Жансая Жарылғапов. Дәуір тынысын сезген қалам – шебер

Классик дегеніміз кім? Әдебиетке қатысты айтатын болсақ ол – біріншіден ұлттық әдебиеттің аса қатты өркендеген белгілі бір дәуіріндегі қаламгерлердің тұтас қауымы. Мысалы, Грекияның б.д.д. V ғасыры, Римнің б.д.д. І ғасыры, Қытайдың VІІІ ғасыры, Францияның ХVІІ ғасыры, Ресейдің ХІХ ғасыры кезеңіндегі көркем ойдың буырқана дамуына үлес қосқан жазушылар шоғырын атауға болады. (Бұған кезінде Г.Гачев «әдебиеттің жедел дамуы» деген атау берген), екіншіден, тек бір ұлттың ғана емес, әлемдік әдебиеттің жетістігіне айналған ірі жазушы.

Егемен Қазақстан
16.03.2018 3724
2

Ал классика дегеніміз не?  Классикалық шығарма бірнеше ұрпақ бұрын туса да уақыт тезіне шыдап берген, дәуірлер мен тарихи кезеңдер өзгерісіне қарамастан көркемдік маңызын жоғалтпаған, одан бергі мүлде басқа қоғамдық жағдайлар мен ахуалда өмір сүріп жат­қан адамдарды да қызық­тыра­тын дүниелер. Меніңше, клас­сикалық туынды «уақыттан тыс» өмірге келеді. Уақыт пен Кеңістік категориясынан алып қарасақ, ондай туындыларда өмір сүретін кеңістік бар да, уақыт – шартты. 

Қандай да бір халықтың әде­биеті болмасын, өзінің тарихи даму жолында ұлттық өнердің та­бысы ретінде бағаланатын, адамзат қауымының аса салмақты көркем құндылығы деңгейіне көтерілген үлгілерін меже тұтады, оларды тудырушы тұлғаларға қарап бой түзейді. Ілгері уақытта дүниеге келген сол шығармалар бойындағы озық дәстүрлерді кейін­гілер игере отырып, өз кезеңінің ерекшеліктеріне бағындыра әрі қарай өрістетеді. Әдебиет үрдісіндегі мұндай ізденіс белгілерді дәстүр және жаңашылдық  тұрғысынан бағамдап жатамыз.

    Дәстүр мен жаңашылдық өзінің кең философиялық түсінігінде даму деп аталатын процестің, жалпы қозғалыстың, өзгерістің негізгі тетігі екендігі шындық. Табиғат, қоғам, адам, барлық тіршілік атаулы үнемі өзгерісте болады десек, сол құбылыстардың барлығы да дәстүр мен жаңашылдық заң­дылықтарының жемісі. Бір сөзбен айтқанда, бұл ұғымдар өзгеру мен диалектикалық дамудың гармониясын сақтайды. 

Классика сөзін қазіргі әдеби үр­діске араласып жүргендерге қарата айтпаймыз. Замандас қаламгерлерге «ұлы», «теңдессіз» деген эпи­теттерді қолданбайтанымыз рас­ қой. Кезінде де де солай бол­ған. Классикалық әдебиет жалпы­адамзаттық құндылықтар мен мәдени ұстындарға негізделеді. Гегельдің негіздеуі бойынша «Ұжымдық мақсаттар мен құнды­лықтар жеке тұлғаның мақсаттары мен құндылықтарымен тең дәре­жеде болатын қоғамдық жағ­дай мәдениет тарихында клас­си­калық деп аталады». Яғни өнер туындысы қоғамның барлық қабаттарын қанағаттандырғанда ғана классикаға айналады. Ал біздің классикалық деп аталатын туындыларға қайта айналып соға беретініміз, қазір жүріп жатқан үрдістерді толық қорытып үлгер­мей­тінімізден де болу керек. Қазір жазып жүрген жастардың шығармаларының қайсыбірі ертең классикаға айналмасына кім кепіл.
ХХІ ғасыр адамын осыдан ширек ғасыр бұрынғы адамдардың психологиясымен, өмірлік көзқа­растарымен салыстыра қарағанда бірдей деңгейде немесе шамалас десек қателескен болар едік. Бұл кезеңдегі  адамдардың дүние­танымын, рухани деңгейін екі-үш онжылдықтар бұрынғы өлшем­дермен бағалауға келмейді. Клас­сикаға да қарым-қатынас өзгерді. Кеңес кезінде әлемдік классикадан хабардар болу мәдениеттіліктің бір белгісі болып есептелетін. Ол жасөспірім кезден насихатталатын. Қазір прагматиктердің жаңа ұрпағы қалыптасты. Қазіргі жастарға классиканы оқыту қиын. Бұл көпшілік жаппай айтып жүрген кітаптың  оқылмайтындығында да емес. Қазір кітап дүкеніне бас сұқсаңыз да онда жастарды көрмейсіз деген бос сөз. Олар бар. Көпшілігінің іздеп жүргені шетелдік туындылар. Кілтипанды қазіргі жастарға оқитын мәтін жазып бере алмай жатқанымыздан да көруіміз керек. Өйткені урбандалу үдерісінің қарқын алуы нәтижесінде ауылдан тамыр-тегі ажыраған тұтас бір ұрпақ қалыптасты. Ұлттық классиканың дені дала стихиясына, қырдағы тіршіліктің тынысымен сабақтасып жатыр. Оны ностальгиялық көңіл- күйден әлі ажырамаған алдыңғы және орта буын оқиды. Ал бүгінгі қала қазағының ішінде не болып жатыр, оның дүниетанымдық-психологиялық қырларында нендей өзгерістер бар? Жазушылар ауыл адамдарының психологиясын зерттей отырып, технократтық дәуірдің аса зор ықпалында қалған қала өмірінің де ұңғыл-шұңғылына бойлау керек.

Қысқа уақытта болған орасан зор өзгерістер адамның табиғи болмысына әсер етпей қалмады. Зымыран дәуірдің әкеліп жатқан өзгерістері, аса жылдамдықпен дамып келе жатқан технология адам өмірінің практикалық жұмысын жеңілдетуге, материалдық игіліктерді көбейтуге, адамның комфорттық тұрмысын жасауға, әлем, табиғат құбылыстарын танып-білуге бағытталғанымен, түрлі парадокстарды да тудырды. Осы тұста Оралханның «Жетім бота» повесіндегі мына сөздер еске түседі: «Біз асқан ақылды дәуірді бастан кешірудеміз, сондықтан да әлемнің ақылгөйсіген бетіне қарағым келмейді, жек көргендіктен бе, әсте олай ойламаңыз, тым-тым сұңғыла да сақ тірліктен шалдыққаным шығар. Мен ертерек туылғанымды сезе бастадым. Ал Ақбота өте кеш жаратылған. Ол XVIII ғасырға лайық адам... Осыдан барып, қазіргі дәуірге лайық келмейтін бүкіл организмі уланған, демек биосфераны техносфера жеңген. Ол бетонға еккен гүл секілді мұнайдың ішіне қоя берген балық секілді». Міне, осы шексіз өскен жылдамдық әдебиеттен де сергек болуды талап етеді. Жазушылардың дәуір тынысын сезе білуі деп осындай өмірлік өзгерістерді, содан туған қайшылықтарды жіті байқай алуына байланысты.

Жансая Жарылғапов,
әдебиеттанушы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.12.2018

Алматыда «Сиқырлы әуендер» киноконцерті өтті

18.12.2018

Ақтөбе облысында алпыс отбасы қоныс тойын тойлады

18.12.2018

Қарағандының 2018 жылғы аруы белгілі болды

18.12.2018

Қарағанды облысында спорт кешені пайдалануға берілді

18.12.2018

«Астана» велоклубының жаңа маусымдағы құрамы анықталды

18.12.2018

«Айка» фильмі «Оскар» жүлдесіне үмітті картиналар тізіміне енді

18.12.2018

Отырарда «Оқсыз» спорт кешені ашылды

18.12.2018

Үндістанда ауруханадағы өрттен 6 адам қаза тапты

18.12.2018

Бүгін Қазақстан аумағында ауа райы құбылмалы болады

17.12.2018

Алтын домбыра иесі анықталды

17.12.2018

Батыс Қазақстан облысында Тәуелсіздік құрбандарына ас берілді

17.12.2018

Чемпиондар Лигасының 1/8-ші финалының жеребе тарту рәсімі өтті

17.12.2018

Жамбыл өңірінде 28 нысан ашылды

17.12.2018

Атыраулықтар «Елбасы жолы» фильмін тамашалады

17.12.2018

Тәуелсіздік күні БҚО-да 37 бала дүниеге келді

17.12.2018

Гиннестің рекордтар кітабына енген Notre Dame de Paris мюзиклі қазақ тілінде қойылады 

17.12.2018

Татарстандағы қазақ студенттері Тәуелсіздік күнін атап өтті

17.12.2018

Солтүстік Қазақстанда допты хоккейден ел кубогы біріншілігі өтуде

17.12.2018

«Ырыс» Түркістан облысында 16 мыңнан астам жаңа жұмыс орнының ашылуына ықпал етті

17.12.2018

Солтүстік Қазақстанда 80-ге жуық  полицей марапатталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Baılyq jasaýshy sala

Árbir adam óz úıiniń ishinde qandaı zattar bar ekendigin jáne onyń qaı jerde turǵandyǵyn, qaı shkaftyń ishinde qandaı zattyń jatqandyǵyn, jertólesinde qandaı azyq túrleriniń saqtalyp turǵandyǵyn jaqsy biledi. Sondyqtan eshnársesin shashaý qaldyrmaıdy. Qajetine qaraı paıdalanyp otyrady. Al ózimizdiń ortaq úıimiz – Qazaqstanda qandaı zattar bar ekendigin, ásirese, jerimizdiń astynda qandaı mıneraldyq shıkizat kózderiniń shoǵyrlanǵanyn jáne olardyń qory qandaı ekendigin bilemiz be?

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу