Жұмбақтап сөйлеу

Сөйлеу мәдениетінің асыл қырлары – әдептілік, әсемдік, әуезділік, әсерлілік. Ойлау мен сөйлеу үдерісі тектес, сабақтас құбылыс болғандықтан, топ алдында суырылған шешеннің салыстырып, ұқсатып сөйлеуі ой тереңдігін, өмір тәжірибесінің молдығын көрсетсе, екіншіден, тапқыр, өткір, ересен теңеулеру мен меңзеулері тыңдаушының ойын, қиялын, дүниетанымын, ғибратпен толықтырады.

Егемен Қазақстан
19.03.2018 2639

Ыбырай Алтынсариннің «Орынбор ведомоствосы қазақтарының құда түсу, қыз ұзату және той жасау дәстүрлерінің очеркі» дейтін еңбегіндегі (1879): «Бір қазақтың бес ұлы болыпты. Олардың аты: Көл, Қамыс, Қасқыр, Қой және Пышақ екен. Бір күні келіні суға барса, көлдің ар жағында, қамыстың бер жағында қасқыр қойды жеп жатыр екен. Сонда келіні ауылға жүгіріп келіп:

«Сарқыраманың ар жағында, сылдыраманың бер жағында маңыраманы ұлыма жеп жатыр, тезірек жанығыш пен кескішті жеткізіңдер» дейтін тәмсіл ел ішінде мәшһүрлігімен аян. Бұл – жұмбақтап, ишараттап, нақты жайттарды ұқсастыққа ие құбылыстармен салыстырып сөйлетудің таза классикалық үлгісі, қазақ халқының сөйлеу, ойлау мәдениеті тарихындағы астарлап айтатын ғибратты қағидаты.

Әз Жәнібек хан аңшылықпен жүргенде елсізде бір күркеге кез болады. Хан күркеге басын сұқса, алтын тарақпен бұйра шашын тарап бір қыз отыр екен. Қыз:

– Апыр-ай, бір ауыз сөзге келмей жетіп келдіңіз-ау, соған қапаланып қалдым-ау! – деп, орнынан ұшып түрегеледі.

Хан:

– Атаңыз қайда? – деп сұрайды. Қыз: Алты аяқтымен аңға кетті, – дейді. Хан: – Анаңыз қайда? – дейді. Қыз: – Сегіз аяқтымен дәмге кетті, – дейді де: – Өзіңіз кім болдыңыз? – деп сұрайды. Хан: – Мен Әз Жәнібек хан боламын, – дейді.

Екеуара әңгімені Әз Жәнібек хан үйіне оралып, билеріне айтады. Өзі де, оның билері де қыздың бұл сөзін жыға түсінбейді. Хан бұл сөздің шешуін жас жігіт Жиреншеден сұрайды. Жиренше:

«Қыздың әкесі бір құс, бір тазы ертіп аңға кеткен екен. Шешесі буаз інген мініп тұзға кеткен екен» депті. Хан қызығып, қызға жаушы жібереді. Әкесі қызын ханға бермек болады. Қыз әкесіне:

– Беріңіз, тек қалың малымды өзім сұраймын. Менің қалың малыма он бес лақ теке, жиырма бес қошқар, отыз бес бұқа, қырық бес айғыр, елу бес бура, алпыс ақ бас атан берсін! – дейді. Жаушы қыздың осы сөздерін айтып қайтып келеді. Хан сөз астарын түсінбей, сұрағандарын әзірлетіп жатады. Бұл хабарды іле-шала естіп, ханға Жиренше:

– Қыздың сөзі сыр мен құпияға толы. Оның мағынасы: он бес – лақ текедей едің, жиырма бес – қойды иірген қошқардай едің, отыз бес – өкіретін бұқадай едің, қырық бес – азынайтын айғырдай едің, елу бес – күркіреген бурадай едің, алпыс – атан болдың дегені, – депті. Хан райынан қайтып, Жиреншеге бір тұлып алтын апарып беріпті деседі кәрі құлақ қарттар.

Отыншы би жақсы-жайсаңдардың басы қосылған жерде, олардың ақыл, парасат, ойшылдық, тапқырлық деңгейін сынау үшін:

Қандай тауда киік жоқ?

Қандай ағашта жапырақ жоқ?

Қандай суда балық жоқ?

Қандай отта түтін жоқ?

Қандай адамда есім жоқ?

Қандай малда ие жоқ?

Қандай сиырда бұзау жоқ?

Қандай қалада адам болмайды?

Қандай нәрсе жоғары жүреді?

Қандай нәрсе төмен жүреді?

Қандай нәрсе бауырымен жүреді? – деп, он сұрақ қойып терең ойға шомдырған екен.

Сонда тапқырлық, шешендік өнерімен аңызға айналған Қайрақбай:

Қоңыраулы тауда киік жоқ.

Қу ағашта жапырақ жоқ.

Құдық суында балық жоқ.

Сайтан отында түтін жоқ.

Залым адамда дос жоқ.

Іштегі ботада есім жоқ.

Дала малында (аңдарда) ие жоқ.

Еркек сиырда бұзау жоқ.

Бұзылған қалада адам жоқ.

Түтін жоғары өрлейді,

Су төмен ағады.

Жылан бауырымен жүреді, – деп, жұмбағын шешіпті. (Сәнік Зейнолла. Көптомдық шығармалар жинағы. Алматы, 2017. Т.6. 149-150 беттер).

Дарабоз ділмардың дана кеудесінен сыңғырлап төгілген дүрлерден оның тұтас тұлғасы, адамгершілік, біліктілік болмысы, ішкі мәдениеті, рухы, психологиясы, мінез-құлық сипаты ақыл, ой қуаты, шынайылығы, әділдігі, тәжірибесі айқын танылады. Және де әлеумет алдында айтылған толғамы терең, талғампаздықпен, мақсаткерлікпен, сыншылдықпен, әрі шебер кестеленген айбарлы, затты, күйлі сөздің күші еселене, көркейе түседі. Бұл мезетте ақылы терең шешеннің айқын дауыс мәнері де аса әсерлі болмақ. Сөйлеу мәдениетінде ой мен сөздің даналық, ізгілік, көркемдік қырлары жойқын әсерге бөленіп, өміршең, жасампаз құбылысқа айналады.

Арың таза, ақылың болсын,

Сөзің алтын, асылың болсын!

Биікке құлаш сермесең,

Мұратқа жетесің.

Ел тағдырын ойласаң,

Рахатқа жетесің – деп, Байқотан бидің Шалғынбай төреге айтқанында ұлы билердің биік ұстанымы дәйектелген.

Аузы дуалы шешен-билер ой мен тіл бәсеке-жарысында жұмбақтап сөйлеуді тапқырлық пен ізгілікті қарым-қатынас құралына айналдырды. Жұмбақтап сөйлеу қазақ шешендігінің, сөз өнерінің асыл қазынасы, абзал қыры болып қала бермек.

Серік НЕГИМОВ,

филология ғылымдарының докторы, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.07.2018

Гинеколог-акушер жас ананың өліміне қатысты пікір білдірді (видео)

17.07.2018

Елбасы Павлодар облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөнінде кеңес өткізді

17.07.2018

Каспий маңы елдерінің басшылары Ақтауда кездеседі

17.07.2018

Еліміздің үш қаласынан Баянауылға әуе рейстері ашылады

17.07.2018

Биыл Қазақстан перзентханаларында 31 ана қайтыс болды

17.07.2018

Алматыда Оңтүстік Кореямен бірлескен амбулаторлық клиника ашылды

17.07.2018

Еліміздің бірнеше өңірінде ауа райына байланысты ескерту жарияланды

17.07.2018

Арқайым – аңыздар андыздаған алқап

17.07.2018

Инновациялық жобалар мен тың идеяларға байқау жарияланды

17.07.2018

Ақпарат және коммуникациялар министрі Smart city жобасын жүзеге асыру бойынша есеп берді

17.07.2018

Елбасы «Павлодар мұнай химиясы зауытына» барды

17.07.2018

«Президент кубогы» басталды

17.07.2018

Қазақмыс биылғы алты айда 14 млн 507 мың тонна кен өндірді

17.07.2018

«Qazaqstan» мен «Qazsport» футболдан әлем чемпионатының көрсетілімін қорытындылады

17.07.2018

Жаңаөзенде «Астанаммен мақтанам!» атты дөңгелек үстел өтті

17.07.2018

Биыл Алматыда заңсыз 77 нысан анықталды

17.07.2018

Мемлекеттік хатшы «Айбын» әскери-патриоттық жиынының ашылуына қатысты

17.07.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Казэнергокабель» акционерлік қоғамына барды

17.07.2018

Мемлекет басшысы «GiessenHaus» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

17.07.2018

Қазақстан Президенті Павлодар облысына жұмыс сапарымен барды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Аяқдоп аламаны аяқталды

Әлем чемпионаты – тағатсыздана күткен футбол тойы еді. Енді барлығы аяқталып, той тарқасымен біз де алған әсерімізбен бөлісе кетсек. Бұл біріншілік несімен есте қалмақ?

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Биографиялық фильмдердің бәсі биік болуы тиіс

Кейінгі кезде «Еуразия бірінші арнасынан» әйгілі кеңестік манекенші-модель, сән әлемінде «Кремльдің ең әдемі қаруы» және «Кеңестік Софи Лорен» атанған Регина Збарская туралы сериа­л көрсетіліп жатыр. Былай қарасаңыз, сән әлемінің кіндігі саналған Парижді тәнті еткен өмірі жұмбаққа толы сұлудың сол кездегі кеңестік қасаң қағидаларға сыймаған ғұмырын өзгеше қырынан бейнелеген қарапайым, бірақ кемел түсірілген Ресейдің кезекті киноөнімдерінің бірі. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Халық әнінің тоналу тарихы

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Бо­лашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағ­дарламалық мақаласында, жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды», деді. Елдің ұлттық-рухани тамыры дегеніміз не? Ол ха­лықты сан ғасырдан бері адастырмай, алып келе жатқан салт-дәстүрі, фольклоры, әні мен жыры. Осылардың ішінде әннің ұлт руханияты үшін орны айрықша. Дана Абай атамыз, «Ұйықтап жатқан жүрек­ті ән оятар, Үннің тәтті оралған мәні оятар» дегенді бекер айтқан жоқ.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ормуз бұғазы жабылған жағдайда...

Осы айдың басында Иран Ислам Рес­публикасының президенті Хасан Рухани Швейцария еліне жасаған сапары кезінде мұнай импорттаушы мемлекеттер Иранның мұнайын сатып алмаған жағдайда Ормуз бұғазын жауып тастайтындарын мәлімдеді. Президенттің бұл мәлімдемесі АҚШ билігінің Иран мұнайын сатып алмауға өз одақтастарын ықтиярсыз көндіруге бағытталған қысымына байланысты болса керек.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Жалғыздық жыры

Жақында жастық шағында жарқылдап дәурен сүрген, марқұм ағамызбен бақытты ғұмыр кешкен, қазір сексеннің сеңгірін саялаған бір жақсы апамыздың көңілін сұрап, халін білгенбіз. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу