Қылмыс шынымен көп пе? Жеті жасар баланың тағдырынан кейін туған ой

«Итің жаман десе, өлгенім-ай» дейтін қазақтың біріміз. Жеті жасар балаға қатысты оқиға және оның маңайында өрбіген өткен аптадан бергі дабыра мен дүрлігу бізге көп ой салған еді. Істің ақ-қарасы анықталып, кінәлілер тиісті жазасын алар. Жауапты орындар кемшіліктен қорытынды шығарып, қайталанбауына жұмыс істері және анық. Баланы қорғаштап, әжесін қолдаған қауым әзірге ескере қоймаған мәселелер де зерттеліп-зерделенер. Десек те, осы оқиға, әсіресе жалпы қазақты жамандаса намысы келетін, жүйкесі жұқаратын оңтүстіктің тұрғындарына ауыр тиді. Қанша ауыр болса да шындықтың көзіне тіке қарап үйренуіміз де қажет.

Егемен Қазақстан
19.03.2018 4128
2

Өкінішке қарай, осындай және осы сынды қазаққа жат қылмыс еліміздің өзге өңірлерінде де орын алып жатады. Яғни ел болып қылмысты болдырмауға, алдын алуға жұмыс істеу маңызды. Ақыл-кеңес айтқалы отырған жоқпыз. Оңтүстікке көлеңке түсіргендей болған кешегі оқиғаның дабыра болғанына көптігіміз «кінәлі» болып көрінеді, кейде маған. Иә, Оңтүстікте үш миллионға жуық халық тұрады. Кешегі оқиға орын алған Сарыағаш ауданы мен оған көрші Мақтаарал ауданының тұрғындары санын қоссақ, Солтүстік Қазақстан облысында тұратын халықтың санынан асып түсіп, Батыс Қазақстанның халқына жете жығылады екен. Облыс халқының көптігі мен тығыз орналасуы өңірдің жақсы немесе жаман аты шығуына да септігін тигізіп жатқаны мәлім. Естіп жүрсіздер, «не шықса да, Шымкенттен шығады» деген сөзді осы күні Алтайдан Атырауға дейінгі жұрт жаттап та, жадына сақтап та алған.

Бұл арада «не шықса да» деген тіркес жақсы мен жаманға да ортақ. Қалай десек те, еліміздегі ең танымал өңір – Оңтүстік Қазақстан облысы. Тамыры терең тарихи өлке. Ықылым заманды былай қойғанда, берісінде Ұлы Жібек жолы қиып өтетін оңтүстік экономиканың да, мәдениеттің де мәйегіне ерте қаныққан, қашанда тіршілік қазаны қайнап жататын, табиғаты да тартымды, қай жағынан болсын дамудың соны соқпағына түскен өңір. Халқының көптігі мен қонақжайлығы қара пиардың өріс­теуіне де көбіне-көп «кінәлі» болып жататыны және рас. Онда да өз­ге емес, осы оңтүстіктен шыққан «Шан­шар», «Нысана», «Шымкент-шоу», «Алдараспан» сияқты әзіл-сықақ театр­ларының, КВН әзілкештерінің өздері Шымкентті бір түйремей өтпейді. Кей­де олар елді күлдіреміз деп, әсіре де ар­зан әзілге баратыны жасырын емес. Он­дайда жүрегі жұмсақ жұрт «іштен шық­қан шұбар жыланға» кешіріммен қарайды. Иә, оңтүстікте халықтың көбе­юіне демо­гра­фиялық өсімінің жо­ға­ры бо­луы ықпал етіп жатқаны мәлім.

Күні кешегі халықаралық әйелдер мере­кесі қарсаңында Мемлекет басшы­сы­ның Жарлығымен «Алтын алқа», «Күміс алқа» наградаларымен мара­патталған аналардың 766-сы Оңтүстік Қазақстан облысынан. Олардың 167-сі «Алтын алқа», 599-ы «Күміс алқа» иегері атанды. Жыл сайын 80 мыңға жуық бала немесе әрбір 5-ші сәби Оңтүстік өңірінде дүниеге келеді. «Балалы үйдің ұрлығы жатпас» деген мақалдың шығуына да ойындағысын жасырмайтын ашық мінезді, өтірік айта алмайтын көпбалалы отбасындағы тір­шілік негіз болған шығар. Осы ой­ды бүгінгі жағдайға бейімдей жал­ғастырсақ, халқы көп оңтүстіктің ты­ныс-тіршілігі де жариялы, ашық, яғни елімізде ең көп бұқаралық ақпарат құралдары тіркелген өңір. Жеті жасар балаға қатысты оқиғаның тез арада таралуына және барлық әлеуметтік желілерде, ақпарат құралдарында талқылануына да осы көптігіміз «кінәлі» секілді. Әйтпесе, жүзден астам отбасыны баспанасыз қалдырған Аягөздегі топан су туралы хабар оңтүстіктегі оқиғаның көлеңкесінде қалмас еді. Көз тимесін, көбейе берейік. Дегенмен, «жел тұрғанда түйені шайқал­тса,­ еш­кіні көктен ізде» демекші, бү­гін­­де дабырасы басыла қоймаған оқи­ға­ны кей­біреу­лердің оңтүстікті жаманатты етіп көрсетуге пайдаланып жат­қаны қынжыл­тады.

Қылмысы көп­ өңір етіп көрсеткісі келетін іш­тар­­­лық та байқалады. Әйтпесе, Оң­түстік Қазақстан облысында жан ба­сына шаға есептегенде қылмыс са­ны, өзге өңірлерге қарағанда төмен. Мысалы, ресми мәліметтерге жүгінсек, өткен жылы 2 938 279 тұрғыны бар Оңтүстік Қазақстан облысында зорлау қылмысы бойынша 119 факті тіркелген. Салыстырмалы түрде айтсақ, 2 017 638 тұрғыны бар Алматы облысында – 220, ал 1 801 713 тұрғыны бар Алматы қаласында – 141, тұрғындар саны 1 380 280 Қарағанды облысында 117 факті тіркеліпті. Қылмыс санын 10 000 тұрғынға шаққанда Оңтүстік (0,4) тізімнің соңынан санағанда екінші, яғни 15-ші орында. Ал көш басында Алматы облысы (1,1), Астана қаласы (1,0), Ақмола облысы (09) келеді. Басқа қылмыстар саны бойынша да Оңтүстіктің көрсеткіші төмен. Мысалы, өткен жылы Қарағанды облысында кісі өлтіру бойынша 124 факті тіркелсе, 1 383 557 тұрғыны бар Шығыс Қазақстан облысында 119 факті тіркелген. Бұл көрсеткіш Оңтүстік Қазақстан облысында – 75. Қылмыс санын 10 000 тұрғынға шаққанда Оңтүстік Қазақстан облысы (0,3) ең соңғы орында. Қорқытып алушылық, ұрлық, алаяқтық, қарақшылық қылмыстар саны бойынша да оңтүстік еліміздің өзге облыс, қалаларының ішін­де көш соңындағылардың қатарында. Облыс­тық Ішкі істер департаменті Мем­ле­кеттік тіл және ақпарат басқармасының бас­шы­сы, полиция пол­ковнигі Салтанат Қара­көзованың айтуын­ша, Оңтүстікте жиі кездесетін қылмыс – ұрлық. «Әсі­ре­се, пәтер ұрлығы, мал ұрлығы.

Осы­ған байланысты қоғамда «ойбай, Оңтүс­тікте қылмыс өршіп барады. Кім жаман? Оңтүстік жаман» деген түсінік қалыптасып қалған. Бірақ басқа облыстармен салыстырғанда, адам санына шаққанда, бұл қылмыс бізде аз. Сондықтан да, бізде қылмыс өршіп барады деп айтуға болмайды», дейді С.Қаракөзова. Расында да ұрлық бойынша қылмыс санын 10 000 тұрғынға шаққанда Оңтүстік Қазақстан облысы (62,0) 14-ші орында. Көш басында Алматы (256,9), Астана (195,0) қалалары және Қостанай (119,6), Батыс Қазақстан (113,7) облыстары. Мұндай мысалдарды барлық қылмыс түрлері бойынша тізіп шығуға да болар. Жалпы, барлық қылмыстар бойынша Оңтүстік Қазақстан облысы еліміздегі 16 қала-облыстардың арасында 14-ші орында. Алайда бұл оңтүстікте бәрі жақсы дегенді білдірмейтіні мәлім. Тағы бір мысал, сарапшылардың есебінше, Оңтүстік Қазақстан – алкогольді сусындарды ең аз ішетін өңір. Мұндағы арақ ішуден көрсеткіш көш басындағы өңірден 20 есе аз екен. Саламатты өмір салтын ұстанатын елді мекендер саны бүгінде артып келеді.

Міне осындай оң нәтижелер кеше­гі оқиғаға қатысты құқық қорғау орын­­дары жіберген кемшіліктер кесі­рі­нен көлеңкеде қалып отыр. Ал ел на­зарындағы оқиғаға қатысты қыл­мыстық істің тергелу барысы бүгінде Бас прокуратураның бақылауында. Осын­дай қатыгез де тосын жайтқа тап болған баланың жанынан табылмаған ата-анасы кім және қандай жандар? Қандай ортада өсіп келеді, әже тәрбиесі қаншалықты толыққанды? Жалпы, оңтүстік ғана емес, бүкіл елді бейжай қалдырмаған бұл оқиғаға қатыс­ты барлық сұрақтардың жауабын естір күн де алыс емес. Әзірге Бас проку­ратура кәмелетке толмағандардың құқықтарының құпиялылығын сақтау қажеттігін ескертуде.

Ғалымжан Елшібай,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.01.2019

Жамбылда экономиканың барлық салаларында 4-5 пайыз өсім бар

17.01.2019

Станимир Стоилов ұлттық құрамадан кетті

17.01.2019

Оралдықтар 19 қаңтарда суық суға шомылады

17.01.2019

Маңғыстауда «Қошқар-Ата» қалдық қоймасына қатысты жұмыстары тұрақты жүргізіліп келеді

17.01.2019

Жаңадан ашылған ауданға жастар оралып жатыр

17.01.2019

«Егемен» жазған мақала сенатор сауалына арқау болды

17.01.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында сержанттар кеңесі өтті

17.01.2019

113 мыңнан астам отбасы тұрғын үй жағдайын жақсартты - Қ.Өскенбаев 

17.01.2019

Шымбұлақта фристайлдан әлем кубогі өтеді

17.01.2019

Атырау облысында екпе алмаған балалар қызылшаға шалдығып жатыр

17.01.2019

Алматыдағы Баум тоғайы түрлене түспек

17.01.2019

Бокстан Қазақстан әйелдер құрамасы Сербиядағы турнирді сәтті бастады

17.01.2019

Талдықорғанда «ақылды» аялдама салынып жатыр

17.01.2019

Қазақстандық теннисшілер жұбы екінші кезеңге шықты

17.01.2019

Галышева мен Рейхерд АҚШ-тағы әлем кубогі кезеңінде бақ сынайды

17.01.2019

Шайбалы хоккейден әйелдер құрамасы әлемдік сынның финалына өтті

17.01.2019

Батыс Қазақстан ТЖД 17 күнде 43 SMS-хабарлама таратты

17.01.2019

 Қостанайда 867 үкіметтік емес ұйымның 586-ы жұмыс істейді

17.01.2019

ТҮҚЖБ-ның әр төртінші заемы «Нұрлы жер» бағдарламасы бойынша берілген

17.01.2019

Батыс Қазақстанда 256 мемлекеттік қызметкердің орны бос тұр

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Oıynshyq týraly oı

«Bárimiz balalyqtyń aýylynan kelgen­biz», oıynshyqpen oınaıtyn jastan áldeqas­han asyp ketsek te, keı-keıde balalarymyzdyń qolyndaǵyǵa qyzyǵa qarap qoıamyz. Qyńqyldap qandaı oıyn­s­hyq suraǵanyn, dúken sórelerinen kóz ala almaı turatynyn baqylaı júrip, búgingi balalardyń talǵamyn da birshama túsinip qalǵan sıaqtymyz. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу