұрғысынан бағамдап жатамыз.

    Дәстүр мен жаңашылдық өзінің кең философиялық түсінігінде даму деп аталатын процестің, жалпы қозғалыстың, өзгерістің негізгі тетігі екендігі шындық. Табиғат, қоғам, адам, барлық тіршілік атаулы үнемі өзгерісте болады десек, сол құбылыстардың барлығы да дәстүр мен жаңашылдық заң­дылықтарының жемісі. Бір сөзбен айтқанда, бұл ұғымдар өзгеру мен диалектикалық дамудың гармониясын сақтайды. 

Классика сөзін қазіргі әдеби үр­діске араласып жүргендерге қарата айтпаймыз. Замандас қаламгерлерге «ұлы», «теңдессіз» деген эпи­теттерді қолданбайтанымыз рас­ қой. Кезінде де де солай бол­ған. Классикалық әдебиет жалпы­адамзаттық құндылықтар мен мәдени ұстындарға негізделеді. Гегельдің негіздеуі бойынша «Ұжымдық мақсаттар мен құнды­лықтар жеке тұлғаның мақсаттары мен құндылықтарымен тең дәре­жеде болатын қоғамдық жағ­дай мәдениет тарихында клас­си­калық деп аталады». Яғни өнер туындысы қоғамның барлық қабаттарын қанағаттандырғанда ғана классикаға айналады. Ал біздің классикалық деп аталатын туындыларға қайта айналып соға беретініміз, қазір жүріп жатқан үрдістерді толық қорытып үлгер­мей­тінімізден де болу керек. Қазір жазып жүрген жастардың шығармаларының қайсыбірі ертең классикаға айналмасына кім кепіл.
ХХІ ғасыр адамын осыдан ширек ғасыр бұрынғы адамдардың психологиясымен, өмірлік көзқа­растарымен салыстыра қарағанда бірдей деңгейде немесе шамалас десек қателескен болар едік. Бұл кезеңдегі  адамдардың дүние­танымын, рухани деңгейін екі-үш онжылдықтар бұрынғы өлшем­дермен бағалауға келмейді. Клас­сикаға да қарым-қатынас өзгерді. Кеңес кезінде әлемдік классикадан хабардар болу мәдениеттіліктің бір белгісі болып есептелетін. Ол жасөспірім кезден насихатталатын. Қазір прагматиктердің жаңа ұрпағы қалыптасты. Қазіргі жастарға классиканы оқыту қиын. Бұл көпшілік жаппай айтып жүрген кітаптың  оқылмайтындығында да емес. Қазір кітап дүкеніне бас сұқсаңыз да онда жастарды көрмейсіз деген бос сөз. Олар бар. Көпшілігінің іздеп жүргені шетелдік туындылар. Кілтипанды қазіргі жастарға оқитын мәтін жазып бере алмай жатқанымыздан да көруіміз керек. Өйткені урбандалу үдерісінің қарқын алуы нәтижесінде ауылдан тамыр-тегі ажыраған тұтас бір ұрпақ қалыптасты. Ұлттық классиканың дені дала стихиясына, қырдағы тіршіліктің тынысымен сабақтасып жатыр. Оны ностальгиялық көңіл- күйден әлі ажырамаған алдыңғы және орта буын оқиды. Ал бүгінгі қала қазағының ішінде не болып жатыр, оның дүниетанымдық-психологиялық қырларында нендей өзгерістер бар? Жазушылар ауыл адамдарының психологиясын зерттей отырып, технократтық дәуірдің аса зор ықпалында қалған қала өмірінің де ұңғыл-шұңғылына бойлау керек.

Қысқа уақытта болған орасан зор өзгерістер адамның табиғи болмысына әсер етпей қалмады. Зымыран дәуірдің әкеліп жатқан өзгерістері, аса жылдамдықпен дамып келе жатқан технология адам өмірінің практикалық жұмысын жеңілдетуге, материалдық игіліктерді көбейтуге, адамның комфорттық тұрмысын жасауға, әлем, табиғат құбылыстарын танып-білуге бағытталғанымен, түрлі парадокстарды да тудырды. Осы тұста Оралханның «Жетім бота» повесіндегі мына сөздер еске түседі: «Біз асқан ақылды дәуірді бастан кешірудеміз, сондықтан да әлемнің ақылгөйсіген бетіне қарағым келмейді, жек көргендіктен бе, әсте олай ойламаңыз, тым-тым сұңғыла да сақ тірліктен шалдыққаным шығар. Мен ертерек туылғанымды сезе бастадым. Ал Ақбота өте кеш жаратылған. Ол XVIII ғасырға лайық адам... Осыдан барып, қазіргі дәуірге лайық келмейтін бүкіл организмі уланған, демек биосфераны техносфера жеңген. Ол бетонға еккен гүл секілді мұнайдың ішіне қоя берген балық секілді». Міне, осы шексіз өскен жылдамдық әдебиеттен де сергек болуды талап етеді. Жазушылардың дәуір тынысын сезе білуі деп осындай өмірлік өзгерістерді, содан туған қайшылықтарды жіті байқай алуына байланысты.

Жансая Жарылғапов,
әдебиеттанушы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.07.2018

Гинеколог-акушер жас ананың өліміне қатысты пікір білдірді (видео)

17.07.2018

Елбасы Павлодар облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөнінде кеңес өткізді

17.07.2018

Каспий маңы елдерінің басшылары Ақтауда кездеседі

17.07.2018

Еліміздің үш қаласынан Баянауылға әуе рейстері ашылады

17.07.2018

Биыл Қазақстан перзентханаларында 31 ана қайтыс болды

17.07.2018

Алматыда Оңтүстік Кореямен бірлескен амбулаторлық клиника ашылды

17.07.2018

Еліміздің бірнеше өңірінде ауа райына байланысты ескерту жарияланды

17.07.2018

Арқайым – аңыздар андыздаған алқап

17.07.2018

Инновациялық жобалар мен тың идеяларға байқау жарияланды

17.07.2018

Ақпарат және коммуникациялар министрі Smart city жобасын жүзеге асыру бойынша есеп берді

17.07.2018

Елбасы «Павлодар мұнай химиясы зауытына» барды

17.07.2018

«Президент кубогы» басталды

17.07.2018

Қазақмыс биылғы алты айда 14 млн 507 мың тонна кен өндірді

17.07.2018

«Qazaqstan» мен «Qazsport» футболдан әлем чемпионатының көрсетілімін қорытындылады

17.07.2018

Жаңаөзенде «Астанаммен мақтанам!» атты дөңгелек үстел өтті

17.07.2018

Биыл Алматыда заңсыз 77 нысан анықталды

17.07.2018

Мемлекеттік хатшы «Айбын» әскери-патриоттық жиынының ашылуына қатысты

17.07.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Казэнергокабель» акционерлік қоғамына барды

17.07.2018

Мемлекет басшысы «GiessenHaus» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

17.07.2018

Қазақстан Президенті Павлодар облысына жұмыс сапарымен барды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Аяқдоп аламаны аяқталды

Әлем чемпионаты – тағатсыздана күткен футбол тойы еді. Енді барлығы аяқталып, той тарқасымен біз де алған әсерімізбен бөлісе кетсек. Бұл біріншілік несімен есте қалмақ?

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Биографиялық фильмдердің бәсі биік болуы тиіс

Кейінгі кезде «Еуразия бірінші арнасынан» әйгілі кеңестік манекенші-модель, сән әлемінде «Кремльдің ең әдемі қаруы» және «Кеңестік Софи Лорен» атанған Регина Збарская туралы сериа­л көрсетіліп жатыр. Былай қарасаңыз, сән әлемінің кіндігі саналған Парижді тәнті еткен өмірі жұмбаққа толы сұлудың сол кездегі кеңестік қасаң қағидаларға сыймаған ғұмырын өзгеше қырынан бейнелеген қарапайым, бірақ кемел түсірілген Ресейдің кезекті киноөнімдерінің бірі. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Халық әнінің тоналу тарихы

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Бо­лашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағ­дарламалық мақаласында, жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды», деді. Елдің ұлттық-рухани тамыры дегеніміз не? Ол ха­лықты сан ғасырдан бері адастырмай, алып келе жатқан салт-дәстүрі, фольклоры, әні мен жыры. Осылардың ішінде әннің ұлт руханияты үшін орны айрықша. Дана Абай атамыз, «Ұйықтап жатқан жүрек­ті ән оятар, Үннің тәтті оралған мәні оятар» дегенді бекер айтқан жоқ.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ормуз бұғазы жабылған жағдайда...

Осы айдың басында Иран Ислам Рес­публикасының президенті Хасан Рухани Швейцария еліне жасаған сапары кезінде мұнай импорттаушы мемлекеттер Иранның мұнайын сатып алмаған жағдайда Ормуз бұғазын жауып тастайтындарын мәлімдеді. Президенттің бұл мәлімдемесі АҚШ билігінің Иран мұнайын сатып алмауға өз одақтастарын ықтиярсыз көндіруге бағытталған қысымына байланысты болса керек.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Жалғыздық жыры

Жақында жастық шағында жарқылдап дәурен сүрген, марқұм ағамызбен бақытты ғұмыр кешкен, қазір сексеннің сеңгірін саялаған бір жақсы апамыздың көңілін сұрап, халін білгенбіз. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу